ՊԷՊՕ ՍԻՄՈՆԵԱՆ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՃԱՄԲՈՒՆ ՎՐԱՅ

Կազմեց, խմբագրեց եւ առաջաբանը գրեց՝

ԵՐՈՒԱՆԴ ՏԷՐ-ԽԱՉԱՏՈՒՐԵԱՆ

Սոյն հրատարակութիւնը իրագործած են ՊԷՊՕ ՍԻՄՈՆԵԱՆի զաւակները`

ՏԻԳՐԱՆ եւ ՌԱԶՄԻԿ ԳԱԼԱՅՃԵԱՆՆԵՐը

իրենց հօր գրական, մտաւորական, կրթական եւ հասարակական վաստակին հանդէպ խոր ակնածանքով եւ հիացումով

 

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՃԱՄԲԻ ՈՒՂԵՒՈՐԸ

Բանաստեղծ Պէպօ Սիմոնեանը (Պետրոս Գալայճեան, 1937-2015) 1960-ական թուականներից ի վեր լիբանանահայ գրական-մշակութային, ազգային-հասարակական կեանքի եւ միջավայրի ուշագրաւ դէմքերից մէկն էր:

Որքան էլ զարմանալի լինի, բանաստեղծ Պէպօ Սիմոնեանի առաջին գիրքը ամենեւին էլ բանաստեղծութիւնների գիրք չէր: Այն կոչւում էր «Խորհրդածութիւններ Հայաստանի գրողներու Ե. համագումարի սեմին» (1966): Այս գիրքը արդէն նախորոշում էր ապագայ գրողի եւ գրական-մշակութային գործչի լուրջ ու նախանձախնդիր վերաբերմունքը գրականութեան հանդէպ ընդհանրապէս եւ հայաստանեան գրականութեան հանդէպ՝ մասնաւորապէս:

Բանաստեղծութիւնների իր առաջին գիրքը, որ կոչւում էր «Նախերգանք», լոյս է տեսնում 1968 թուականին: Խորագիրը շատ խորհրդանշական էր. այդ գիրքը դառնում է իրօք նախերգանք գրողի ստեղծագործական հարուստ ճանապարհի եւ բեղմնաւոր գրական-մշակութային գործունէութեան համար: Աստիճանաբար, տարիների ընթացքում բացւում են բանաստեղծ Պէպօ Սիմոնեանի ստեղծագործական կարողութեան նորանոր կողմերը` արձակ էջեր, խոհագրութիւն, գրականագիտական ու բանասիրական յօդուածներ եւ ուսումնասիրութիւններ, գրախօսութիւններ եւ այլն, եւ այլն:

«Կանաչներու առասպելը» (1977) արդէն հասուն եւ կազմակերպուած բանաստեղծի գիրք էր, բանաստեղծ, որ մշակել է իր բանաստեղծական լեզուն եւ արտայայտուելու կերպը:

1970-ական թուականներին Պէպօ Սիմոնեանը Հայաստանում եւս ճանաչուած եւ արդարացիօրէն բարձր գնահատուած գրող է:

Պատահական չէ, որ 1981 թուականին, «Սփիւռքահայ գրողներ» ժամանակին յայտնի մատենաշարով, որն ընդգրկում էր սփիւռքահայ գրականութեան ամենանշանաւոր դէմքերին, տպագրւում է Պէպօ Սիմոնեանի բանաստեղծութիւնների ստուար ժողովածուն` «Մարդեղութիւն» խորագրով:

«Ծառին ճիչը» (1991) բանաստեղծի ակնյայտ յաջողութիւնն էր, իր բանաստեղծութեան բարձրակէտը: Սա խռովայոյզ ապրումների, խոհափիլիսոփայական մտորումների, կենսական ազնիւ տագնապների գիրք է:

«Միջերկրականի լոյսերուն դիմաց» (2004) բանաստեղծութիւնների վերջին իր ժողովածուն, որ արժանացել է Գէորգ Սելիտինեցի գրական մրցանակին, Պէպօ Սիմոնեանի բանաստեղծութեան նոր եւ բարձր աստիճանն էր, բանաստեղծի մեծ յաջողութիւնը: Այս գրքում բանաստեղծը հասել է մեծ ընդհանրացումների` բանաստեղծութեան նիւթ եւ թեմա դարձնելով ինչպէս իր անհատական ապրումները, տպաւորութիւնները, շրջապատող աշխարհի հետ մարդ-անհատի կապերն ու յարաբերութիւնները, այնպէս էլ ազգային կեանքի, մեր ժողովրդի պատմութեան եւ ոչ հեռաւոր անցեալի էական դրուագներն ու երեւոյթները եւ նաեւ համամարդկային խնդիրներ ու թեմաներ:

Բանաստեղծի շիջումից յետոյ 2015 թուականի վերջերին լոյս տեսաւ Պէպօ Սիմոնեանի բանաստեղծութիւնների յետմահու ժողովածուն` «Գմբէթ Արեգ» խորագրով: Տարին Հայոց Մեծ Եղեռնի հարիւրամեակի տարին էր, եւ այս նոր ժողովածուն ընդգրկում էր բանաստեղծի ազգային, հայրենասիրական եւ հայրեներգական թեմաներով գրած բանաստեղծութիւնները, ինչպէս նաեւ բաւական թուով անտիպ գործեր:

Իր ստեղծագործական կեանքի առաջին իսկ տարիներից Պէպօ Սիմոնեանը ընդարձակում է իր գրական հետաքրքրութիւնների սահմանները: Նա լիովին մխրճւում է գրական կեանքի մէջ, արձագանգում է լիբանանահայ եւ հայաստանեան կեանքի կարեւոր իրադարձութիւններին, գրում է գեղարուեստական պատկերներ, գրական ակնարկներ, գրախօսութիւններ, գրական խոհեր եւ մտորումներ: Շուտով միմեանց են հաջորդում Պէպօ Սիմոնեանի՝ մէկը միւսից բովանդակալից եւ հետաքրքրական գրքերը՝ «Ծուէն ծուէն երիզներ» (1981), «Մայրիներու արմատները» (1986), «Մարդկային իրաւանց հարցեր» (1994), «Հայակերտում եւ մանկավարժութիւն» (1996), «Ակնթարթներ մարդու եւ կեանքի առօրեայէն» (2012):

Տարիների ընթացքում ընդարձակւում են Պէպօ Սիմոնեանի գործունէութեան սահմանները նոյնպէս, առաւել էական է դառնում իր ներկայութիւնը լիբանանահայ գրական, մշակութային եւ հանրային կեանքում: Եւ Պէպօ Սիմոնեանը արդէն ոչ միայն լիբանանահայ գրական կեանքի, այլեւ ողջ սփիւռքահայ գրականութեան երեւելի դէմքերից մէկն է, Հայաստանում ճանաչուած, մեծապէս սիրուած եւ յարգուած բանաստեղծ, գրող եւ հանրային գործիչ:

Բանաստեղծ, գրող, մշակութաբան, հմուտ մանկավարժ, հանրային, մշակութային եւ կուսակցական յայտնի գործիչ Պէպօ Սիմոնեանը նաեւ հրաշալի գրականագէտ էր: Տասնեակ տարիներ նա մամուլի էջերում հրապարակել է գրականագիտական բազմաթիւ յօդուածներ, գրախօսութիւններ, հաղորդումներ ու դիտարկումներ: Իր գրականագիտական յօդուածների եւ գրախօսութիւնների մի զգալի մասը նա ամփոփել եւ հրատարակել է երկու գրքով՝ «Էջեր եւ նիւթեր գրականութեան» խորագրով (Անթիլիաս, Ա. հատոր, 2007, եւ Բ. հատոր, 2009): Այս երկու հատորը հրաշալի պատկերացում է տալիս բանաստեղծի գրականագիտական ու բանասիրական իմացութիւնների, հմտութեան եւ կարողութիւնների մասին: Վստահօրէն կարելի է ասել, որ այս զոյգ հատորները ուղղակի երեւոյթ են սփիւռքահայ գրականագիտութեան մէջ:

Պէպօ Սիմոնեանի գրականութիւնը հրապարակուած հատորներով չի աւարտւում: Բազմավաստակ գրողը թողել է գրական հարուստ արխիւ: Նրա թողօններում պահպանուել են ինչպէս միայն մամուլի էջերում տպագրուած, այնպէս էլ անտիպ, յաճախ` պարզապէս ձեռագիր բազմաթիւ յօդուածներ, գրախօսութիւններ, դասախօսութիւնների գրառումներ, գրական խոհեր եւ մտորումներ, զանազան այլ գրութիւններ, դիտարկումներ եւ շարադրանքներ:

Եւ ահա գրողի արխիւում պահպանուած մեծաթիւ այդ «էջերը եւ նիւթերը» հիմք դարձան Պէպօ Սիմոնեանի այս նոր հատորը կազմելու համար: Ձեռագրերի եւ անտիպ նիւթերի մեծաթիւ քանակութիւնը հնարաւորութիւն տուեց որոշակի սկզբունքներով առաջնորդուելով ընտրութիւն կատարելու` գրքի ամբողջականութիւնը պահպանելու համար: Հնարաւոր եղաւ նաեւ ընտրուած նիւթը դասդասել ըստ թեմաների կամ թէ ժանրային առանձնայատկութիւնների` «Գրական դիմանկարներ եւ դիմաստուերներ», «Գրախօսութիւն եւ գիրք» եւ այլն: Ջանացել ենք պահպանել գրքում ընդգրկուած նիւթերի գրութեան ժամանակագրական կարգը:

Կարծում ենք, որ ամենայն արդարութեամբ այս գիրքը կարելի է համարել Պէպօ Սիմոնեանի «Էջեր եւ նիւթեր գրականութեան» արժէքաւոր երկհատորեակին յաջորդող երրորդ հատորը:

***

Գրքի առաջին բաժինը կոչւում է «Գրական դիմանկարներ եւ դիմաստուերներ»:

Պէպօ Սիմոնեանի թողօնների մէջ մեծ թիւ են կազմում գրական դիմանկարները եւ առանձին գրողների ստեղծագործութեան ընդհանուր բնութագրումները: Դրանք նուիրուած են ինչպէս դասական մեծ հեղինակների, այնպէս էլ ժամանակակից հայ գրողների: Այդ դիմանկարները մի կարեւոր ընդհանրութիւն ունեն, ինչը անմիջապէս աչքի է զարնում. Պէպօ Սիմոնեանը նոյն սիրով, նոյն նախանձախնդիր ուշադրութեամբ եւ յարգանքով է գրում ե՛ւ արեւմտահայ գրականութեան, ե՛ւ սփիւռքահայ գրողների, ե՛ւ արեւելահայ գրականութեան ու Հայաստանի գրողների մասին: Սա Պէպօ Սիմոնեանի գրողական վերաբերմունքի, գրականագիտական մտածողութեան եւ քաղաքացիական կեցուածքի կարեւորագոյն գծերից մէկն է եւ իր գրականագիտութեան անառարկելի արժանիքը։

Իբրեւ իսկական բանաստեղծ եւ իսկական մտաւորական, Պէպօ Սիմոնեանը առաջին հերթին խորին ակնածանք եւ խոնարհում ունի հայ դասական գրականութեան եւ դասական հեղինակների հանդէպ:

Ռուս բանաստեղծ Ալեքսանդր Պուշկինը մի առիթով ասում է, թէ մարդուն կարելի է գնահատել տարեցների ու աւագների հանդէպ ունեցած վերաբերմունքով: Ասուածը թերեւս ճիշդ է նաեւ մշակութային ասպարէզի համար: Գրողների եւ գրականութեան պարագային այս միտքը երեւի թէ պէտք է հասկանալ այն իմաստով, թէ ի՞նչ վերաբերում ունի գրական ասպարէզ մտնող երիտասարդ գրողը, նոր սերնդի եւ նոր ժամանակների մարդը դասական գրականութեան եւ դասական գրողների հանդէպ: Դրա խորքում ազգային գիտակցութեան պահպանումն է, հաւատարմութիւնը ազգային մտածողութեան եւ մշակոյթի աւանդներին:

Դասական հեղինակների դիմաստուերները գծելիս Պէպօ Սիմոնեանը առաջնորդւում է իր դաւանած յստակ ու բացորոշ սկզբունքներով. «Մեծերը՝ հոգեւոր ըլլան անոնք թէ աշխարհական՝ հոգեկան եւ իմացական մակարդակներու վրայ բացայայտած բարձր կարողութիւններու եւ առաքինութիւններու լոյսով, ստեղծագործ ոգիի սլացքով, մարդու կամ հոգեւորականի բարոյական կատարելութեան կենսագործումով, սեփական ժողովուրդին թէ մարդկութեան բերած ծառայութիւններու ընդարձակ ծիրով, իրենց կեանքէն, ծառայութենէն, գործէն, փորձառութենէն թելադրուող պատգամը,- գիրի թէ խօսքի ճամբով,– որպէս «անձին լոյսը» կը փոխանցեն ո՛չ միայն իրենց ժամանակակիցներուն, իրենց ժամանակաշրջանը լեցնող ապրող ոգեկանութեան մը ճառագայթումովը, այլ` կը շողարձակեն զայն զիրենք յաջորդող դարերուն եւ սերունդներուն վրայ»:

Պէպօ Սիմոնեանի` հայ դասական գրականութեանը նուիրուած յօդուածների եւ ուսումնասիրութիւնների մի մասը տպագրուած է իր «Էջեր եւ նիւթեր» երկհատորեակի առաջին հատորում: Հետաքրքրական է, որ Պէպօ Սիմոնեանի արխիւում պահպանուել են նոյն գրողների իր հեղինակած մի քանի անտիպ գրական դիմանկարները:

Թլկատինցիի, Ռուբէն Սեւակի, Մելքոն Կիւրճեանի եւ մի քանի այլ հեղինակների գրական դիմանկարները նա գրել է մի քանի անգամ:

Բարեբախտաբար, այս ժողովածուն կազմելու համար ընտրելու հնարաւորութիւն կար, բայց, պէտք է խոստովանել, որ ընտրութիւն կատարելը բաւական դժուար էր, որովհետեւ բոլոր նիւթերն էլ շարադրուած էին Պէպօ Սիմոնեանին վայել նոյն մակարդակով, բարեխղճութեամբ, գրողական, բանաստեղծական զգացողութեան եւ գիտական իմացողութեան եւ ճանաչողութեան համադրութեամբ: Իր գրականագիտական այս շարադրանքներում, ինչպէս ինքն է գրել մեր դասական մի հեղինակի մասին, «կը գտնենք իր պահանջքները գրականութենէն, իր դժգոհութիւնները օրուան գրականութենէն»:

Իր նախընտրած հեղինակներից ամէն մէկի հանդէպ Պէպօ Սիմոնեանը ունի առանձնայատուկ մօտեցում: Եթէ «Աղօթք եւ բանաստեղծութիւն Գրիգոր Նարեկացիի «Մատեան Ողբերգութեան» մէջ» էսսէն բանաստեղծ Պէպօ Սիմոնեանի խոնարհումն է հայ բանաստեղծութեան անհասանելի մեծութեան առջեւ, ապա «Մտաւորականի տիպար մը՝ Յակոբ Պարոնեան» գրութիւնը Յակոբ Պարոնեանի քաղաքացիական խիզախութեան եւ բարոյական անբասիր նկարագրի ընդգծումն է:

Գրականագէտ Պէպօ Սիմոնեանի նախընտրած ժամանակը 20-րդ դարի սկզբի արեւմտահայ գրականութիւնն է: Մեր գրականութեան պատմութեան այդ ժամանակահատուածի, արեւմտահայ ճանաչուած գրողների ու մտաւորականների մասին հարիւրաւոր գրքեր եւ ուսումնասիրութիւններ են գրուել: Թւում է` Պէպօ Սիմոնեանը իր շարադրանքների մէջ մնալու էր այդ սահմաններում: Բայց այստեղ կարեւոր դեր են խաղում բանաստեղծի իր զգացողութիւնն ու հայեացքը: Գրիգոր Զօհրապին, Ռուբէն Սեւակին, Վահան Թէքէեանին նուիրուած էսսէներում, որոնք ընդգրկուած են այս գրքում, նա դասական այս գրողների կեանքի ու կենսագրութեան մէջ ընդգծում է կարեւորագոյն այն հանգամանքները, որոնց ինքը առանձնայատուկ նշանակութիւն է տալիս, որոնք, այլ կերպ ասած, համապատասխանում են բարձր գրականութեան իր ըմբռնումներին, բանաստեղծի իր հաւատոյ հանգանակին:

Այսպէս, օրինակ, մեծ գրողի` «նորավէպի իշխանի», իր բառերով ասած` «հայոց Կի տը Մոպասանի», «մեր գրականութեան Չեխովի», Գրիգոր Զօհրապի մէջ ամէնից աւելի գրաւում է «կեցուածքի յանդգնութիւնը», «եւրոպական արդի իմաստով գրագէտ լինելը», բարոյական բարձր սկզբունքներով առաջնորդուող հրապարակագիրը, լեզուի հանդէպ Զօհրապի խորապէս լուրջ ու յարգալից վերաբերումը, կեանքում բարոյական բարձր սկզբունքներ հետապնդող գրողն ու հանրային գործիչը:

Ռուբէն Սեւակի եւ Վահան Թէքէեանի գրական դիմանկարները գծելիս գրականագէտը շեշտը դնում է նրանց բանաստեղծական արուեստի վրայ: Պէպօ Սիմոնեանը միշտ էլ առանձնայատուկ վերաբերմունք է ունեցել Ռուբէն Սեւակի անձի եւ գրականութեան հանդէպ, քանիցս գրել է Ռուբէն Սեւակի բանաստեղծութեան մասին, գրախօսել է այն գրքերն ու ստեղծագործութիւնները, որոնք վերաբերում են Ռուբէն Սեւակի կեանքին եւ ստեղծագործութեանը: Այդ գրախօսութիւններից երկուսը ընդգրկուած են այս գրքում:

Վազգէն Շուշանեանի մէջ ուսումնասիրողին գրաւում է նրա ըմբոստ ոգին:

Պէպօ Սիմոնեանի այս գրական դիմանկարները` Գրիգոր Զօհրապ, Ռուբէն Սեւակ, Վահան Թէքէեան, Վազգէն Շուշանեան, գալիս են լրացնելու արեւմտահայ գրողների դիմանկարների իր պատկերասրահը:

Կոստան Զարեանը գրական բարդ ճակատագիր ունեցող գրող է:

Նրա անձի ու գրականութեան հանդէպ մեծ մասամբ եղել է վերապահ վերաբերմունք, ինչը այսօր շատ պարզ հանգամանք է, բացատրելի ու հասկանալի. գրողը իր գրականութեամբ միշտ առաջ է եղել իր ժամանակից: Բայց եւ եղել են գրողներ ու մտաւորականներ, որոնք մեծ գրողին ու իր գրականութիւնը ընդունել են անվերապահօրէն` միշտ հիացումով ու սքանչացումով, Աւետիս Ահարոնեանից ու Արշակ Չօպանեանից մինչեւ մեր օրերը, մինչեւ Պէպօ Սիմոնեան:

Պէպօ Սիմոնեանը Կոստան Զարեանի գրականութեանը, նրա խմբագրած «Մեհեան» եւ «Բարձրավանք» հանդէսներին, Կոստան Զարեանի հայաստանեան հրատարակութիւններին նուիրել է մի շարք յօդուածներ եւ ուսումնասիրութիւններ: «Կոստան Զարեանի շուրջ» էսսէն մեծ գրողի ամփոփ դիմանկարն է` գրուած իր գրականութիւնը խորապէս ուսումնասիրած, իր գրականութեամբ միշտ հիացող բանաստեղծի ձեռքով:

Գարեգին Ա. կաթողիկոս Յովսէփեանի դիմանկարը շնչում է մեծվայելչութեամբ, իր անձի, գործի ու նկարագրի հանդէպ խորին խոնարհումով ու պատկառանքով: Նրա նկարագրի մէջ Պէպօ Սիմոնեանը ընդգծում է ազգային ու եկեղեցական մեծ գործչի, բացառիկ անհատի իր հանգամանքը. մարդ, որի կեանքն ու գործը օրինակելի են գալիք սերունդների համար:

Պէպօ Սիմոնեանը ստեղծել է նաեւ իր ժամանակակից սփիւռքահայ եւ հայաստանեան գրողների գրական դիմանկարների մի ամբողջ շարք: Դրանք գրուած են տարբեր ժամանակներում, տարբեր առիթներով, բայց դրանց բոլորին միաւորում է հեղինակի ուշադիր ու յարգալիր վերաբերմունքը առարկայի հանդէպ:

Հեղինակների կեանքի ու գրականութեան, նրանց գրական-մշակութային գործունէութեան փայլուն իմացութեամբ են գրուած Օննիկ Սարգիսեանի, Անդրանիկ Ծառուկեանի, Անդրանիկ Անդրէասեանի եւ այլոց գրական դիմանկարները:

Պէպօ Սիմոնեանը միշտ եղել է չափազանց զգայուն հայաստանեան գրական կեանքի երեւոյթների եւ իրադարձութիւնների հանդէպ: Վստահօրէն կարելի է ասել, որ այս առումով Պէպօ Սիմոնեանը իր նմանը չունի արդի սփիւռքահայ գրականութեան մէջ: Նա միշտ էլ անմիջաբար արձագանքել է Հայաստանի գրական ու մշակութային կեանքի իրադարձութիւններին: Այդպէս է գրուել սքանչելի երգչուհի Լուսինէ Զաքարեանի դիմանկարը: Այդպէս են գրուած Գուրգէն Մահարու, Հրաչեայ Քոչարի, Պերճ Զէյթունցեանի, Ստեփան Ալաջաջեանի, Արմէն Մարտիրոսեանի դիմանկարները:

Պէպօ Սիմոնեանի գրական դիմանկարները շարադրուած են գրողական զգացողութեամբ եւ ընտրուած հեղինակների կեանքի եւ գրականութեան խոր իմացողութեամբ: Այս դիմանկարների եւ դիմաստուերների խոհագրական-փորձագրական բնոյթը շարադրանքներին տալիս է առանձնակի երանգ եւ զգացական յագեցուածութիւն:

Անպայման կարեւորագոյն հանգամանք է հեղինակի գրականագիտական եւ բանասիրական գրութիւնների լեզուն եւ շարադրելու արուեստը:

Պէպօ Սիմոնեանի գրական դիմանկարները եւ դիմաստուերները, անկասկած, արդի սփիւռքահայ գրականագիտութեան լաւագոյն էջերից են:

Շատ հետաքրքրական եւ ուշագրաւ են Պէպօ Սիմոնեանի գրախօսութիւնները եւ առհասարակ «գիրք» երեւույթի շուրջ, «գիրք» երեոյթի առիթով իր խոհերն ու մտորումները: Պէպօ Սիմոնեանի թողօնների մէջ դրանք նոյնպէս մեծ թիւ են կազմում: Գրախօսականները վկայում են բանաստեղծ-գրականագէտի ուշադիր եւ հոգատար վերաբերմունքը մեր գրականութեան եւ գրական կեանքի ուշադրութեան արժանի երեւոյթների հանդէպ: Ի հարկէ, այստեղ նոյնպէս անհրաժեշտ եղաւ ընտրութիւն կատարել: Գրքում ընդգրկուած է Պէպօ Սիմոնեանի՝ մամուլի էջերում տպագրուած կամ բոլորովին անտիպ, սոսկ ձեռագիր գրախօսականների միայն մի մասը։

Առհասարակ գրախօսութիւնը գրականագիտութեան ամենահետաքրքրական եւ փորձաքարային ժանրերից մէկն է: Գրախօսութիւնը գրախօսողին հնարաւորութիւն է տալիս ոչ միայն մասնագիտօրէն դիտարկելու գիրքը կամ ստեղծագործութիւնը, այլեւ ընթերցողի առջեւ բացայայտելու իր կարողութիւնները, երեւոյթների խորքը թափանցելու իր հմտութիւնը, իր ինտելեկտը, իր ձիրքն ու ներաշխարհը:

Գաղտնիք չէ, որ արեւմտահայ գրական քննադատութիւնը 20-րդ դարի սկզբին ձեւաւորուել էր հիմնականում ֆրանսիական իմպրեսիոնիստական (տպաւորապաշտ) գրականագիտութեան եւ առանձին հեղինակների (Ռեմի դը Գուրմոն եւ ուրիշներ) ազդեցութեամբ: Եւ քանի որ արեւմտահայ գրականութիւնը 1915-ին ընդհատուեց գրական ընթացքի եւ զարգացումի իր այդ աստիճանի վրայ, սփիւռքահայ գրականութիւնը յետագայում մտածողութեան այդ կերպը ընկալեց իբրեւ գրական օրինակելի եւ թերեւս նախընտրելի աւանդոյթ, իբրեւ թելադրիչ եւ պարտադրող մտածողութիւն: Եւ յետագայ տասնամեակներում գրողներին եւ գրական երկերը գնահատելիս սփիւռքահայ հեղինակները առաջնորդւում էին հիմնականում անհատական զգացողութեամբ եւ կրաւորական տպաւորականութեամբ:

Պէպօ Սիմոնեանը իր գրախօսականներում հրաշալի համադրում է բանաստեղծական զգացողութիւնը, տպաւորական ընկալումը գրականագիտական վերլուծութեան եւ գիտական-քննական հայեացքի հետ: Նման մօտեցումը Պէպօ Սիմոնեանի գրախօսականները շահեկանօրէն զատում է սփիւռքահայ գրական միջավայրի նման բազմաթիւ եւ բազմապիսի այլ նիւթերից:

Ուշադրութեան արժանի է նաեւ այն իրողութիւնը, որ նա առանձնապէս բծախնդիր է քննութեան եւ դիտարկութեան արժանի հեղինակներին եւ գրքերը ընտրելիս: Պէպօ Սիմոնեանը նախընտրում է այն գրքերն ու ստեղծագործութիւնները, որոնք ոչ միայն իրենք գրական եւ գեղարուեստական վաւերական արժէքներ են, այլեւ որոնց շուրջ եւ որոնց առիթով ինքը ասելիք ունի: Գրախօսողի համար կարեւոր է դառնում ոչ միայն կարեւոր իմաստների ընդգծումը, այլեւ իր գրողական, հեղինակային ասելիքը:

Այդպիսի գրախօսականներ են Զապէլ Եսայեանի «Նամականի»-ի, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Գարեգին Բ.ի «Հող, Գիր, Մարդ», Անդրանիկ Ծառուկեանի «Երազային Հալէպը», «Մեծերը եւ… միւսները» եւ այլ գրքերի գրախօսականները: Դրանցում Պէպօ Սիմոնեանի խօսքը ճկուն է, պատկերատր, արտայայտիչ, հիմնաւորուած եւ համոզիչ: Նա կարողանում է իւրաքանչիւր հեղինակի եւ գրքի համար գտնել ուրոյն մօտեցում, իւրայատուկ խօսքեր, իր ասելիքը կառուցում է ըստ գրախօսուող գրքի կամ ստեղծագործութեան ներքին թելադրանքի: Եւ դրա շնորհիւ իր գրախօսութիւնները նման չեն մէկը միւսին, առանձնանում են մտայղացումով, մատուցումով եւ շարադրանքով: Եւ սա, ի հարկէ, գրախօսութեան ժանրի կարեւոր առանձնայատկութիւնն է եւ Պէպօ Սիմոնեանի գրախօսական յօդուածների գրականագիտական արժանիքը:

Սփիւռքահայ արդի գրականութեան մէջ թերեւս չկայ այլ մի գրող, որ այդքան էջեր, այդքան ուշադրութիւն նուիրած լինի մեր ժողովրդի համար, մեր ազգային գիտակցութեան, մեր գոյութեան եւ մեր լինելութեան համար այնքան կարեւոր հասկացութիւնների եւ ըմբռնումների, որպիսիք են հայրենիքը, լեզուն եւ ազգութիւնը: Ըստ Պէպօ Սիմոնեանի` մեր գրականութեան առանձնայատուկ բնոյթը մատնանշող այս հասկացութիւնները աւելին են, քան սովորական ըմբռնումը, քան փիլիսոփայական կամ իմացաբանական պատկերացումները: Դրանք մեր գոյութեան, մեր լինելութեան իրական ու ճակատագրական նախահիմքերն են:

Պէպօ Սիմոնեանին մեծապէս յուզում է արտերկրում ապրող հայի վերաբերմունքը հայրենիքի հանդէպ. գաղտնիք չէ, որ տարբեր երկրներում, տարբեր քաղաքական համակարգերում եւ տարբեր հանրային-մշակութային միջավայրերում յայտնուած տարբեր ճակատագիր ունեցող մարդկանց անհատականութիւնն ու նկարագիրը ձեւաւորւում է իւրովի: Պէպօ Սիմոնեանը հմուտ հոգեբանի պէս վերլուծութեան է ենթարկում սփիւռքահայի կեանքի ուղին, միջավայրը, հոգեբանութիւնը, իր կեանքի ընկերային, հոգեկան եւ նոյնիսկ քաղաքական մղումներն ու ազդակները, տեսնում է ներքին հակասութիւնները, բարդ իրավիճակներն ու հոգեվիճակները, որոնք կարող են հասցնել հայրենիքի ուրացմանը («Հայրենիքի հասկացողութիւնը սփիւռքահայ մտածողութեան մէջ»)։

Ահա, այս բոլորի հետ կապուած ծնւում են նոր եւ բարդ խնդիրներ, որոնք չափազանց կարեւոր են հայկական կեանքի եւ գոյութեան շարունակութեան համար: Սփիւռքահայութեան կեանքի մեծագոյն խնդիրներից մէկը, ինչպէս արդարօրէն նկատում է Պէպօ Սիմոնեանը, ազգային ինքնութեան պահպանման խնդիրն է: «Ոչ միայն առանձնապէս որեւէ հայ գաղութի, այլեւ՝ ամբողջ հայկական Սփիւռքի հիմնական հարցերէն է ազգային ինքնութեան պահպանումը»,– գրում է նա:

Այս գրքում ընդգրկուած լաւագոյն յօդուածներից մէկը «Հայկական ինքնութեան պահպանման ռազմավարութիւնը» յօդուածն է: Հեղինակը մանրակրկիտ վերլուծութեան է ենթարկում խնդիրը, երեւան է հանում սփիւռքահայ կեանքի ներքին բարդութիւններն ու հակասութիւնները եւ առաջադրում է ազգային ինքնութեան պահպանման անհրաժեշտ ռազմավարութեան կարեւորագոյն գործօնները. «Որո՞նք են Սփիւռքի մէջ ազգային ինքնութեան պահպանման ռազմավարութեան գործօնները. ընտանիքը, եկեղեցին, հայկական դպրոցը (կիրակնօրեայ, միօրեայ, ամէնօրեայ), լեզուն, հայրենիքը»: Այս խորունկ յօդուածի եւ գրքում ընդգրկուած միւս՝ նոյնքան հետաքրքրական, մտահոգութիւններով լեցուն եւ վերլուծական բնոյթով առանձնացող գրութիւնների շարադրանքի մէջ կարեւոր դեր ունի Պէպօ Սիմոնեանի տասնամեակների մանկավարժական աշխատանքի տուած ճանաչողական հմտութիւնն ու փորձը:

Պէպօ Սիմոնեանը մէկն է այն մարդկանցից (հայաստանցի թէ սփիւռքահայ), որոնք Հայաստանի անկախութիւնը ընկալել եւ ապրել են անձնական երջանկութեան պէս: Իրականացել է հայ մարդու դարաւոր իղձը: Հայաստանի անկախութեանն է նուիրուած «Հայրենի հողին երազանքը…» եռամաս հրաշալի էսսէն: «Հողն ալ կ՚երազէ եւ հողին երազանքը ընդհանրական ոլորտներու մէջ կը թեւածէ:

Կ՚ընդգրկէ ազգը իր ամբողջականութեամբ եւ անոր հաւաքական ձգտումներուն համընդհանուր տարողութեամբ: Նեղ տարածքով թէ ընդարձակ սահմաններով հողի երազանքին ծիրը լայն է եւ իր հորիզոնները հեռուին կը նային… Ապագային կ՚ուղղուին յաւերժութեան հեռանկարներով…»:

«Հողին վսեմագոյն երազանքը` անկախութիւնը նուաճուած է»,արձանագրում է Պէպօ Սիմոնեանը: Բայց խնդիրը, ինչպէս արդարացիօրէն նկատում է էսսէի հեղինակը, դրանով չի աւարտւում: Նա մեծ սրտցաւութեամբ, յուզումով ու տագնապով է խօսում ազգային, պետական ու քաղաքական այն խնդիրների մասին, որոնք ծառացած են մեր նորանկախ պետութեան ու մեր յոգնաբեկ ժողովրդի առջեւ:

Պէպօ Սիմոնեանը մատնանշում եւ խօսում է հողահաւաքութեան, երկրի ներքին միասնականութեան, ժողովրդի հոգեւոր, մտաւոր եւ ֆիզիքական ուժերի միասնութեան եւ համահաւաքութեան, բայց եւ մեր նահանջի, հայրենիքը լքել-հեռանալու, ընկերային դժուարութիւնների ու մեր դժուարին կեանքի մասին: Իր մտահոգութիւնները հայրենիքի նուիրեալ զաւակի, ժողովրդի մարդու անկեղծ ապրումներն են, տագնապ հայրենիքի ու ժողովրդի ներկայի եւ ապագայի համար: Իր խօսքի մէջ դառնութիւն եւ ցաւ կայ, հիասթափութեան երանգ եւ յուսախաբութեան շեշտ, բայց եւ կայ ներքին խոր հաւատ երկրի ու ժողովրդի հանդէպ: Իր դիրքորոշումը ազնիւ քաղաքացու եւ մտաւորականի եւ, որ կարեւորն է, հայրենիքի լիիրաւ զաւակի դիրքորոշում է: Հայաստանի անկախութեամբ ջնջւում են Հայաստանի եւ Սփիւռքի զատող սահմանները. Հայաստանը բոլոր հայերի, աշխարհասփիւռ հայերի մէկ-միասնական հայրենիքն է:

Թւում է, թէ «Հայրենի հողին երազանքը…» էսսէի անմիջական շարունակութիւնն է «Հայրենիքը, հայրենասիրութիւնը եւ… հացը» յօդուածը` դառնաղի խոհերով եւ ծանր մտատանջութիւններով լեցուն:

Պէպօ Սիմոնեանը, որի ե՛ւ բանաստեղծական գրքերը, ե՛ւ էսսէներն ու գեղարուեստական ակնարկները մշտապէս առանձնացել են Հայաստանի հանդէպ անվերապահ սիրով, հիմա խօսում է այն մասին, թէ ինչպէս է «աղճատումի եւ այլասերումի զառիթափին» հասած հայրենիքը կորցնում իր հմայքը։ Տագնապի ձայնը գալիս է անհուն սիրոյ եւ ցաւի խորքերից: Հայրենիքի զաւակը, հայ բանաստեղծը, ժողովրդի մտաւորականը բարոյական մեծ իրաւունք ունի խօսելու մեր իրականութեան ներքին հակասութիւնների, մեր աններելի սխալների, մեր անգէտ եւ կիսագրագէտ կառավարիչների, մեր այսօրուայ անհեռատես ու անիմաստասէր իշխանների ու զանազան տանուտէրերի վարքի մասին: Եւ ո՞վ պէտք է խօսի այս ամէնի մասին, եթէ ոչ հայ գրողն ու մտաւորականը:

Բանաստեղծ Պէպօ Սիմոնեանի մեծագոյն մտահոգութիւններից մէկը մշտապէս եղել է հայոց լեզուի այսօրուայ վիճակը եւ մանաւանդ արեւմտահայերէնի խնդիրը: Այսօր հայոց լեզուի խնդիրը դուրս է եկել զուտ մշակութային սահմաններից եւ ստացել է աւելի խոր իմաստ եւ նշանակութիւն: Վահան Տէրեանը մեր լեզուն համարում էր «մեր ինքնութեան մեծագոյն նշանը»։ Հայոց լեզուի խնդիրը այսօր նոյնացել է հայրենիքի գաղափարի եւ ազգային ինքնութեան ըմբռնումի հետ:

Պէպօ Սիմոնեանի ամենամեծ տագնապը կապուած է արեւմտահայերէնի այսօրուայ վիճակի եւ հետագայ ճակատագրի հետ: Արեւմտահայերէնի ճակատագիրը ակնյայտօրէն վտանգուած է: Այսօր արեւմտահայերէնը աներկիր եւ անժողովուրդ լեզու դառնալու եզրին է: Արեւելահայերէնն էլ, իր հերթին, աղաւաղումների, աղճատման, անգրագիտութեան պատճառած անդառնալի վթարների մէջ է: Պէպօ Սիմոնեանի՝ արեւմտահայերէնի այսօրուայ վիճակին ու վաղուայ ճակատագրին նուիրուած տասնեակ գրութիւններից գրքում ընդգրկուած է երեք յօդուած: Դրանք լիակատար պատկերացում են տալիս այն լուրջ հարցադրումների մասին, որոնք արծարծում է Պէպօ Սիմոնեանը՝ դարձնելով դրանք արդի մեր իրականութեան առաջնահերթ ու կարեւորագոյն խնդիրները:

Պէպօ Սիմոնեանը մէկն էր մեր այն գրողներից, որ խորապէս են ապրել հայ գրական-մշակութային կեանքի ամէն մի երեւոյթը, գրական կեանքի ելեւէջումները, ամենայն լրջութեամբ են վերաբերուել գրական կեանքի բոլոր անցուդարձերին: Այդպիսին էր ինքը կեանքում, գրական առօրեայում, եւ այդ են վկայում «Էջեր եւ նիւթեր գրականութեան» երկհատորեակի Բ. հատորում տպագրուած իր յօդուածները, ելույթները եւ հաղորդումները: Այդ են վկայում եւ հաստատում նաեւ իր արխիում եղած բազմապիսի նիւթերը, որոնց մէջ կան անտիպ յօդուածներ, դասախօսութիւնների շարադրանքներ, զանազան այլ գրութիւններ, որոնց մի մասը ընտրողաբար ընդգրկուած է այս գրքում:

Պէպօ Սիմոնեանը մի առանձնակի ուշադրութեամբ էր վերաբերում լիբանանեան հայ գրական կեանքին, որի կենտրոնական դէմքերից մէկն էր եղել ինքը տասնամեակներ շարունակ: Իր խորապէս լրջմիտ եւ պատասխանատուութեան զգացումով առլեցուն վերաբերմունքը փաստօրէն իր խոր ակնածութիւնն էր հայ գրի ու գրականութեան, հայ գրաւոր մշակոյթի հանդէպ եւ գրողի, մտաւորականի դերի ու նշանակութեան իր գիտակցումը: Պէպօ Սիմոնեանը արդարացիօրէն սփիւռքահայ կեանքի կարեւորագոյն գործօններից մէկն է համարում գրականութիւնը` նրան յատկացնելով հայապահպանման, հայ ազգային ինքնագիտակցութեան ձեւաւորման եւ ամրապնդման վիթխարի դեր եւ նշանակութիւն:

1977 թուականին կարդացած իր հրապարակային մի կարեւորագոյն դասախօսութեան մէջ («Լիբանանահայ գաղութի մշակութային կեանքի վերականգնումը եւ աշխուժացումը») Պէպօ Սիմոնեանը, վերլուծելով լիբանանեան պատերազմի հետեւանքով լիբանանահայ գրական-մշակութային կեանքի իրական վիճակն ու դրութիւնը, շեշտը դնում է այդ կեանքի վերականգնման եւ ամրապնդման անհրաժեշտութեան վրայ, դա համարելով համայնքի կեանքի կազմակերպական կարեւորագոյն գործօններից մէկը: Հեղինակը նաեւ մատնանշում է գրական կեանքի վերականգնման հնարաւոր միջոցներն ու ուղիները:

Լիբանանահայ գրական կեանքի աշխուժացման ու վերականգնման ընթացքի մէջ Պէպօ Սիմոնեանը կարեւորագոյն տեղ է յատկացնում գրական քննադատութեանը («Մեր գրական քննադատութեան մասին»)։ Քննադատութիւնն է, որ ուղղորդում է գրական զարգացումը, արժեւորումներ է կատարում, չափանիշեր է ձեւաւորում, ուղենիշեր է կարգում: Եւ գրական-մշակութային կեանքի ընդհանուր ընթացքի մէջ Պէպօ Սիմոնեանը կարեւորում է հայ գրական մամուլի դերակատարութիւնը: Գրական մամուլն է, որ արտացոլում է առօրեայ գրական կեանքը, հիմնականում գրական մամուլի էջերում է, որ յստակօրէն երեւում են գրական կեանքի մղումներն ու միտումները («Լիբանանահայ գրական մամուլի մասին»):

Վերջապէս, չափազանց կարեւոր հարց է, թէ ի՞նչ յարաբերութեան մէջ է հայ մարդը Լիբանանի ժողովրդի, երկրի եւ իրականութեան հետ: Լիբանանը այն երկիրն է, որ առանձնակի յարգանքով եւ հոգատարութեամբ է վերաբերուել հայութեանը, հայ համայնքին, հայ եկեղեցու, հայկական ազգային կեանքի կարեւորագոյն երեւոյթներին: Ահա, այս եւ նման այլ հարցերի է նուիրուած Պէպօ Սիմոնեանի «Լիբանանահայութեան դերակատարութեան պատմական հոլովոյթը» յօդուածը:

Կեանքի վերջին տարիներին, երբ գրողն ու բազմավաստակ մանկավարժը հանգստի էր կոչուած, մանաւանդ այն տարիներին, երբ առողջական վիճակի պարտադրանքով ստիպուած էր մեծաւ մասամբ լինել տանը, հետեւապէս՝ լինել մենակ, առանձնութեան մէջ, նա իր գրասեղանի առջեւ աւելի ու աւելի էր տրւում խոհերի եւ մտորումների: Պատահական չէ, որ այդ տարիներին մամուլի էջերում յայտնուած իր տասնեակ գրութիւնները խորագրուած են «Խոհեր» կամ «Մտորումներ» եւ կամ հրապարակուած են նոյնանուն խորագրերի ներքոյ: Գրողի թողօնների մէջ այդպիսի նիւթերը շատ են: Այս գրքում ընդգրկուածները հիանալի պատկերացում են տալիս գրողի մտաւոր աշխատանքի, հետաքրքրութիւնների, իրեն յուզող հարցերի ու խնդիրների մասին: Ինչպէս ինքը՝ գրողն է նկատում, իր խոհերի առանցքը մնում է մարդը:

Իր այս խոհերում եւ մտորումներում Պէպօ Սիմոնեանը հայեացքը արտաքին աշխարհից դարձնում է դէպի մարդու ներաշխարհը, դէպի մարդկային էութեան ընդհանուր եւ անհատական գծերն ու յատկութիւնները, մարդկային նկարագրի թաքուն եւ ակներեւ կողմերը:

Իրականում Պէպօ Սիմոնեանի հայեացքը նորից ուղղուած է շրջապատող կեանքին եւ իրականութեանը, միայն թէ այդ հայեացքը հիմա անցնում է մարդկային ներքին էութեան, մարդու ներաշխարհի ոսպնեակի միջով:

Այս խոհերն ու մտորումները ընթերցողի առջեւ բացում են գրողի ներքին ապրումների, արտաքին աշխարհի հետ ունեցած այլեւս հիմնականում միայն խոհական-մտային-վերլուծական կապերի, իր մտահոգութիւնների սահմանները: Գրողը մտորում է ոչ միայն հայ կեանքին ու հայ իրականութեանը վերաբերող հարցերի շուրջ: Նրան մտահոգում է այն ամէնը, ինչ վերաբերում է առհասարակ մարդկութեանը: Իր մտորումների եւ խոհերի մէջ տեղ ունեն ե՛ւ մոլորակի քաղաքական կեանքն ու քաղաքական իրադարձութիւնները, ե՛ւ մարդկութեան ընկերային հարցերն ու յարաբերութիւնները, ե՛ւ ազգերի ու ժողովուրդների մշակութային կապերն ու փոխադարձ հետաքրքրութիւնները եւ էլի շատ ու շատ բան: Գրողական այս վերաբերմունքը Պէպօ Սիմոնեանը դրսեւորել է նախորդ տարիներին գրուած իր բազմաթիւ յօդուածներում եւ էսսէներում, որոնք հրապարակուել են իր նախորդ գրքերում:

Գրողին մեծապէս յուզում են սփիւռքահայութեան հոգեբանութեան մէջ կատարուող փոփոխութիւնները, որոնք, ցաւօք սրտի, յաճախ եւ մեծ մասամբ տանում են դէպի ուծացում, հեռացում ազգային նկարագրից եւ ինքնութիւնից:

Զարմացնում եւ հիացնում է կեանքի վերջին տարիներին առողջական դժուարին վիճակի մէջ գտնուած գրողի հոգեկան տոկունութիւնը, որն արտայայտուել է կեանքի հանդէպ գրողի եւ բանաստեղծի իր գործուն եւ նախանձախնդիր վերաբերմունքի մէջ, ինչը յստակ երեւում է հեղինակի խորունկ եւ խորախորհուրդ խոհերում ու մտորումներում:

Գրքի վերջին բաժինը խորագրուած է «Յուշերու բեկորներ»: Սա գրքի ամենայուզիչ բաժինն է: Յուզիչ է ամէնից առաջ այն առումով, որ վերջին տարիներին առողջութեան պատճառով դրսի աշխոյժ կեանքից կտրուած եւ շատ յաճախ իր խոհերին ու մտորումներին տրուած գրողի մէջ արթնանում են անցեալի տպաւորութիւններն ու հին օրերի յիշողութիւնները: Սփիւռքահայ գրականութիւնը յուշագրութեամբ առանձնապէս հարուստ չէ: Եւ առհասարակ, սփիւռքահայ գրական միտքը, ցաւօք սրտի, անփոյթ է եղել գրողների անձնական կեանքի վկայութիւնների, նամակների եւ այն ամէնի հանդէպ, ինչը ուղղակիօրէն կամ անուղղակիօրէն կապուած է եղել համայնքի իրական կեանքին ու պատմութեանը: Ինձ թւում է, թէ դա կարելի է հասկանալ եւ բացատրել: Հայ մարդիկ, հայ ընտանիքները սփիւռքահայերի կեանքի առաջին տասնամեակների այն ծանր ժամանակներում ապրել են ուղղակի անտանելի պայմաններում, զանազան «քեմփ»երում եւ պատսպարաններում, ուստի եւ հաճելի չի եղել անդրադառնալը անցեալ դաժան ու դժուարին կեանքին ու ժամանակներին: Հոգեբանական խոչընդոտը, հաւանաբար, վիթխարի դեր է խաղացել այս հարցում: Այնուամենայնիւ, սփիւռքահայ կեանքը արտացոլող կամ պատկերող պահպանուած ոչ մեծածաւալ, երբեմն հատուածային եւ կցկտուր յուշերը բացառիկ արժէք եւ նշանակութիւն ունեն: Պատահական չէ, որ այդքան սիրելի են, օրինակ, Անդրանիկ Ծառուկեանի «Մանկութիւն չունեցող մարդիկ» եւ «Երազային Հալէպը» գրքերը:

Պէպօ Սիմոնեանը երբեք չի խօսել յուշեր գրելու մասին, ես որ նման բան չեմ յիշում մեր բազմաթիւ-բազմաժամ զրոյցներից: Գրողները առհասարակ չեն սիրում ո՛չ խօսել յուշ գրելու մասին եւ ո՛չ էլ յուշեր գրել: Հաւանաբար յուշեր գրելու միտքը, գաղափարը յաճախ համադրւում է խոր ծերութեան մտքի, կամ ստեղծագործական հաշիւները փակելու հետ, ինչի հետ միշտ շատ դժուար է հաշտուել: Եւ այնուամենայնիւ, Պէպօ Սիմոնեանը գրի է առել իր վաղ պատանեկութեան եւ ուսման տարիների հետ կապուած յուշերի հատուածներ, որոնք շատ պատկերաւոր են, թախծալի եւ բանաստեղծական:

Փոխարէնը շատ լուսաւոր եւ պայծառ են բանաստեղծ Պարոյր Սեւակին եւ նշանաւոր բանասէր, գիտնական Մօրուս Հասրաթեանին նուիրուած յուշերը: Պէպօ Սիմոնեանը կարողացել է տեսնել եւ զգալ նշանաւոր այս անձանց հարուստ խառնուածքը, հոգեկան գեղեցկութիւնը, մարդկային ջերմ եւ յուզիչ նկարագիրը: Միայն ափսոսալ կարելի է, որ այդ յուշերը ծաւալով մեծ չեն:

«Յուշեր եւ տպաւորութիւններ ուսուցիչ եւ ուսուցչապետ Բենիամին Ժամկոչեանէն» յուզիչ գրութիւնը ոչ միայն ճշմարտացիօրէն ներկայացնում է տիգրանակերտցի յայտնի մանկավարժին, այլեւ ընթերցողի առջեւ բացայայտում է ուսուցչական ասպարէզի եւ ուսուցչական գործի հմուտ գիտակ, երկարամեայ մանկավարժ Պէպօ Սիմոնեանի մանկավարժական ըմբռնումները:

Իր գրական ու մշակութային ընկերների ու բարեկամների, նշանաւոր մարդկանց հետ իր հանդիպումների մասին քիչ գրառումներ է թողել Պէպօ Սիմոնեանը, բայց այն, ինչ մնացել է եւ կայ իր ձեռագրերում, նամակներում ու զանազան գրառումներում, չափազանց կարեւոր է եւ արժէքաւոր:

***

Այս ժողովածուն յստակ եւ ամբողջական պատկերացում է տալիս բանաստեղծ, գրականագէտ, մշակութաբան, հմուտ մանկավարժ, հանրային գործիչ Պէպօ Սիմոնեանի վերջին տասնամեակների գրողական կեանքի եւ գործունէութեան, հետաքրքրութիւնների շրջանակի ու սահմանների, իր հոգեկան ապրումների, ստեղծագործական տուայտանքների, իր համակրանքների, ուրախութիւնների եւ, ինչու չէ, նաեւ իր դառնութիւնների եւ հիասթափութիւնների, իր ցաւերի եւ մտահոգութիւնների մասին: Եւ ուշագրաւն ու արժէքաւորն այս ամէնի մէջ այն է, որ այդ բոլորը սոսկ անհատական-անձնական ապրումներ չեն. այդ բոլորը հայկական-ազգային կեանքի արտացոլումն են բանաստեղծի ներաշխարհում եւ բանաստեղծի խորապէս մարդկային արձագանգը իր ապրած կեանքին ու ժամանակին:

Այս ժողովածուն ցոյց է տալիս եւ հաստատում է, որ բանաստեղծ եւ գրականագէտ Պէպօ Սիմոնեանը իր ողջ կեանքում, բոլոր պայմանների մէջ, միշտ եղել եւ մնացել է գրականութեան ուխտաւորը, միշտ եղել եւ մնացել է գրականութեան ճամբուն վրայ…

 

Երուանդ ՏԷՐ-ԽԱՉԱՏՈՒՐԵԱՆ

 

ԳՐԱԿԱՆ ԴԻՄԱՆԿԱՐՆԵՐ ԵՒ ԴԻՄԱՍՏՈՒԵՐՆԵՐ

 

ԱՂՕԹՔ ԵՒ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹԻՒՆ ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻԻ
«ՄԱՏԵԱՆ ՈՂԲԵՐԳՈՒԹԵԱՆ» ՄԷՋ

«Մատեան Ողբերգութեան»-ի 1000-ամեակը կրկին կը մղէ, որ հայ մարդը անգամ մը եւս հակի միջնադարու հողին վրայ հայ հոգեւոր բանաստեղծին հանճարով երկնուած այն Մատեանին խորածաւալ էջերուն, որոնց գիրի ակօսներէն աղօթքն ու բանաստեղծութիւնը ոգեշունչ համանուագի դաշնութեամբ կը մատչին հոգիի հոգեպարար ընկալչութեան: Աղօթքը իր աղօթամատեանի հանգամանքով նուաճած է բանաստեղծութեան վեհագոյն ոլորտները, – արուեստագէտի մեծաշունչ տարերքով, – բանաստեղծութիւնը միստիցիզմի խոկումներով հասած է աղօթքի այն բարձրաթռիչ մակարդակին, որ «ի խորոց սրտի խօսք ընդ Աստուծոյ» բնորոշումով յատկանշուած է: Եւ ըստ հայ եւ օտարազգի աստուածաբաններու, փիլիսոփաներու եւ գրականագէտներու վկայութիւններուն Աստուծոյ հետ այսպիսի տարողութեամբ խօսք չէ արտասանուած, հոգեկան խորազգաց ապրում չէ քնարերգուած։ Որովհետեւ, ան կնքուած է աղօթողին կիզիչ դառնութեամբ եւ մարդկային մեղքին անքօղարկելի, խռովիչ խոստովանութեամբ, «ընկա՛լ քաղցրութեամբ, Տէր Աստուած հզօր, զդառնացողիս զաղաչանս: Մատի՛ր գթութեամբ առ պատկառեալս դիմօք»:

Իւրովի աղօթք մըն է Գրիգոր Նարեկացիինը, որ իր մէջ համադրելով առհասարակ մարդուն ներքին տագնապներուն հոգեկան բազմակնճիռ վիճակները, իւրացուած է բոլոր աղօթողներէ, որոնք աղօթած են զայն որպէս իրե՛նց աղօթքը: Իրե՛նց աղաչանքը: Այս հանգա մանքով ալ, ոչ միայն եկեղեցւոյ մէջ արտասանուած աղօթք կամ երգուած շարական եղած է, այլեւ՝ գրուած թուականէն ասդին եւ սերունդէ սերունդ փոխանցուած այն աղօթամատեանը, որ հայ ընտանիքներու սեղաններուն վրայ աղօթքի բաց գիրք որպէս, կամ բարձերու տակ պահուած հրաշազօր սուրբ մատեան անբաժան ընկերակցութեամբ ուղեկցած է հայ հաւատացեալ քրիստոնեաներուն իրենց անձկութեան պահերուն թէ անմխիթար, յուսահատ վիճակներուն: Նարեկացիի Աղօթամատեանին հրաշագործ ազդեցութիւնն ու անդրադարձը հաստատող արձանագրուած դէպքեր քիչ թիւ չեն կազմած: Վկայած են անոնք հաւատքի այն զօրութեան մասին, որ Աղօթամատեանը երկնողէն փոխանցուած է անհատներուն, որոնք փնտռած են զայն իրենց յուսաբեկումներուն, երկնչումներուն, տառապահար պահերուն, վտանգաւոր կացութիւններուն եւ մեղանչումի կործանարար ալեկոծումներուն ընթացքին՝ որպէս փրկարար լաստ ու ապաւէն, Աստուծոյ հետ սրբարար միջնորդութեան վստահելի երկխօսութիւն: Ահա թէ ինչո՛ւ մեղանչում պիտի չըլլայ անոր երկրորդ Աստուածաշունչ կոչուիլը: Անշուշտ Գրիգոր Նարեկացիի ներշնչման աղբիւրը Աստուածաշունչն է, որ Աստուծմէ ներշնչուածներու ստեղծագործութիւնն է, եւ «Մատեան Ողբերգութեան»ն ալ իր հերթին բացառիկ յաւելում մըն է նոյնինքն Աստուածարեալ ներշնչումով եւ հայ ստեղծագործ հանճա րի վերասլացքով: Աղօթամատեանին ընթերցումը կը վկայէ թէ Գրիգոր Նարեկացին աստուածաբանի մը խորաթափանց ճանաչողութեամբ սերտած եւ իւրացուցած է Աստուածաշունչի բովանդակութեան բոլոր ծալքերը, վերծանած անոր թաքուն իմաստները եւ այլաբանական ճշմարտութիւնները: Մինչեւ «Մատեան Ողբերգութեան»-ի երկնումը, իր ճգնակեացի մենաստանին մէջ, կատարած է Աստուածաշունչի մեկնութիւններ աստուածաբանական արժէքով, որոնցմէ «Մեկնութիւն երգոց երգոյն Սողոմոնին» եւ «Ճառք ներբողականք»նե րը հայ աստուածաբանական միտքին միջնադարեան արգասիքներն են, վերջերս հրատարակուած Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանէն «Մատեան Ողբերգութեան եւ այլ երկասիրութիւնք» խորագրին ներքեւ:

Աստուծոյ հետ երկխօսութեան նստած աղօթողը, սակայն, բանաստեղծ է գերազանցապէս եւ իր աղօթքները ըմբոստ հոգիէ մը արտաբերուած եւ իր արուեստին հզօր տարերքով բիւրեղացած-կատարելագործուած բանաստեղծութիւններ, որոնք կը շնչեն ոչ միայն իր ժամանակին միստիցիզմով, որպէս հայ բնաշխարհէն պոռթկացած հոգեժայթք լաւայ, այլեւ՝ իր ժամանակները անդրանցնող եւ բոլոր ժամանակներու մարդու տիեզերապարփակ անհունութեամբ: Ըսուած է իրաւամբ, որ բանաստեղծութիւնը մնայուն աղօթք է եւ Գրիգոր Նա րեկացիի «դառնահեծ հառաչանքները» բանաստեղծական հոգեցունց նուագներ են: Ան այսպէս կը սկսի Աղօթամատեանը.

Սրտիս դառնահեծ հառաչանքների

Վայն ու ողբաձայն աղաղակները

Վերընծայում եմ քեզ, ո՛վ գաղտնատես.

Եւ իմ սասանուած միտքի ճենճերող

Իղձերի պտուղ նուէրն այս դրած

Անձս տոչորող թախծի կրակին՝

Կամքիս բուրվառով առաքում եմ քեզ:

Խորքի եւ ձեւի արտայայտութեան մէջ կա՞ն ազդեցութիւններ իր ժամանակի շունչէն թելադրուած եւ արուեստի արաբական չափաբերութենէն ներմուծուած կշռոյթով, գրական իմաստով հասկնալի են, բայց հանճարին յղացումները կը զանցեն բոլոր կաղապարները, բոլոր ազդեցութիւնները եւ ստեղծարար որոնումներով կ՚արարեն իրենց ոճը՝ դրոշմովը իրենց անհատականութեան, որ տագնապախռով լոյսին ցայտումն է։ Միջնադարուն վրայ, – իր հալածիչ խաւարին ստուերներով, աղանդաւորական շեղումներով թէ կղերաֆէոտալական մթնոլորտով,- բացուած Նարեկացիի ներաշխարհին լոյսն է հայոց Վասպուրական աշխարհի Ռշտունեաց գաւառի Մենաստանէն 1000-ական թուականներուն։ Մենաստանէ մը աշխարհին բացուած տարածական ընդգրկումով: Այդ ընդգրկումին մեծութիւնն ու վաւերականութիւնը հաստատեցին «Մատեան Ողբերգութեան»-ի ֆրանսերէնի, ռուսերէնի, անգլերէնի, արաբերէնի եւ գերմաներէնի թարգմանութիւններով նարեկեան տիեզերաշունչ աշխարհին հաղորդուածները: Անոնցմէ ռուսական քննադատական միտքին գնահատութիւնը յատկանշական է. «Իրօք, «Մատեան Ողբերգութեան»-ին թարգմանութիւնը մշակութային իրադարձութիւն մը դարձաւ ռուս ընթերցողին համար»:

Գրիգոր Նարեկացիի մարդու եւ կրօնականի «տագնապախռով ալեկոծումներէ» յառաջացած անդոհանքը` «ներհակ ուժերու» չարի եւ բարիի բախումներուն խորհուրդները կը կազմեն, որոնք Աստուծմով յաղթանակի փառքին կը մատչին: Մէկ կողմէ Աստուածն է իր անհասանելիի եւ անթանձրականի բարձունքին հաստատուած՝ որուն կը դիմէ Գրիգոր Նարեկացի իր աղօթքներուն դէպի երկինք բարձրացած խունկերով, թունդերով եւ ըմբոստաձայն ներքին որոտումներով, – յանուն իր մեղքերուն քաւութեան, միւս կողմէ մարդն է «բանական տիղմը», – իր բազմատարած մեղքերուն ահաւոր ծանրութեան տակ կքած, որ իր բիւրեղացումը կը փնտռէ գերագոյն ուժին հետ նոյնանալու չարչարագին բաղձանքով: Ինքնուրաց երկունքով, որ մարդու մեղապարտութեան ցաւով կը տոչորի: Երկու պարագաներուն ալ՝ «անմատույց լույսի շիվ շողերում» ապրող Աստծոյ թե մարդու մեղքերու մէջ տուայտող դառնագին կացութեան համար Գրիգոր Նարեկացիի ոճը բնական հոսքով կ՚ախորժի մակդիրներու եւ համեմատութիւններու առատ գործածութենէ, որոնք հայ լեզուի բառագանձին հարստութիւնը կը կազմեն անթարգմանելի ըլլալու աստիճան:

Գրաբարէ աշխարհաբար թէ այլ լեզուներ թարգմանութիւններուն համար վերապահութիւններ չեն վերապահուած…:

Մարդուն մեղքը, որ իրականութեան մէջ ամբողջ մարդկութեան մեղքն է, իր փխրուն ուսերուն շալկած Նարեկայ վանքին սրբակեաց մոնազնը, այսպիսի ծայրայեղ համեմատութեամբ կը բնութագրէ մեղքին տարողութիւնը.

Թէ բազմասպարէզ դաշտերն իրենց ողջ

Անսահմանութեամբ դարձնեմ մագաղաթ

Եւ եղէգների շամբ ու պուրակներն, անտառներն ամբողջ

Կտրելով միայն գրիչներ շինեմ,

Դարձեալ չեմ կարող բարդուած իմ անթիւ անօրէնութեան

Մի չնչին մասնիկն իսկ գրի առնել:

Եթէ անգամ ողջ անտառներն այն Լիբանանի

Զօդելով դարձնեմ կշիռքի լծակ

Եւ մի նժարին իբրեւ կշռաքար

Արարատ լեռը դնելու լինեմ

Դարձեալ չի կարող նա իր ծանրութեամբ

Իջնելով հասնիլ, համազուգակցել ու հաւասարուել

Միւս նժարի յանցանքներիս հետ:

Բայց իր հանճարին ծանրութեամբ կը համազուգակցի ու կը հաւասարուի գրականութեան միջազգային բարձրագոյն չափանիշներու հետ՝ աղօթքի եւ բանաստեղծութեան ներդաշնակումով:

26 Մայիս, 2003

 

ՄՏԱՒՈՐԱԿԱՆԻ ՏԻՊԱՐ ՄԸ՝
ՅԱԿՈԲ ՊԱՐՈՆԵԱՆ

Աւելի կը սիրեմ խոտ ուտել եւ ուղիղ մարդ ըլլալ, քան պնակ լիզել եւ բարիք վայելել։

Յ. ՊԱՐՈՆԵԱՆ

 

Երգիծաբան ծնած մեծութիւն մըն էր Յակոբ Պարոնեան, որ բացի երգիծական գրականութեան համար կտակուած անմահ էջերէն՝ վէպ, քրոնիկ, թատրերգութիւն, պատկեր, կենդանագիր՝ իր պարկեշտ մտաւորականի եւ անսայթաք բարոյականութեան տէր մարդու տիպարով ներգործելէ ետք իր ժամանակաշրջանի վրայ, կ՚ազդէ հասարակական մտքի արդի մտածողութեան վրայ եւ կը ներշնչէ նոր օրերու մտաւորականութիւնը՝ բարոյականութեան անկումի վայրէջքով յատկանշուող արդի մարդու այլասերման զառիթափին դէմ յանդիման:

Բարոյական, ընկերային եւ մարդկային սկզբունքներու խախտումն ու խաթարումը, այնքա՜ն համատարած ծաւալ ու տարողութիւն ստացած են ներկայ ընկերութեան տարբեր մարզերէն ներս, որ Յակոբ Պարոնեանի ոչ միայն սուր հեգնանքն ու ծաղրը այժմէական արժէք կը ստանան, այլեւ՝ բարոյական հեղինակութիւնն ու խիզախութիւնը:

Յակոբ Պարոնեան՝ իբր երգիծաբան՝ խիզախօրէն քննադատած է իր օրերու հայկական իրականութեան եւ մարդկային ընկերութեան բոլոր խոցելի կողմերը այն առողջ սկզբունքով, որ անոնք բարելաւուին, սրբագրուին, վերանորոգուին՝ ի խնդիր մարդկային պարկեշտ փոխյարաբերութիւններու, ճնշուած մարդու ընկերային բարօրութեան, մարդը իր կոչումէն հեռացնող երեւոյթներու վերացման, ընտանեկան աւանդութիւններու եւ սրբութիւններու պահպանման եւ ազգային մարմիններու ժողովրդավարական ըմբռնումներով ղեկավարման: Իր ողջ էութեամբ ծառանալով կեղծիքի եւ սուտի դէմ պաշտպանած է Ճշմարտութիւնը։ Զոհած է ամէն ինչ, – դիրք, պաշտօն, ընկերային բարօր կեցութիւն, յաջողութեան հեռանկար, – եւ չէ հրաժարած իր Ճշմարտութիւնը բարձրաձայն աղաղակելէ: Մտաւորական արիութեամբ իր սկզբունքները պաշտպանել է…: հաշիւ չէ ըրած։ Վախ չէ ունեցած…: Ուղղամիտ իր կեցուածքները բարձրացուցած են իր մտաւորականի բարոյական կերպարը, որ նկարագիր ու դիմագիծ կու տան ոչ միայն անհատին եւ անոր դերին ընկերութեան մէջ, այլեւ՝ ընդհանրապէս ընկերային կեանքի գործօններուն:

Հայ կեանքի մէջ քանի՜ մտաւորական կրնանք հաշուել այսօր, որ հալածուելու եւ խոտ ուտելու գնով քաղաքացիական եւ մտաւորական արիութեամբ համարձակի ազգային, ընկերային, եկեղեցական եւ քաղաքական կեանքին յատուկ ապառողջ, այլանդակ երեւոյթները ձաղկել, քննադատել շինիչ ոգիով…: Յակոբ Պարոնեանի համար ծաղրը միջոց մըն էր առո՛ղջ ընկերութեան մը հասնելու, որուն հիմնական շարժիչը ժողովրդավարութիւնը պէտք է ըլլար: Ըլլա՛յ գրական, ըլլա՛յ ընկերային եւ ըլլա՛յ ազգային իր հայեացքներով ժողովրդավարական էր Յակոբ Պարոնեան այնպիսի ժամանակաշրջանի մը՝ երբ մէկ կողմէ սուլթանական բռնատիրութիւնը իր միահեծան իշխանութեամբ եւ գրաքննութեամբ կը խափանէր ամէն կարգի ազատական գաղափարները, իսկ միւս կողմէ հայ կեանքէն ներս ամիրայական-պահպանողական դասակարգերու հալածանքները կը կաշկանդէին ժողովրդավարական սկզբունքներու կիրարկման ազատութիւնը՝ հակառակ նոյնիսկ Ազգային Սահմանադրութեան հաստատման:

Յակոբ Պարոնեան իր բարոյական հեղինակութեան յենած՝ կորովի մտաւորականի յանդուգն կեցուածքներով ծառացաւ ամէն կարգի եւ դասակարգի վնասակար, ապազգային եւ հակամարդկային երեւոյթներու եւ մարդոց դէմ իր երգիծանքին նշդրակը յատկապէս խրելով ընկերային վէրքերուն մէջ։

Մտաւորականի եւ երգիծաբանի սուր գրիչը ծառայեցուց բարոյական սկզբունքներու պաշտպանման: Սկզբունքներ՝ որոնք զինք յանձնառու դարձուցին ազգային եւ մարդկային մակարդակներու վրայ ամէն կարգի մոլութիւններու եւ մոլորութիւններու դէմ մղուած անդուլ եւ անխնայ պայքարի։ Գրչի այնպիսի սուր պայքար մը, որ ըլլալով իսկական կոչումը գաղափարապաշտ մտաւորականի՝ կը ձգտէր՝ հարուստները մարդկայնացնել. դատարկապորտները (աշխարհական կամ եկեղեցական) հեռացնել ընկերութենէն. դատափետել կեղծ մտաւորականներն ու կեղծ ազգային գործիչները. ձաղկել մեծապատիւ մուրացկանները (եկեղեցական թէ աշխարհական). զգաստացնել Աբիսողոմ աղաներու սնամէջ սնափառութիւններն ու փառասիրութիւնները. մերկացնել քաղքենիացած ընտանիքներու բարոյազուրկ եւ նեխած բարքերն ու օտարամոլութիւնը. բարձրացնել դրամի իշխանութեան զոհ անիրաւուածներն ու ճնշուածները. մերկացնել հրապարակի ազգային բոլոր այն ջոջերը, որոնք որպէս փառքի եւ աթոռի մուրացկաններ կը չարաշահեն իրենց հանգամանքներն ու պաշտօնները, ծառայեցնելով իրենց անձնական հաշիւներուն եւ շահերուն…:

Ահա՛ եւ իր բարոյականը, որ իբր կեանքի ոճ թէ գրական դաւանանք ընդունելով ինքզինքին համար, ապրած ու ստեղծագործած է. «Պարզութիւնն ու ճշմարտութիւնը այնպիսի գեղեցկութիւններ են, որ ամէն բանի մէջ կը փնտռուին՝ ամէն բանէ առաջ»:

Մտաւորականի այնպիսի տիպար մըն է Յակոբ Պարոնեան, որ իր բարոյական կեցուածքներով, խիզախումներով, անհաշուենկատ քննադատութիւններով եւ կորովի գրոհներով յեղափոխականի խառնուածք կ՚արտայայտէ՝ գրիչը իբր զէնք գործածելով ընկերութեան խաթարուած բարքերուն, մարդը նսեմացնող երեւոյթներուն եւ մարդկային բարոյականութիւնը աղարտող եղկելի արարածներուն դէմ: Ինչպէս յեղափոխականը գերագոյն գաղափարականի մը տեսլականով եւ հաւատքով կեանքը ի սպաս կը դնէ, կը զոհաբերուի, Յ. Պարոնեանն ալ իր գաղափարներուն յաղթանակին համար, ընկերութիւնը բարոյական բարձր մակարդակին հասցնելու սեւեռակէտով կռուեցաւ եւ թշնամիներ շահեցաւ: Կոչումի տէր մտաւորականը չի կրնար պնակալէզ ըլլալ, որձեւէգ քաղաքականութիւն վարել, լռութիւնը խոհեմութիւն եւ դիւանագիտութիւն համարել, անտարբեր մնալ սուտին, անվաւերին, կեղծին եւ անիրաւին առջեւ եւ համակերպիլ՝ նոյնիսկ եթէ հակառակորդներ պիտի ունենայ եւ շահի…։ Դէմք, դիմագիծ, կոչում, հետեւողականութիւն ունեցող մտաւորականը անպայման իր դէմ ծառացած ուժեր պիտի ունենայ: Յ. Պարոնեան անայլայլ դէմքով, լուսաւոր դիմագիծով, վաւերական կոչումով եւ անզիջող հետեւողականութեան տէր կայուն եւ հաստատակամ նկարագրով իր դէմ գտաւ բոլոր դասակարգերէ կազմուած ամբողջ բանակ մը թշնամիներու՝ որոնք զոհերն էին դարձած իր երգիծանքի սուր խայթոցներուն, սրամիտ ակնարկներուն, նուրբ հեգնանքներուն, պարսաւներո՛ւն…:

Բոլոր դարերու ամէնէն մեծ յեղափոխականին՝ Նազովրեցի Քրիստոսի նման, որ իր տիրոջ տաճարը լեցուցած բախտախնդիրները, մաքսանենգները, մակաբոյծները, չարաշահներն ու փերեզակները անխնայօրէն մաքրագործեց խարազանելով, վռնտելով եւ հեռացնելով՝ Յակոբ Պարոնեան երգիծական գրիչի խարազանը ձեռքին նոյնը ըրաւ բարոյական շառաչուն ապտակներով…:

Մարդկային առողջ ընկերութեան համար Յակոբ Պարոնեանի գրականութենէն բխող բարոյական սկզբունքներու անժամանցելի շտեմարանը ուղեցոյցի դեր կընայ կատարել այսօր…։

Ընկերութիւնը մի՛շտ ալ պահանջքը կը զգացնէ Յակոբ Պարոնեանի անմահ տիպարով մտաւորականներու, որոնք նոյն ողջմտութեամբ եւ բարոյական սկզբունքներէ առաջնորդուելով ընկերութեան ուղեցոյց ծառայեն անշեղօրէ՛ն…:

14 Մարտ, 1992, Պէյրութ

 

ՄԵՐ ՆՈՐԱՎԷՊԻՆ ԻՇԽԱՆԸ՝
ԳՐԻԳՈՐ ԶՕՀՐԱՊ

Զօհրապ արդիական ոգին մտցուց արեւմտահայ գրականութեան մէջ. անակնկալ բաղդատութիւններով, հոգեբանական վերլուծումներով, կեանքի իրական պատկերներու լուսագրութեամբ: Զօհրապ օտար հեղինակներու ստրուկ հետեւող մը չէր բնաւ եւ ի՛նք էր մանաւանդ իր վարպետը: Կեանքն էր իր գլխաւոր ներշնչարանը, եւ իր միջավայրն է, որ եղած է այն բեղմնաւոր հողը որմէ քաղած է այնքան կենսալիր, թրթռուն, բաբախուն երկեր, որոնք միշտ հաճոյքով կը կարդացուին:

Նորավէպերուն մէջ, իր ներկայացուցած տիպարներէն շատերը կ՚առնէր իրականէն: Յաճախ քօղ մը կը ձգէր անոնց վրայ, որպէսզի չճանչցուին, բայց երբեմն ալ այդ քօղը շատ նուրբ կ՚ըլ լար եւ ակնարկութիւնը թափանցիկ։

Հրանդ ԱՍԱՏՈՒՐ

 

Իր ժամանակակիցներուն հպարտութիւնը կազմող դէմք էր հայ նորավէպի իշխանը, Գրիգոր Զօհրապ տակաւին իր կենդանութեան:

Հայ գրականութեան փառքը կը կազմէ այսօր իր գրական չհինցող ժառանգութեամբ: Նահատակութենէն 60 տարիներ ետք: Որպէս սիրող մշակեց գրականութիւն, որպէս սիրող մտաւ հայ գրականութենէն ներս, բայց որպէս նորավէպի իշխանը կը շարունակէ մնա՛լ եւ տիրե՛լ:

Հակառակ յարգանք պարտադրող իր բազմաշնորհ մտաւորականի արժանիքներուն, հակառակ իր գրագէտ մարդու անձնաւորութիւնը կազմող հմայքին, դարձաւ պայքարի թիրախ եւ ունեցաւ հակառակորդներ: Որովհետեւ, համոզումներ եւ տեսակէտներ ունէր եւ զանոնք հանրային կեանքին մէջ, հանրային բեմի վրայ պաշտպանելու՝ մտաւորական արիութիւն, որուն հազուադէպօրէն, կը միացնէր նաեւ քաղաքացիական քաջութիւնը։ Ազատ ասպարէզի գրագէտ որպէս, պահեց իր գրագէտ մարդու կեցուածքին արժանաւորութիւնը:

Քաղաքական որեւէ կուսակցութեան չյարելով հանդերձ՝ ունէր հասարակական մարդու, մտաւորականի եւ գրագէտի իր ուրոյն դատողութիւնը իր ժամանակի Թուրքիան խռովող իրադարձութիւններու եւ հայ կեանքը յատկանշող երեւոյթներու մասին, եւ որպէս օսմանեան խորհրդարանի անդամ իր փայլուն հռետորութեամբ դարձաւ անոր զարդը: Ուղեղը։ Որքան անգամներ ծափահարուեցան կորովի, պերճախօս ելոյթները, բայց յետոյ զինք ծափահարողները տմարդօրէն ծրագրեցին իր ուղեղը խոշտանգելու ոճիրը: Որպէս երեսփոխան եւ որպէս այդ օրերու Իթթիհատի պարագլուխներուն հետ յարաբերութիւն պահած եւ մտերմութիւն հաստատած հայ` զգաց, որ ահաւոր բան մը մութին մէջ կը դարբնուէր իր ժողովուրդի կեանքին համար, բայց ոչինչ կրցաւ ընել զայն կանխելու եւ հեռացնելու համար: Իր ուժերէն վեր էր: Փորձեց իր բարեկամութիւնները օգտագործել, բայց թուրքին բարեկամութիւնը կեղծ էր ու խարդախուած: Ու անոր լաւագոյն բնորոշումը կատարած է ինքը` Զօհրապը, գրելով իր օրագրութեան մէջ. «Յետոյ, իթթիհատականներ եւ առհասարակ ամէն թուրք խռովարար արարածներ` շատ ճարտար դերասաններ են» («Նայիրի» շաբաթաթերթ, «Գրիգոր Զօհրապ Եղեռնին մէջ», էջ 3): Ու հակառակ իրեն ներկայացած առիթին՝ փախուստ տալու եւ թուրքին ձեռքը չանցնելու՝ մնաց հոն, իր ժողովուրդին վերապահուած եղերական ճակատագրին զոհ դառնալով:

Հայ քաղաքական միտքը՝ Գրիգոր Զօհրապի Իթթիհատի եւ անոր պարագլուխներուն հետ պահած բարեկամութիւնը քննադատելի գտած է, զա՛յն վերագրելով գրագէտին «քաղաքական բարեմտութեան»: Ժամանակակիցներու համաձայն Գրիգոր Զօհրապ «ձերբակալութենէն քիչ առաջ Թալէաթ փաշայի հետ թեւ թեւի մեկնած էին քլիւպէն»։ Հայ քաղաքական մտքի այս տեսակէտին վրայ նոր լոյս սփռեց «Նայիրի» շաբաթաթերթի 1979-ին լոյս ընծայած բացառիկը՝ «Գրիգոր Զօհրապ Եղեռնին մէջ», ուր առաջին անգամ տպուած գրագէտին օրագրութիւնը, գրի առնուած Մեծ Եղեռնի նախօրեակին` 16 Օգոստոս 1914-էն 8 Մայիս, 1915, կու տայ ապացոյցը նաեւ անոր քաղաքական հոտառութեան: Նմոյշ մը այդ հոտառութենէն.

«Յետոյ, զօրաշարժը կայ, ծիծաղելի եւ ահարկու զօրաշարժը, թալանի եւ ջարդի պատրաստուող ուժերու համախմբում՝ քան թէ պատերազմիկ կանոնաւոր մարմին, Իթթիհատ ու Թերաքքի ռէժիմին հնարած պաշիպօղուքներու բանակ, որուն գործելիք նախճիրներու մասին հիմակուց բան մը ըսել այնքան դժուար է» (Կիրակի, 16 Օգոստոս, 1914):

«Պատերազմական ախտով վարակուած անփորձ երիտասարդ մը իր գերմանասէր հակումներով կը վարէ պետութիւնն ու բանակը ինքնագլուխ ամէն օր նոր յիմարութիւններ իբրեւ օրէնք հրատարակելով»:

«…Թուրք ազգաբնակչութիւնը եւս չի քաշուիր ու վրայ կուտայ. արդէն անոր խոր մռնչիւնները կը լսեմ եւ շատ կը վախնամ պոռթկումէ մը, որ մէկ վայրկեանի մէջ այս անմիտ կուսակցութիւնը թուղթի էջի մը պէս պիտի թռցնէ, ինչպէս որ եղաւ անգամ մը» (Երեքշաբթի, 18 oqnumnu, 1914):

Շատ բան գրուեցաւ: Շատ բան խօսուեցաւ: Շատ բան ըսուեցաւ թեր ու դէմ այս մեծանուն գրագէտի մասին: Ինչպէս ոմանք «քաղաքական բարեմտութիւն» վերագրեցին իրեն, ուրիշներ՝ ազգային հարցերու հանդէպ անտարբեր՝ «կենսասէր հաճոյամոլը» տեսան իր մէջ։ Բայց ժամանակը եկաւ հաստատելու եւ բիւրեղացնելու իր արժէքը եւ դիմագիծը: Ան, իրաւա՛մբ, բարձրացաւ «ամբողջական հայու եւ ամբողջական գրագէտի» պատուանդանին: Ու այդ պատուանդանի բարձրութենէն կը խօսի ան՝ ներկայ հայութեան եւ ապագայ սերունդներուն: Մօտենանք պատուանդանին, հաղորդակից դառնալու համար իր մեծութիւնը յատկանշող գաղափարներու աշխարհին, իր գրագէտի վաւերականութիւնը հաստատող նորավէպի գեղեցկութիւններուն եւ անոնց անխախտ կառոյցին:

Գրիգոր Զօհրապ մտաւորական գրագէտի տիրական ներկայութիւն պահեց իր երիտասարդ տարիքէն սկսելով, 1885-ական թուականէն, մինչեւ իր եղերական նահատակութիւնը` 1915, արեւմտահայ իրականութեան մէջ։ Ազգային երեսփոխան էր 1891-ին: Օսմանեան խորհրդարանի պետական երեսփոխան ընտրուեցաւ, Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք, 1908-ին: Թէ՛ որպէս ազգային երեսփոխան, թէ որպէս օսմանեան խորհրդարանի պետական երեսփոխան՝ Գրիգոր Զօհրապ ազգային ու քաղաքական մարզերու մէջ առաջնորդող մտաւորականի դեր կատարեց պարտադրող արժանիքներով։ Իր ժամանակակիցներու վկայութեամբ իրեն կը վերագրուի պետական մարդու լրջախոհ եւ կշռադատող մտածողութիւն: Իր հրապարակագրական էջերուն մէջ, ազգային ժողովներու ընթացքին թէ օսմանեան խորհրդարանէն ներս իր ելոյթներով կը մարմնացնէր իր մէջ յանդուգն գաղափարներու տէր ըմբոստ նկարագիրը։ Ու իր նկարագրի այս ուրոյն եւ անկախ գիծը կը բացատրուի կախեալ չըլլալու հանգամանքով: Ան հանրային բեմ կուգար բարեկեցիկ ընտանիքէ եւ կը պահէր իր անկախութիւնը որպէս ազատ ասպարէզի գրագէտ: 19 տարե կանին շրջանաւարտ էր Կալաթա-Սերայի երկրաչափութեան ճիւղէն:

Իսկ 21 տարեկանին՝ վկայեալ փաստաբան: Նահատակութենէն եօթը տարի առաջ ալ, 1908-ին, 47 տարեկանին նշանակուած էր համալսարանի դասախօս՝ պատժական իրաւունքի ամպիոնին համար:

Իր կեցուածքին յանդգնութիւնը բացայայտող դէպք է հետեւեալը, որ պատմուած է իր օրագրին մէջ, 20 հոկտ. 1914-ին: «Տօքթ. Դաւիթեան տունս եկաւ եւ իմ կարծիքս հարցուց հեռագրի մը պատճէնին մասին զոր Ազգ. վարչութիւնը պատրաստեր էր գաւառները ղրկելու համար: Չնչին երեւցող այս փոփոխութիւնները, առանց վնասելու նպատակին, մեծ նշանակութիւն ունին:

Տօքթ.ը ըսաւ ինծի, որ այդ հեռագիրը խմբագրած միջոցին Ներսէս Պատրիարքի 1877-ի գաւառները ղրկած հեռագրին պատճէնը գտնել տուած էին. խիստ ողորմելի գրութիւն մըն է եղեր: Ասով հաստատուեցաւ անցեալ օրուան խորհրդակցական նիստին մէջ ըսածս որ քիչ մը ամբարտաւան երեւցած էր ներկաներուն: Բիւզանդ Քէչեան խորհուրդ տուած էր որ Ներսէս Պատրիարքին գրածին նման բան մը գրուի: Մանկունի Եպիսկոպոս նոյնպէս իրեն համամիտ գտնուեցաւ։ Ես ընդդիմացայ ըսելով. – Կը յարգեմ Ներսէս Պատրիարքին յիշատակը, մեծապէս կը յարգեմ իբրեւ ազգային ազատագրութեան համար աշխատող եկեղեցական մը, բայց չեմ ընդունիր, որ անկէ ի վեր մենք լաւագոյն գործ մը չենք կրնար ընել կամ լաւագոյն կերպով խմբագրուած գիր մը չենք կրնար գրի առնել. ինչպէ՞ս ընդունիլ որ 40 տարու մէջ մենք ամլութեան դատապարտուած ըլլանք Ներսէս Պատրիարքի հմտութենէն եւ իմաստութենէն քայլ մը առաջ գացած չըլլալու չափ: Մենք հայկական դատը պաշտպանեցինք Ներսէս Սրբազանէն շատ աւելի յաջողութեամբ, շատ աւելի աննպաստ պայմաններու մէջ. Պատրիարքարանը կարող է անոր գրածէն լաւագոյն գիր մը գրել ի հարկին աւելի նուրբ, աւելի իմաստալից» («Նայիրի» շաբաթաթերթի բացառիկ, 1975, «Զօհրապը Եղեռ նին մէջ», էջ 5):

Գրիգոր Զօհրապ եւրոպական արդի իմաստով գրագէտն է իր ժամանակաշրջանին: Գրագէտ հասկացողութիւնը ամբողջացնող տարողութեամբ: Նրբաճաշակ արուեստագէտն է նորավէպերուն մէջ։ Ազգային-քաղաքական գործիչ է առաջնորդող դերով։ Հրապարակագիր է հանրային կարծիքին վրայ ազդեցութիւն ներգործելու բազմակողմանի պատրաստութեամբ: Քննադատ ու գեղագէտ է գրական նոր հnսանք մը՝ «իրապաշտ շարժումը» իրագործելու վարպետութեամբ: Բանաստեղծ է, եթէ նոյնիսկ իր ոտանաւորները «պարապ վախտի խաղալիք» ըլլալու հանգամանքէն ու մեղքէն կը տառապին: Մասնագիտական պատրաստութեամբ իրաւաբանն է` միջազգային արժեչափերով:

Ճամբորդող է՝ իր տպաւորապաշտ էջերով ընթերցողը տպաւորելու մակարդակով: Մտաւորականն է՝ իր ժամանակի հասարակական խռովքով ապրող եւ տագնապող, բայց իր ժամանակէն վեր մտածողութեամբ: Ինչպէս Յ. Օշական կը բնորոշէ. «հազուագիւտ տիպար մը ժողովուրդին քաղաքական ճակատագիրը վարելու կանչուած հին ու նոր մեր լիտըրներէն»:

Գրո՛ղը, արուեստագէտ գրողը, իր աշխարհայեացքին եւ իր մտածումներուն ամբողջական երեսները ցոլացնելու համար, չկրնար սահմանափակուիլ արուեստի այլապէս անսահմանափակ ծիրին մէջ եւ կը դիմէ գրականութեան այլ սեռերուն, ինքզինք լրիւ դրսեւորելու համար: Կեանքի մէջ յայտնուող ամէն հասարակական երեւոյթ, իրականութենէն թելադրուող ամէն զգայնութիւն միայն բանաստեղծութեամբ, պատմուածքով, նորավէպով, վէպով ու թատրերգութեամբ չէ, որ իր արտայայտութիւնը կը ստանայ, այլեւ օգտապաշտ եւ ժողովրդական լայն խաւերուն մատչելի հրապարակագրութեամբ: Անով՝ արուեստագէտ գրողը իր արուեստը զերծ պահած կ՚ըլլայ նաեւ վտանգաւոր փորձութենէ մը՝ քարոզչական եւ բարոյախօսական տարրէ: Գրիգոր Զօհրապ՝ ինչպէս արեւմտահայ ուրիշ գրագէտներ, դիմած է հրապարակագրութեան ժողովուրդին օգտակար ըլլալու մտասեւեռումով:

Ու Գրիգոր Զօհրապ ընտիր տեսակէ հրապարակագիր մըն էր, որուն ստորագրութիւնը փնտռուած է 1890-ական թուականներէն սկսեալ, արեւմտահայ ընթերցողներուն կողմէ: Հրապարակագրութիւնը ժամանակակից ընթերցողէ եւ ապագայ ընթերցողէ փնտռուող գրական սեռ մը կը դառնայ ա՛յն ժամանակ, երբ վեր կը մնայ աժան լրագրութեան տափակութիւններէն եւ կը ծառայէ ժողովուրդի լուսաւորութեան: Առաջնորդութեան: Հրապարակագրութեան այս որակին հաւատացող եւ անոր նուիրուած գրիչ մըն էր Գրիգոր Զօհրապ, որուն այդ սեռի էջերը այսօրուան ընթերցողին կողմէ ալ հաճոյքով կը կարդացուին: Կը փնտռուին: Հին բայց միշտ նոր: Ահա եւ իր դատումը հրապարակագրութեան մասին. «…Եւ սակայն, ճշմարիտ թերթ մը չի կրնար հաշտ երեւնալ ամէնուն, անձնուէր բարեկամներ ու ոխերիմ թշնամիներ կ՚ունենայ միշտ: Իր բարոյական յաջողութիւնը ատով պիտի չափէի: Պէտք է որ մէկը անարգէր զայն ու միւսը յարգէր: Այն ատեն իր գոյութեան պիտի հաւատայի: Կապոյտ կամ սեւ, փոյթ չէ, բայց աչքերուն գոյնը կ՚ուզէի տեսնել։ Գամէլէօնի այլակերպութիւններէն կը վախնամ: Ամէն ճաշակի պատշաճելու ջանադիր թերթ մը՝ իմ սիրածս չէ։ Ընթերցողները աւելի պիտի շահէին չոր հաց ուտելով ամէն օր, քան թէ սպասելով այլափոխուող մանանայի մը բազմակերպիկ համեմներուն»:

Այս սկզբունքէն աաջնորդուելով վարած է «Մասիս» թերթի խմբագրապետութիւնը եւ խղճի այս հանդարտութեամբ ստորագրած է անհամար թիւով հրապարակագրական էջեր, արեւմտահայ մամուլին մէջ։ Ու այդ սկզբունքին հաւատարիմ մնալու համար հարկադրուած է թերթը փակել, լռութիւն պահել, մեկուսացումի շրջան բոլորել: Բայց իր մէջ ըսելիք ունեցողի անզուսպ խռովքը վերադարձուցած է զինք հանրութեան ծառայելու կոչումին։ Որովհետեւ. «Անոնք որ հանրութեան նկատմամբ ոեւէ պարտականութիւն չունենալու գաղափարը ունին, անոնք ողորմելի եսամոլներ են, աննշան ու անօգուտ մարդիկ. ով որ ալ ըլլան, ուր որ ալ գտնուին, անհատական հաշիւներէ դուրս աշխարհի մը գոյութիւնը չճանչցողներու բաժինը այդ աշխարհին առջեւ անծանօթ մնալնին է»:

Ի՞նչ բան կը ստիպէր, որ այս կեանքի մէջ յաջողած մարդը. կեանքի ինքնաբաւ բարեկեցութեան հասած փնտռուած փաստաբանը, երկրաչափը, դասախօսը եւ պետական երեսփոխանը իր առօրեան խռովէր «Բոլոր կեանքս կռուելով անցուցեր եմ» ըսելու աստիճան եւ ոխերիմ թշնամիներ շահելու գնով: Փա՞ռքը…: Հերիք չէ՞ր իրեն իր ստորագրած նորավէպերէն շահած համբաւը: Ուրիշ խայծ մը, տարբեր մղիչ ուժ մը զինք կը քաշէր հո՛ն: Հրապարակագրի կոչումը: Ինքզինք հոն եւս իրագործելու խանդավառութիւնը։ Եւ Գրիգոր Զօհրապ կոչումով հրապարակագիրը մնաց: Ու այս ապերախտ ասպարէզին մէջ ի՞նչ արժանիքներով փայլեցաւ ան:

Փայլեցաւ նախ իր համոզիչ լեզուով։ Իր գաղափարները ժողովուրդին մատչելի դարձնելու հաղորդականութեամբ: Կեանքէն եւ պատմութենէն առնուած կենդանի օրինակներու գրաւչութեամբ:

Որուն օգնեց նաեւ փաստաբանի իր կուռ տրամաբանութիւնը: Ուրոյն տեսակէտներու տէր ըլլալով՝ այդ տեսակէտները մամուլով պաշտպանելու հրապարակագրի խիզախութիւնը եւ յանդգնութիւնը ունեցաւ եւ հակառակորդներ շահեցաւ: Բանավէճի ու բանակռիւի մէջ մտաւ անոնց հետ՝ առանց իջնելու մտաւորականի բարձրութենէն: Չպզտիկցաւ: Պահեց արժանաւորութիւն, լրջութիւն, ազնուականութիւն:

Ոեւէ շրջան կը վխտայ հրապարակագիրներով, մամուլի մէջ յօդուած մրոտողներով: Այդպէ՛ս էր նաեւ Զօհրապի ժամանակ։ Բայց այդ բոլորէն դուրս գալով կը զանազանուի ա՛ն, որ կը յաջողի հրապարակագրութիւնը օժտել ինքնուրոյն գաղափարներու փայլո՛վ, առաւելութեա՛մբ: Դէպք մը, իրողութիւն մը ուրիշներէ տարբեր տեսնելու, դի տելու եւ դատելու մասնաւոր կերպով ու ոճով։ Ու Գրիգոր Զօհրապի հրապարակագրութիւնը կը յատկանշուի իր մասնաւոր կերպով եւ ոճով: Ճիշդ բնորոշած է Գրիգոր Զօհրապի առաջին կենսագիրներէն Արշակ Ալպօյաճեան գրելով. «Նորավէպերուն պակաս թողուցածը կը լրացնէին իր խմբագրականները»:

Կոչումով եւ համոզումով գրիչ շարժող հրապարակագիրը համարում կը ստեղծէ իր ժամանակակիցներուն մօտ եւ աւելի կը փայլի իր ժամանակէն ետք, երբ կը պայքարի մարդկային ընկերութեան բարոյականութիւնը խաթարող ու խախտող երեւոյթներու, արարքներու, կեցուածքներու դէմ։ Կեղծիքի, սուտի եւ խաբէութեան դէմ: Չի՛ լռեր:

Ինչ որ ալ պիտի արժէ իր հատու գրչին յարձակումները: «Հաճոյքնե րը ու քմահաճոյքները» հաշուի առնելով գոհացում չի՛ տար անոնց:

Մէկ խօսքով՝ նկարագիր կ՚ունենայ: Զօհրապի հրապարակագրութիւնը նկարագիր ունի։ Ջիղ ունի։ Ասիկա ինք այսպէս կը դաւանի. «Իմ բարոյականս որ կը կայանայ իրականը` Սուտին, Ճշմարիտը՝ կեղծին վերադասելուն մէջ, ամէն տեղ եւ ամէն ժամանակ»:

Իր ժամանակակիցներուն համարումին արժանացած եւ իր ժամանակէն բաւական ետք համարումը չկորսնցուցած հրապարակագրական փայլուն գրութիւն է «Բժշկութիւնը արհեստի վերածուած հայ բժիշկներու մէջ»ը, որմէ հատուածի մը մէջբերումը կը ցոլացնէ Զօհրապի հրապարակագրութեան բարոյականը. «Պոլսոյ հայ բժշկական դասը իր վայելած համակրութեան ու ակնածութեան համապատասխանող արժանիք մը ունենալէ հեռի գտնուած է միշտ: Ֆրանսայի համալսարանին շրջանաւարտներու ձեռքը տուած վկայագիրը, որ բժշկական գիտութեանց ոչ թէ լրացումը, այլ հոն պարզ թեւակոխում մը կը նշանակէ, մեր բժիշկներու ձեռքին մէջ ոսկիի արդիւնաբեր հանք մը նկատուած է, զոր շահագործելու կուգան Պոլսոյ մէջ, երբեք իրենց գիտութիւնը կատարելագործելու: Հայ բժիշկներու գոյութիւն ունենալը կամ չունենալը միեւնոյն բանն է մեր հասարակութեան համար: Երբեք չեն յիշած թէ ի՞նչ պարտաւորութիւններ ունին իրենց ազգին դէմ»: Հասարակութեան մը կամ ընկերութեան մը ժամանակավրէպ դարձած բարքերը քննադատելու, սրբագրելու եւ վերանորոգութեան առաջնորդելու վերանորոգիչ դեր սահմանուած է իր կոչումին բարձրութեան վրայ հաստատ կեցող հրապարակագիրին համար: Ու անոր սահմանումը կը կատարէ Գ. Զօհրապ իրեն համար եւ… ուրիշներու «Հասարակութիւն մը, որ հնամոլ բարքեր ունի՝ յետադիմելու դատապարտուած կը մնայ` եթէ իր խորհելու, զգալու եւ աշխատելու եղանակները չի նորոգէ»։ Ու ինչքա՛ն անխնայ է իր հրապարակագրի քննադատութիւնը, երբ անոր թիրախն է, ազգին համար էական նշանակութիւն ունեցող խնդիր մը, ինչպիսին է կրթական գործը եւ անոր հիմքը կազմող ուսուցիչներն ու դասագիրքերը։

«Ուսումնական խորհուրդը արդէն իր խղճին վրայ ունի ամէն օր մէյ-մէկ ուսուցչի վկայականով փողոցները թափած ողորմելիներու շարքը, զորս անգործ թողուլը պաշտօնի մը դնելէ աւելի օգտակար կը համարենք ազգին համար: Եւ եթէ կ՚ուզէ զմեզ երախտապարտ ձգել ու իրական ծառայութիւն մը մատուցել, թող Աւելը ձեռքը առնէ: Աւելը՝ որուն ծայրն ալ, կոթն ալ գործածելու տեղ կայ եւ մաքրէ մեզի չորս գործողութիւն չգիտցող թուաբաններէ եւ ուղղագրութիւն չսորվող հայկաբաններէ, որոնց ճակատը փակցուցած Ուսուցչի տիտղոսը շատ չանցած ճշմարիտ անարգանքի հոմանիշը պիտի դառնայ» (Ա. Ալպօյաճեան, «Գրիգոր Զօհրապ, իր կեանքը եւ իր գործը», էջ 147): Ա. Ալպօյաճեան նոյն էջին մէջ մեկնաբանելով Գր. Զօհրապի դասագիրքերու հարցին նուիրուած մէկ յօդուածը՝ «Լուսաւորիչ մը» խորագրուած, կը գրէ. «Զօհրապ լուսաւորիչ մը կը փնտռէ հին ու մանկավարժական նորութիւններէն զուրկ դասագիրքերը վառելու եւ մէջտեղէն վերցնելու համար եւ այս առթիւ գովեստը կ՚ընէ ռուսահայոց, որոնք աւելի հետամուտ են մանկավարժական նորութեանց»:

Հաճոյակատարութիւնը Զօհրապ հրապարակագրին նկարագրին խորթ էր: Քծնող նկարագիր չունէր, ամէն որոշումի այո ըսող։ Նոյնի՛սկ, եթէ մեծամասնութեան կարծիքով յառաջացած հոսանք ըլլար, չէր քշուեր հոսանքն ի վար: Կը մնար հաստատակամօրէն իր համոզումներուն վրայ, թէկուզ յետագային անոր սխալանքը հաստատուէր:

Քննադատութեան արժանի երեւոյթներու եւ բարքերու դիմաց՝ հրապարակագիրը չի կրնար անտարբեր վերաբերում ցոյց տալ։ Կը քննադատէ շինարար ոգիով, արդիւնքի հասնելու միտումով: Քննադատութիւնը ինքնանպատակ չէ երբեք իրեն համար: Այս տեսանկիւնէն մօտենալով` թերթատեցէք Գր. Զօհրապի հրապարակագրական էջերը ու հոն պիտի գտնէք որքան քննադատուած հնամոլ բարքեր եւ յետամնաց ըմբռնումներ թրքահայոց կեանքին մէջ։ Հաղորդ ըլլալով եւրոպական քաղաքակրթութեան եւ կենցաղին՝ կը ձգտէր հոն հասցնել իր ժողովուրդը: Ասոր համար ալ, ինչպէս Մեթր Ստեփան Շահպազ Զօհրապին նուիրուած ընդարձակ մենագրութեան մէջ կը գրէ. «Ամէն տեղ՝ ուր տեսաւ քննադատելու, կամ հաստատելու անհրաժեշտութիւնը, իր գրիչը երբեք անհոգութեան չենթարկեց»:

Ինչպէս գեղարուեստական գրականութեան մէջ իր նորավէպերով նորարար դեր կատարեց, հրապարակագրութեան մէջ ալ, իր զարգա ցումով, յառաջադէմ գաղափարներով եւ ըմբռնումներով լրագրութիւնը «ղազէթէճիութեան» հասարակ մակարդակէն յառաջապահ դիրքի հասցուց: Հոն եւս նորարար էր: Թէեւ դիւրին չեղաւ յառաջապահի այս դերը, նիւթական եւ բարոյական զոհողութիւններու յանձնառու դարձուց զինք, թշնամական կեցուածքներ հրահրեց իր դէմ:

Ի՜նչ փոյթ սակայն: Քանի կը հաւատար առաքելութեան մը, քանի հետամուտ էր ժողովուրդի լուսաւորութեան եւ մշակութային զարգացման: Ու եթէ կայ բառ մը, որմով կարելի ըլլայ որակել Զօհրապի հրապարակագրութիւնը՝ ողջմտութեան եւ մտաւորական պարկեշտութեան խիզախումն էր. ընդդէմ նախապաշարումներու, պահպանողականութեան, կեղծիքի եւ շահախնդրական բարքերու:

Ու եթէ Զօհրապ հրապարակագիրը ներկայ է ու կ՚ապրի այսօր մեր մէջ, որովհետեւ իր հրապարակագրութեամբ եւ Յակոբ Պարոնեանի երգիծանքով ձաղկուած բարքերը ամբողջութեամբ վերացուած չեն մեր բարքերէն եւ կեանքէն: Հոս է նաեւ մէկուն հրապարակագրութեան էջերուն եւ միւսին երգիծանքին թարմութիւնն ու այժմէութիւնը:

Բայց Գրիգոր Զօհրապ իր հրապարակագրական էջերով միայն հրապարակագիր մը չէր, այլեւ՝ մտածող։ Մտնենք իր մտածումներու աշխարհին մէջ։ Մտածումներ, որոնք արտայայտուած են նորավէպերուն մէջ – երբեմն անոնց գեղարուեստական կառոյցին վնասելու աստիճան – ճառերուն մէջ. հրապարակագրական էջերուն մէջ. գրական դիմանկարներու ստեղծման մէջ. ճամբորդական տպաւորութիւններուն մէջ։ Մտածումներ, որոնք փիլիսոփայական յատուկ կառոյց մը չունին հարկաւ եւ աւելի շատ ասուպային յայտնութիւններ են: Զօհրապի մտածումները կ՚ընդգրկեն ազգային, ընկերային, տնտեսական, արուեստի, գրականութեան եւ մշակոյթի տարբեր բնագաւառները:

Անոնցմով կը կերտուի Զօհրապ գրագէտ մտաւորականի տիպարը, որ ներկայութիւն կը պահէ իր ժամանակը յուզող հարցերուն մէջ։

Ընկերային հարցերու մէջ Զօհրապ ընկերվարական հակումներ ունի: «Էջեր ուղեւորի մը օրագրէն» ճամբորդական տպաւորութիւններու «Քիչ մը ընկերվարութիւն» հատուածով ան կ՚արտայայտէ իր աշխարհայեացքին ընկերվարական երեսը. «…Եւ մինչդեռ դրամի մարդիկ անյագ չարաշահութիւններու համար արիւն թափելու հարկը կը զգացնեն, աշխատանքի մարդիկ եղբայրասպան մարտին մէջ կը նետուին, կ՚արգիլեն»: «Այսօր ամէնէն կոյրերն անգամ պէտք է ճանչնան ընկերվարականներու մատուցած մեծ ծառայութիւնը խաղաղութեան դատին, որ քաղաքակրթութեան դատն է. բանակին դէմ բանակ. մին՝ արիւն թափելու եւ միւսը՝ թող չտալու համար»:

Անիրաւուածներուն, ընկերային անարդարութեան զոհերուն պաշտպան հանդիսացած է ան իր մտածումներով, ընկերային խորք արտայայտող նորավէպերով։

Հետեւեալ տողերուն մէջ կարելի է խտացած տեսնել Զօհրապի կեանքի փիլիսոփայութիւնը. «Եւ արդէն մարդս երջանիկ կամ դժբախտ, անօթի կամ կուշտ ըլլալու համար չէ որ կու գայ աշխարհ. Ապրիլը վախճան մը չէ ինքնին, ինչպէս շատ լաւ կ՚ըսէ Ռ. Պէրպէրեան, այլ միջոց մը մարդուս համար իր կոչման ծառայելու»:

Զօհրապի կեանքը իր կոչումին ծառայող մշտատեւ պայքար մը եղաւ:

Լեզուի հարցը` Զօհրապի ժամանակաշրջանի արեւմտահայ մտաւորականութեան հիմնական խնդիրներէն մին կազմեց: Մտածումներով թէ գործնականապէս ան դիրքորոշուեցաւ նոր զարգացող լեզուի կողքին՝ զայն դաւանելով ժողովուրդի ստեղծագործութիւնը: Հարցը կը վերաբերէր գրաբարի թէ աշխարհաբարի տիրապետութեան: Զօհրապ՝ գրաբարին պատմական լեզու մը ըլլալու նշանակութիւնէն տարբեր իմաստ չէր ընծայեր եւ աւելորդ կը համարէր, չափազանցութեան երթալու գնով, «մեռեալ լեզու է» մը փոխառութիւն ընելը: Նոր զարգացող լեզուին, աշխարհարարին եւ առհասարակ լեզուի զարգացման մասին ինքնուրոյն խորք ունին իր մտածումները. «Լեզուները մարդոց պէս են. իրենց յատուկ ճակատագիրը ունին եւ պէտք է ունենան. յառաջդիմութիւնն ատով կը ձեւանայ. աշխարհաբարը գրագէտներու ջանքով չշինուեցաւ. իմաստասիրական անհուն խուզարկութիւններ պիտի չընենք բացատրելու համար թէ ինչպէս կը կազմուին լեզուները, այլ կը բաւականանանք յայտարարելով միանգամ ընդ միշտ որ գրական մարդիկ կը հպատակին եւ ոչ թէ կը տիրեն անոր, թերեւս իրենք իսկ չզգալով, եւ ժողովուրդն է միայն որ կը դարբնէ լեզուն կեանքի ամենօրեայ սալին վրայ, իր կամքին, պէտքին, զգացումներուն ու հաճոյքին համեմատ»:

Կինը, կնոջ իրաւունքները, կնոջ տեղը ընկերութեան մէջ կարեւոր տեղ կը գրաւէ Զօհրապի թէ գեղարուեստական գրականութեան եւ թէ մտածումներուն մէջ։ Ինքն իր հետ եւ իր նկարագրին հետ հաշտ ըլլալով հանդերձ, հակասական կը թուի ըլլալ Զօհրապի կեցուածքը կնոջ հանդէպ, նկատի ունենալով իր յառաջադէմ ըմբռնումները կեանքի այլ երեւոյթներու հանդէպ։

19-րդ դարու վերջերը կնոջ իրաւունքներու հարցը առաջին անգամ սուր կերպով, արեւմտահայոց մէջ հրապարակ կը նետուի Սրբուհի Տիւսաբի «Մայտա» վէպով: Օրուան հարցը կը դառնայ: Մտաւորականներու գրչապայքարին թիրախ կը հանդիսանայ: Զօհրապ եւս ձեռք կը նետէ, դարձեա՛լ ուրիշներէ տարբեր մտածողի իր ինքնուրոյնութեամբ: Քանի մը յօդուածներով կը ձեւակերպէ իր մտածումները:

Առաջինը անոնցմէ «Մայտա» վէպի առիթով գրի առած մտածումներն են «Կնոջ իրաւունքները» խորագրուած:

Ամերիկայի եւ Եւրոպայի մէջ ծայր առած, կնոջ այր մարդու համահաւասար իրաւունքներու պայքարին արձագանգը կը համարէ Զօհրապ մեր մէջ Սրբուհի Տիւսաբով սկսած շարժումը, որ իր կարգին եւրոպական մտածողութեան հետ քայլ պահող մշակուած եւ բարձր զարգացումի տիրացած հայուհի մըն էր: Զօհրապ իր մտածումներով ոչ միայն կը հակադրուի Սրբուհի Տիւսաբի «Մայտա» վէպով յառաջադրած գաղափարներուն, այլեւ անոր կողքին դիրք ճշդած մտաւորականներուն դէմ, որոնց մէջ առաջին գծի վրայ կուգայ Ռ. Պէրպէրեանը:

Հաւասարութեան սկզբունքը Զօհրապի համար անհիմն պահանջք կը նկատուի քաղաքակրթութեան այդ պայմաններուն մէջ։ Իր համոզումը այսպէս կը բանաձեւէ ան. «Նախ եւ առաջ պէտք է ճանչնալ որ կինը օտարական է բոլորովին քաղաքակրթութեան այն հսկայ շէնքին որ այր մարդը իր արիւնովը, իր քրտինքովը կառուցած է։ Բոլոր այն հրաշալի գիւտերուն մէջ, զորս մարդկային հանճարը կ՚արտադրէ, կինը դեռ բաժին չունի»:

Իր տեսակէտները չափազանցութեան տանող շեշտով մը, իրողութիւն մը հաստատելու կիրքով մը կը պաշտպանէ թէ կինը մարդկային ծագումէն մինչեւ այսօր, «հանդիսատես լինելէ անդին անցա՞ծ է երբեք»:

Զօհրապ կին էակին կը սահմանէ մայր եւ ամուսին ըլլալու կրկնակ դեր մը: Ո՛չ մտային կարողութեամբ եւ ոչ ալ ֆիզիքական ուժով յարմարութիւն չի տեսներ կնոջ հաւասարութեան իրաւունքին տիրանալու ձգտումին մէջ։ Այսպէս մտածելով հանդերձ, արմատական չէ բոլորովին իր կեցուածքը, բաց դուռ կը ձգէ կնոջ համար, կեանքի ասպարէզին մէջ. «Բայց եթէ կինը՝ կը զգայ իր մէջ այր մարդու չափ աշխատութեան կորով, քաղաքակրթութեան համար փոյթ, եւ յառաջդիմութեան համար փափաք, ասպարէզը բաց է ամենուն համար եւ դաշտը աշխատութեան կարի ընդարձակ, ոչ մէկ այր պիտի դիմադրէ իր կնոջ աշխատութեան, բաւ թէ անտես չառնէ իր ամուսնական եւ մայրական պարտաւորութիւնները»։

Հետեւեալ տողերը կը հաստատեն աւելի կրքոտ վիճողի ծայրայեղ վճիռները՝ ի պատասխան Ռ. Պէրպէրեանի, որ ջատագովը հանդիսացած էր «Մայտա» վէպին եւ կնոջ հաւասարութեան սկզբունքին. «Եւ կրնա՞յ ուրացուիլ որ կինը ամէն յետադիմական շարժումներու հետ կ՚անձնաւորուի միշտ»:

Մասնակի երեւոյթներէն ընդհանրութիւններ ընդգծողի մտածելակերպ կ՚արտայայտեն Զօհրապի ուսեալ կիներու հանդէպ կատարած հաստատումները, ինչ որ անյարիր է իր չափի եւ կշիռի ոճին: «Ինչո՞ւ էրիկ մարդիկ չեն ամուսնանար շատ ուսեալ աղջիկներու հետ» «Հայրենիք» թերթի հարցադրումին Զօհրապ դարձեալ հանդէս կուգայ կնոջ իրաւունքներու դէմ հակաճառութեամբ: Ընտանեկան կեանքի համերաշխութիւնն ու երջանկութիւնը կը տեսնէ այր մարդու կնոջմէն մտաւոր զարգացման աւելի բարձր մակարդակի մէջ։ Այլապէս անխուսափելի կը նկատէ վէճն ու անհամաձայնութիւնը ընտանեկան յարկին տակ։ Ասկէ մեկնելով, կը նկատէ թէ էրիկ մարդիկ չեն ամուսնանար շատ ուսեալ աղջիկներու հետ: Ուսեալ կին մը, կ՚ըսէ ան, կին ըլլալէ կը դադրի իմ աչքիս։ Որովհետեւ, «տան մէջ՝ ատեն չունի գձուձ ու ստորին աշխատութիւններով զբաղելու իր մանկիկին բերնէն շողիքները կը ծաւալին կրծկալին վրայ, քիթը կը վազէ ու Տիկինը չի զիջանիր մաքրելու անոր դէմքը կ՚ամչնայ իր զաւկէն ու տատային կը յանձնէ զայն»:

Ի՞նչ է իր փնտռածը սակայն կնոջ մօտ. «Ես այն կինը կը սիրեմ միամիտ իր պարզութեան մէջ, իր իգական շնորհին ու կոչումին մէջ ամփոփուած, – ամփոփումներու ամէնէն հեշտալին, որ կ՚ամուսնանայ ոչ թէ մտքի այլ սրտի ընկեր մը առնելու համար»:

Այս մեկնակէտով է, որ Զօհրապ պահանջքներ կը բանաձեւէ աղջկանց վարժարաններու նկատմամբ, իր «Մեր աղջկանց վարժարանները» գրութեան մէջ։ Ուսումէ աւելի բարեկրթութիւն կը պահանջէ ան:

Կը քննադատէ աղջկանց վարժարաններու ուսումնական ծրագիրները, որոնք յար եւ նման են մանչերու տրուած ուսման։ Նկատի առնուած չեն «սեռի, կոչման» տարբերութիւնները: Ահա թէ ինչպէս. «Ես պիտի ուզէի – յիմար փափաք որ պէպէք մը հագուեցնել սորվեցնէին պզտիկ աղջիկներուն. պիտի ուզէի որ ժպտելու, խնդալու դաս մըն ալ աւելցնէին տարրական գիտելիքներու դասերուն քով. պիտի խնդրէի որ փոխանակ իրենցմէ վտանգաւոր գաղտնիքի մը պէս ծածկելու էրիկ մարդ արարածին գոյութիւնը, ընդհակառակը՝ կանուխէն բացատրէին անոր հետ իբրեւ մայր, քոյր կամ կին ունենալիք անհրաժեշտ կապերը, յարաբերութիւնները եւ փոխադարձ երջանկութեան նպատակովը այդ կապերը մաքուր ու ամուր պահելու պէտքը սորվեցնէին յատուկ գիտութեան մը պէս»:

Ուսեալ կնոջ հանդէպ իր բացասական կեցուածքը, եթէ անընդունելի է այսօր, սակայն աղջկանց վարժարանէ մը իր պահանջած սկզբունքները մինչեւ օրս ալ կը պահեն իրենց զօրութիւնը եւ կը զգացնեն ուսման ծրագրին կեանքի հետ ներդաշնակութեան անհրաժեշտութիւնը:

Պէ՞տք է հետեւցնել թէ Զօհրապ իգական շարժումի հանդէպ իր կեցուածքով, դատումներով, վճիռներով եւ հաստատումներով հակաֆէմինիստ մըն էր: Այո՛, իրաւամբ: Բայց տեսակէտ մը պաշտպանողի հաւատքով։ Ու եթէ ան, ժամանակակիցը ըլլար այս օրերուն՝ իր համամտութիւնը պիտի չյայտնէ՞ր Կանանց միջազգային տարուան առի թով, 1975-ին, ՄԱԿի կողմէ ընդունուած բանաձեւին. «Մարդկային երկու սեռի էակներու ամբողջական հաւասարութիւնը կը կայանայ իրենց միջեւ գոյութիւն ունեցող տարբերութիւններուն գործակցութեամբ եւ լծակից հանգամանքով»:

Գրագէտ էր Զօհրապ եւ ունէր իր գեղագէտի ուրոյն ըմբռնումները գրականութեան եւ արուեստի հարցերուն, ինչպէս նաեւ իրեն ժամանակակից գրողներու մասին։ Իր գրական-ստեղծագործական կեանքի սկիզբէն, մինչեւ գրելէ պարտադրաբար դադրիլը, գրականութեան մէջ ջատագովեց. «Գրականութիւնը ժողովուրդի կեանքէն պիտի քաղուի՝ ժողովուրդի կեանքին ծառայելու համար» հանգանակը։ Այս հանգանակը գրական դպրոց կազմեց։ Իրապաշտ դպրոցը։ Անոր ցոլացումն է նաեւ իր նորավէպի հատորներէն մէկուն՝ «Կեանքը ինչպէս որ է» յորջորջումը։ Հաղորդ ու բաց մնաց իրեն ժամանակակից եւրոպական եւ մասնաւորաբար ֆրանսական գրականութեան, եւ անով ալ, ինչպէս Հրանդ Ասատուր կ՚ըսէ, արդիական ոգին մտցուց արեւմտահայ գրականութեան մէջ։ Եթէ ազդեցութիւններ ալ կրեց, բայց անոնք իրենց հպատակը չդարձուցին զինք: Միջազգային գրականութենէն, մասնաւորաբար ֆրանսականէն՝ իր նախասիրութիւններու վկայութիւնը կը բերեն Էմիլ Զոլայի եւ Ֆրանսուա Քոփփէի մասին գրի առած խոհերը: Ահա Էմիլ Զոլայի գրական ճշմարիտ դիմագիծը՝ Գրիգոր Զօհրապի վարպետօրէն ուրուագծողի գրիչին ներքեւ. «Այս անուանի գրագէտին յատկանիշը, որով իր մեծ դէմքը կը ճշդուի ժամանակակից ֆրանսացի այնքան նշանաւոր գրողներու մէջ, իր ոճին կորովն է, նկարագրութեանց ապշեցուցիչ ճշդութիւնը, պատկերներու ճոխութիւնը եւ ընդարձակութիւնը:

Էմիլ Զոլա անհատի վիպագիրը չէ, այլ մարդկային ահագին կոյտերու, ամբողջ դասակարգերու: Իր ամէն գործերուն մէջ հարիւրաւոր արարածներ են որ կը շարժին, կ՚ապրին, կը խօսին. ընկերութեան մէկ կարեւոր մասն է որ տեսարանին վրայ կու գայ եւ կը կենայ հոն մինչեւ որ վարագոյրը իջնայ»:

Զօհրապի գրականութեան մասին ըմբռնումները տեսական բնոյթ ունենալէ աւելի, իր ժամանակակից գրողներու դէմքերը ուրուագծելու միջոցին արտայայտուած են: Հոն բանաձեւուած կը գտնենք իր պահանջքները գրականութենէն, իր դժգոհութիւնները օրուան գրականութենէն։

«Գրականութիւն մը կայ հիմա հրապարակին վրայ որ, ճշմարիտ հրապոյրներէ զուրկ կնոջ մը պէս, փերեւետի, ներկի, շպարի կը կարօտի միշտ. ո՛չ մաքուր հոգի մը ունի, ոչ գեղեցիկ մարմին: Իր յաջողութիւնը ծեքծեքումն է. իր հոսկէ հոնկէ փոխ առնուած գոյներուն փայլը՝ ցորեկեան պայծառութեան չի դիմանար, բայց գիշերը, ջահերուն արձակած լոյսին տակ, դիմացինը պատրելու կը բաւէ»:

Մինչեւ օրս ալ, կեղծ բարոյականութեան ջատագովներ, գրականութեան եւ արուեստի ստեղծագործութիւններուն մէջ բարոյական սկզբունքներ կը փնտռեն: Այդ չափանիշով կը դատեն, կը մերժեն կամ կ՚ընդունին: Մեր մէջ այս մտայնութիւնը կաշկանդիչ դեր կատարած է: Գրիգոր Զօհրապ իր օրին, իր գրականութեան խորքին դէմ բարձրացած դժգոհութիւններուն եւ անիրաւ առարկութիւններուն նկատմամբ, դիրք ճշդելով արտայայտած է իր ընդվզումը, ստորագրելով «Անբարոյական գրականութիւն…» յօդուածը՝ ուր հիմնաւորուած տեսակէտներով կը համոզէ ընթերցողը թէ՝ «Գրականութիւնը իր նպատակովը միայն կրնայ բարոյական կամ անբարոյական հռչակուիլ. նկարագրութիւնները՝ արուեստական խնդիրներ են, որոնք չեն կրնար երբեք անբարոյականութեան համար իբրեւ փաստ յառաջ բերուիլ:

Եթէ երբեք ախտաբոյր կամ ցանկացուցիչ տեսարանի մը նկարագիրը բաւէր հեղինակը անպարկեշտ ու անբարոյական համարելու, գիտէ՞ք որ նախնի ու արդի, աշխարհական կամ սրբազան մատենագիրներէն գրեթէ ոչ ոք դուրսը պիտի մնար»։

«Ֆրանսական բոլոր գլուխ-գործոցները մեր մաքուր բարքերուն համար չեն»:

Մեր ժողովուրդի արեւելահայ թէ արեւմտահայ հատուածները դաւանելով հանդերձ թէ նո՛յն ժողովուրդը կը կազմեն, իրարմէ ունեցած տարբերութիւնները` կենցաղի, լեզուի, աշխարհայեացքի, ոճի, գրական եւ մշակութային ըմբռնումներու՝ յաճախ իրարու հակադրած են: Տեղի տուած են բանավէճերու: Գրիգոր Զօհրապ՝ որպէս արեւմտահայ մտաւորականութեան ներկայացուցչական դէմքերէն, մասնակցած է բանավէճին իր մասնաւորաբար «Ռուսահայ գրականութիւնը» յօդուածով: Յօդուածը կ՚ընդհանրացնէ հետեւեալ միտքը. «Ռուսահայերը կ՚ուրանան զմեզ երբ մենք այնքան կը համակրինք իրենց»:

Արեւմտահայոց զգացած անկեղծութիւնը մատնանշելով կը գրէ Գրիգոր Զօհրապ նոյն յօդուածին մէջ. «Ռուսահայի գրչէն ելած ամէնէն ողորմելի արտադրութեանց համար ներողամտութեամբ շարժած ենք միշտ. իրենց քերթողները սիրած ենք մերիններուն չափ, եթէ ոչ անոնցմէ աւելի, ձեւի, չափի, յանդի պակասներուն, որոնք հոս աշակերտի մը պիտի չներուէին, խնդիր չենք յարուցած բնաւ, գաղափարի դատարկութիւնը` պարզութիւն անուանելով սքօղած ենք, արուեստի բացակայութիւնը՝ իբրեւ նենգաւոր ու խաբեբայ տարրի մը պակասը, գրեթէ դրուատելու ելած ենք: Մէկ բառով իրենց գեղջուկի գրականութիւնը շատ հեղ վեր դասած ենք մեր քաղաքացիի զգացումներու արտայայտութենէն»:

Տեղ-տեղ խիստ այս դատումները, կը մեկնին արեւմտահայոց արժանաւորութիւնը պաշտպանելու սկզբունքային կեցուածքէ եւ նոյն անկեղծ վերաբերումը արեւելահայոցմէ պահանջելու պարկեշտութենէն. «Բայց իրաւունք ունինք պահանջելու, որ ռուսահայերը քիչ մը աւելի գիտակցութեամբ խօսին մեր վրայ, մանաւանդ թէ պատշաճութիւնները չմոռնան գրական զարգացման մէջ իրենցմէ շատ կանուխ սկսած հայերու դէմ»։

Քննադատ մը չէր Գրիգոր Զօհրապ: Բայց ստորագրեց էջեր, բնութագրեց գրողներ, դատեց գիրքեր, որոնք իր մէջ քննադատի մը յատկութիւնները կը ցոլացնէին: Մասնաւորաբար իր «Ծանօթ դէմքեր»ը վկայութիւնը կը կազմէ Զօհրապի՝ իր ժամանակակիցներու դիմաստուերը գծելու շնորհքին: Բնորոշումները, ոճը, հիւմը՛րի տարրերը գրական վայելք կը շնորհեն ընթերցողին: Նորութիւն մըն էր «Ծանօթ դէմքեր»ը իր ժանրով:

Գրականագէտ մը չէր Գրիգոր Զօհրապ: Բայց ինչ որ ստորագրեց գրական հարցերու մասին կը ցոլացնեն իր գրական ուրոյն ճաշակն ու հմտութիւնը:

Գեղադէտ մը չէր Գրիգոր Զօհրապ բառին փիլիսոփայական իմաստով: Բայց ինչ որ գրած է որպէս նորավէպ կամ տպաւորապաշտ էջ, գեղեցիկը ներկայ էր իր էջերուն եւ հոգիին մէջ։ Գեղեցիկի պաշտամունքը ունեցող գրագէտը կը մնայ:

***

Համբարձում Քէքլիկեան Գրիգոր Զօհրապի մասին գրած մէկ յօդուածը («Նայիրի» շաբաթաթերթին մէջ) խորագրած էր «Ամբողջական հայը»: Սխալ չէ այս բնորոշումը: Զօհրապ գրագէտը իր հասարակական մարդու գիտակցութեամբ ծառայեց իր ժողովուրդին եւ անոր քաղաքական դատին՝ հմտութեամբ, խոհեմութեամբ եւ ձեռնհասութեամբ:

Հասարակական ու քաղաքական գործունէութեան ընթացքին, հանրային գործիչի իր յատկանիշներով եւ հայ մարդու համահայկական ապրումներով, ամբողջական գրագէտի հետ նուիրագործեց «ամբողջական հայու» բնորոշումը: Սոյն բնորոշումը հաստատող բարեմասնութիւնները ակներեւ են: Թուենք։ Գրիգոր Զօհրապի ըմբռնումով, հանրային գործիչի հասկացողութիւնը, վեր կը մնար իր ընթացիկ սահմանումէն: Ան չէր այն տիպարը, որ ամէն օր ազգային բոլոր հարցերու եւ խնդիրներու մէջ մխրճուելով, խառնուելով անոնց հետ նոյնացող գործիչը կը հանդիսանայ: Ինչպէս գրականութեան մէջ, հրապարակագրութեան մէջ, ազգային ծառայութեան մէջ եւս գործեց իր ուրոյն ոճով։ Իր հասկացողութեամբ եւ մակարդակով ծառայեց հայութեան: Զօհրապ, հայ գրագէտն ու մտաւորականը, մասնաւորաբար օսմանեան խորհրդարանի հայ երեսփոխանը, հո՛ն էր ուր իր մակարդակով կրնար օգտակար ըլլալ իր ժողովուրդին: Մահը չէր վախցներ զինք, յանդուգն կեցուածքներէ: Յեղափոխականի խիզախութեամբ կը պաշտպանէր հայ յեղափոխականներու դատը եւ կը քննադատէր օսմանեան խորհրդարանէն ներս, հայութեան դէմ ի գործ դրուող հալածանքներն ու անիրաւութիւնները:

Ամէն օր, տեղի անտեղի «կեցցէ Հայաստանը», «կեցցէ հայ ժողովուրդը» բացականչողը եւ բարբառողը չէ, որ օգուտ կը բերէ իր ժողովուրդին եւ կը նպաստէ անոր դատին: Ծառայութիւններ կան, որոնք եթէ հրապարակային ցուցադրութիւնները կը մերժեն եւ չեն զիջիր իրենց մակարդակէն վար իջնել, այսուհանդերձ չեն դադրիր հանրօգուտ ըլլալէ։ Ժողովրդանուէր մեծ ծառայութիւն նկատուելէ:

Այդ որակով եւ մակարդակով տարուած հանրային աշխատանքները, յաճա՛խ իրենց արդիւնքով աւելի կը կշռեն: Զօհրապ հանրային գործիչի ծառայութիւնները այս որակով եւ մակարդակով կը յատկանշուին: Հայոց քաղաքական դատի նման մակարդակով ծառայութեան պերճախօս վկայութիւն մըն է Մարսէլ Լէար ծածկանունին տակ, ֆրանսերէն լեզուով 1913-ին Փարիզ հրատարակած հետեւեալ գիրքը. «Հայկական հարցը փաստաթուղթերու լոյսին տակ»: Բնականաբար, օտարներու համար գրուած գիրք մը: Եթէ գրքի հեղինակին հայու ինքնութիւնը պահուի, ինչ որ իր ծածկանունով պահուած է, երբեք չհասկցուիր զայն գրողը հայ մըն է: Այնքա՜ն հարազատօրէն եւ առարկայականօրէն առանց աժան զգացականութեան տուրք տալու, Գրիգոր Զօհրապ ներկայացուցած է հայկական հարցի պատմականը, անոր հոլովոյթը փաստերու եւ հայ եւ թուրք յարաբերութիւններու լոյսին տակ: Նախաեղեռնեան պայմանները եւ շրջանը ցոլացնող ծանրախոհ եւ հմուտ իրաւագէտի մը վկայութիւնը կը կազմէ Զօհրապի ֆրանսերէն այս գիրքը, որ միաժամանակ կը պատասխանէ իր մակարդակով հանրային գործիչէ մը պահանջուած ակնկալութիւններուն:

Երկար ժամանակ, հայութեան մեծամասնութեան համար, այս գիրքը անմատչելի մնաց: Մինչեւ այն բաղդաւոր օրը, երբ 1972-ին «Նայիրի» շաբաթաթերթին մէջ, յաջորդական հինգ թիւերով, թերթին խմբագիրը, Ա. Ծառուկեան անոր թարգմանութիւնը կատարեց: «Շիրակ» հրատարակշատունը գրքոյկի վերածեց՝ հանրային սեփականութիւն դարձնելով Զօհրապի քաղաքական մտածողութեան արտայայտութիւնը: Հո՛ն է Զօհրապ իր քաղաքական մարդու կուռ դատողութեամբ եւ հայ ժողովուրդի դատին ծառայելու բարձր գիտակցութեամբ: Ահա թէ ինչպէս կը ներկայացնէ ան իր ուսումնասիրութիւնը. «Այս ուսումնասիրութիւնը գրուած է ի նպաստ հայերուն: Չէ գրուած իսլամներուն դէմ. ոչ ալ թուրքերուն, ոչ իսկ քիւրտերուն: Այստեղ վեր կ՚առնուին հայ բնակչութեան վրայ գործադրուած ծանր բռնութիւնները: Այս ցաւագին հաստատումները չեն կատարուիր ատելութիւն հրահրելու կամ վրէժ պահանջելու համար: Հիմնուած են պատմական իրողութիւններու վրայ, որոնք այստեղ կը յիշուին միայն դաս մը հանելու համար անոնցմէ ապագային հաշւոյն եւ վերջապէս ի խնդիր լաւագոյն վարչակարգի մը Թուրքիոյ արեւելեան նահանգներուն մէջ, ի շահ բոլորին» («Հայկական հարցը փաստաթուղթերու լոյսին տակ», Գրիգոր Զօհրապ, «Շիրակ» հրատարակչատուն, Պէյրութ, 1973, էջ 6):

Իր ժողովուրդին քաջաբար ծառայելու եւ անոր պաշտպանութիւնը խիզախօրէն կատարելու բազմաթիւ արարքներ կան Գրիգոր Զօհրապի կեանքին մէջ։ Արարքներ, որոնք լրջօրէն մինչեւ իսկ վտանգած են իր կեանքը: Բայց ընկրկումներ չէ ճանչցած իր արի՛ նկարագիրը եւ մինչեւ վերջ պատնէշի վրայ մնալով, ծառայած է հայութեան. «Որո՞ւ թողում այս անտէր ու անգլուխ ժողովուրդը։ Չէ՛, փախչիլ չեմ կրնար. պէտք է, պարտքս է մինչեւ վերջին պատնէշին վրայ կենալ» («Գրիգոր Զօհրապ», Ստ. Շահպազ, էջ 94):

Եթէ զէնքը ձեռքին յեղափոխական գործիչը չեղաւ Զօհրապ, բայց միշտ ալ մնաց յեղափոխական՝ իր գաղափարներու աշխարհովը։ Ինչպէս ինքն իր մասին կը բանաձեւէ. «Աննկուն գրչի ու խօսքի մարդ մըն եմ»։ Իսկ գործելու իր ոճով` պետական լրջախոհութեամբ շարժող շրջահայեաց մարդը: Ա՛յս շրջահայեացութիւնը եւ շրջապատի պայմաններուն եւ կացութեան շուրջ իր իրազեկութիւնը մղած էին զինք բարեկամական յարաբերութիւններ մշակելու եւ մտերմութիւններ պահելու՝ Իթթիհատ կուսակցութեան եւ անոր պարագլուխներէն Թալաաթի հետ։ Ու ասիկա է, որ պատճառ եղած է Գրիգոր Զօհրապը քաղաքական միամտութեամբ ներկայացնելու։ Մինչդեռ ինք լաւ կը ճանչնար Իթթիհատը։ Իրը՝ Իթթիհատը սիրաշահելու փորձ մըն էր, հայութիւնը թրքութեան թշնամի ցոյց չտալու շարժառիթով։ Չյաջողեցաւ: Այդ արդէն ուրիշ հարց է։ Իր լուսամիտ գլուխն ալ կերան «իթթիհատականները»:

Գրիգոր Զօհրապի առաջին կենսագիրներէն Արշակ Ալպօյաճեան, որ 252 էջերէ բաղկացած մենագրութիւն մը նուիրած է Գրիգոր Զօհրապին, աննպաստ վկայութիւններ կուտայ Զօհրապ քաղաքական մարդու նկարագրի մասին եւ հակասութիւններ կը տեսնէ անոր քաղաքական-ազգային կեանքին մէջ։ Ընթերցողը, թող ծանօթանայ նաեւ այս տեսակէտին. «Իբր քաղաքական մարդ անիկա չկրցաւ ցոյց տալ այն խիզախ նկարագիրը որ ունեցած էր իբր հրապարակագիր, անվերապահ արտայայտուելով այն ամէն խնդիրներու համար, որոնք իր գրչին տակ կ՚իյնային: Ընդհակառակը, իբր մէպուս եւ իբր ազգային երեսփոխան, անիկա ունեցաւ կաշկանդուած դիրք մը, նկատում 48   ներ, վերապահութիւններ, որոնք թէ ազգային շահէրուն եւ թէ անհատական ակնկալութեանց կրկնակ տեսակէտով կը ճնշէին իր վրայ։ Մէկ կողմէ ժողովրդական դառնալու եւ մնալու փափաքը, միւս կողմէ կառավարութեան բարեկամ ճանչցուելու պէտքը, զինքը կը մատնէին դժուար դիրքի մը. եւ կարճ ժամանակի մը մէջ իրարու հակասող կամ իրար չէզոքացնող յայտարարութիւններ ընել կը պարտաւորուէր օրուան համեմատ, ազգին եւ կառավարութեան հաճելի երեւալու հարկադրութեան տակ» (Արշակ Ալպօյաճեան, «Իր կեանքը եւ իր գործը», էջ 200):

Իր պերճախօսութիւնը` քաղաքական մարդու եւ ազգային ժողովականի հմայքը աւելցնող յատկութիւն նկատուած է իր ժամանակակիցներէն: Փայլած է ժողովականի արժանիքներով եւս։ Այս մասին Երուանդ Օտեան կը վկայէ. «Իբրեւ երեսփոխան՝ Գրիգոր Զօհրապ վարիչ ոյժ մըն է ազգային ժողովին մէջ։ Գիտէ բանաձեւի մը մէջ հաշտեցնել ամէնէն ընդդիմամարտ կարծիքները եւ զայն քուէարկել տալ մեծամասնութեան: Եթէ երբեք բանաձեւը չբաւէ՝ կը դիմէ պերճախօսութեան եւ այն ատեն ա՛լ յաղթանակը ապահովուած է» («Գրիգոր Զօհրապ Եղեռնին մէջ», «Նայիրի»-ի բացառիկ, էջ 15):

Գրիգոր Զօհրապի անունը՝ իր հանրային ծառայութեամբ կապուած կը մնայ նաեւ արեւմտահայ քաղաքական մտածողութեան հետ:

***

Զօհրապ հրապարակագիրը գուցէ մոռցուի։ Վիճելի եւ անընդունելի համարուին իր շատ մը պաշտպանած տեսակէտները: Քննադատուի մտաւորականը իր շատ մը կեցուածքներուն եւ զարտուղի մտածումներուն համար: Քաղաքական միամտութիւն հռչակուի իր հանրային գործունէութեան նկարագիրը։ Ամբողջական չնկատուի որպէս հայ մարդ իր ծառայութեան տարողութիւնը: Հաճոյամոլութեամբ եւ կենսասիրութեամբ մեղադրուի որպէս մա՛րդ իր ապրելու ոճը։ Բայց, ինչ որ անվիճելի է ու յաւերժական, ինչ որ վաւերական է ու ընդունելի բոլորին համար, իր ժամանակակիցներէն ետք նաեւ 1976-ի բարձրօրէն մշակուած ընթերցողին համար Զօհրապի հայ նորավէպի իշխանը ըլլալու, կոչուելու եւ մնալու հանգամանքը։ Հայոց Կի տը Մոպասանը: Մեր գրականութեան Չեխովը։

 

ՌՈՒԲԷՆ ՍԵՒԱԿ
(1885-1915)

Բովանդա՛կ հայ գրականութեան միակ արուեստագէտի բնատուր խառնուածքով եւ ճշմարիտ բանաստեղծի ներաշխարհով օժտուած բժիշկ բանաստեղծն է Ռ. Սեւակ, կրտսերագոյնը թրքական արիւնոտ եաթաղանին զոհ գացած արուեստագէտ գրողներուն: Բժիշկ գրագէտներ եւ ներհուն մտաւորականներ շատ կը հաշուէ մեր Մտքի եւ Գրի պատմութիւնը: Սակայն, այս մէկը, այսինքն որպէս մեր գրականութեան բժիշկ բանաստեղծը կը կազմէ հազուադէպօրէն տարօրինակ եւ մեզի համար շատ սիրելի բացառութիւն մը:

Որոշ ըմբռնումի մը համաձայն, ճիշդ կամ սխալ – գիտութիւնը կը խամրեցնէ, չըսելու համար կը բթացնէ զգայնութիւնը եւ կ՚առաջնորդէ չորութեան ու ներքին ցամաքութեան: Այս ըմբռնումով ու մեկնակէտով դժուար բացատրելի է Ռ. Սեւակի մը բանաստեղծական համակ զգացական ներաշխարհը: Դժուար ըմբռնելի միաժամանակ անոր համար, որ բազում անգամներ իր նշդրակով վիրաբուժական գործողութիւններ կատարած Սեւակը, ապրած ըլլայ վերացումի գերազանցապէս բանաստեղծական պահեր եւ ստորագրած ի՛ր եւ մեր գրականութեան համար խորապէս ապրուած եւ արուեստի նրբին եւ պատկերաւոր արտայայտութիւններով գեղեցկացած փունջ մը սրտայոյզ քերթուածներ: Գեղարուեստական մեր գրականութիւնը չունի ուրիշ անուն այս սեռէն, որ արձանագրած ըլլայ իր պատմութեան էջերուն։

(Տօքթ. Յ. Շիշմանեա՞նը (Ծերենց) պիտի առարկէք: Այս մէկը արձակագիր է, իսկ մեր խօսքը կը վերաբերի բանաստեղծութեան միայն:

Ուրիշ հարց թէ, այլապէս արժէքաւոր եւ հայրենասէր մտաւորական բժշկին արձակ ստեղծագործութիւնները, որ միաժամանակ կարապետը կը հանդիսանան մեր պատմավէպին, իր ժամանակին մեր ժողովուրդի հայրենասիրութեան եւ ազգ. գիտակցութեան զարթօնքին իրենց երախտաւոր տուրքը ընծայելով մէկտեղ, կը մնան խոցելի շատ մը կողմերով։ Կը տառապին այսօր գեղարուեստական արձակի եւ պատմավէպի շարք մը էական յատկանիշներու բացակայութենէն եւ չեն բարձրանար ճարտարապետական այն գեղեցկութեան, որուն հասած են արեւելահայ մեր կարգ մը վիպագիրները՝ Րաֆֆի («Սամուէլ»), Դ. Դէմիրճեան («Վարդանանք»), Ստ. Զօրեան («Պապ թագաւոր», «Հայոց բերդը»), Ս. Խանզատեան («Մխիթար Սպարապետ»):

Մինչ Ռ. Սեւակի բանաստեղծութիւնները ո՛չ միայն կը պաշտպանուին բանաստեղծական արուեստի բազմակողմանի յատկանիշներով եւ բարիքներով, այլ՝ ուղղակի յաւելում են հայ բանաստեղծութեան գանձարանին վրայ։ Իր տեղին մեր վերլուծական փորձի ընթացքին, կ՚անդրադառնանք Ռ. Սեւակի իր քերթուածներով եւ արձակով մեր գեղարուեստական գրականութեան բերած նորութիւններուն` ձեւի, խորքի եւ զգայարանքի տեսակէտով:)

Բժշկութիւնը իրեն համար չեղաւ երբեք նպատակ, այլ պարզապէս կեանքի առօրեան եւ օրապահիկ կոչուած ահաւոր եւ չոր իրականութիւնը դիմագրաւելու՝ կենսաշահութեան միջոց։ Որովհետեւ, երէկ եւ այսօր նոյնքան բիրտ է եւ անհանդուրժող կեանքը բանաստեղծ հոգիներուն համար իրենց անհատականութիւնը, արժանապատւութիւնը, հոգիի եւ մտքի գերակշռութիւնը անզիջող դիրքերու վրայ պահելու տեսակէտով: Ռ. Սեւակ, այդ ընտիր արուեստագէտը, ընտրեց գիտութեան ճանապարհը հաւանականօրէն որպէս ազատ ասպարէզ կենսաշահութեան, որպէսզի առանց ոեւէ մղձաւանջի, կարենայ իր հոգիի եւ մտքի նախասիրութիւններուն, թռիչքներուն գոհացում տալ, որպէսզի անկաշկանդ կերպով կարենայ արտայայտել իր բանաստեղծական ներաշխարհը անհանգստացնող զգացական եւ յուզական փոթորիկները, առանց տնտեսապէս կախեալ եղած ըլլալու ամենօրեայ մտալլկող մտքի եւ հոգիի չարչարանքին: Չենք գիտեր եւ իր ժամանակակիցներէն ալ ոեւէ վկայութիւն հասած չէ հաստատելու համար թէ իր անձնական նախասիրութիւնները` բժշկութիւնը որպէս մարդկութեան ծառայելու մարդասիրական ասպարէզ կրնան դեր ունեցած ըլլալ իր ընտրութեան մէջ։ Մէկ բան կրնանք յստակօրէն եւ հաւանաբար ճիշդ կերպով հետեւցնել թէ բժշկութիւնը միջոց մըն էր տնտեսական ապահովութեան, իսկ գրականութիւնը նպատակ՝ իր ժողովուրդի բազմադարեան հարուստ մշակոյթին ծառայելու:

***

Ռ. Սեւակ, երեք տարբեր լարերու վրայ հնչեցուցած է իր բանաստեղծի քաղցրահունչ քնարը. Անձնական սիրոյ, Ազգային ցաւերու եւ համամարդկային ապրումներու: Այս երեք լարերէն սակայն, անձնական ապրումներն են առաւելաբար եւ գերազանցապէս, որ հասած են արուեստի բիւրեղացման եւ նուաճած՝ բանաստեղծական որակաւոր մակարդակ մը: Տեղին է շեշտել այստեղ այն իրողութիւնը, որ բացառիկ տաղանդներն են, ծնածները, որ ազգային եւ մասնաւորաբար համամարդկային ապրումները կը յաջողին իրենց հոգիին եւ յուզաշխարհին բովէն անցնելէ ետք, քնարական հաղորդականութեան եւ յուզականութեան տարազ տալ, իրենց այդ խորքով ստեղծագործութիւններուն: Այդ տեսակէտով Չարենց ու Վարուժան նուաճուած գագաթներ են: Ռ. Սեւակ չէ ձախողած անշուշտ բոլորովին ազգ- եւ համամարդկային խորքով բանաստեղծութիւններուն մէջ, բայց տիրապետուած արուեստ մը չէ իրը անոնց մէջ։ Ուշագրաւ եւ գնահատելի յաջողութիւններ են անվարան այդ սեռէ իր կարգ մը քերթուածները («Կէս գիշերէն վերջ մըն էր») «Պոլսոյ որովայնին մէջ», «Փողոց աւլողը», «Թրուպատուրները», «Գիւղական եկեղեցւոյ մէջ»։ «Դրամին աղօթքը» օրինակ կը տառապի հռետորական կոչուած եւ բանաստեղծական արուեստի համար պատուհաս համարուող թերիներէ ու մեղք է։

Փորձարանաւոր է, ըսինք, հասարակական, ընկերային ցաւեր բանաստեղծութեան մէջ արուեստով նուաճելը։ Ռ. Սեւակ գիտակցելով իսկ այդ դժուարութիւններուն փորձած է իր բանաստեղծական տաղանդի կարելին: Չենք ըսեր ամբողջական կարելիութիւնը, որովհետեւ ինչպէս սովետահայ քննադատը` Եղիշէ Պետրոսեան կ՚ըսէ. «Սեւակը չասաց իր վերջին խօսքը» (Ռ. Սեւակ, «Երկեր», «Ռ. Սեւակի պոեզիան», էջ 4):

Չըսաւ իր վերջին խօսքը, որովհետեւ չկրցաւ ըսել: Թուրք արիւնարբու բորենիները այնքան վաղաժամօրէն, երեսուն գարուններ հազիւ բոլորած իր քնարին հետ, կտրեցին նաեւ իր ստեղծագործող կեանքին թելը եւ այնքան շատ ու աղուոր գրական մտայղացումները: Անոր համար է, որ կ՚ըսենք ու կը կրկնենք, Ռ. Սեւակ չտուաւ իր բանաստեղծական տաղանդին ամբողջական կարելիութիւնը. որովհետեւ կատարելագործուելու, խորանալու եւ հասուննալու բարիքէն ու պատեհութենէն զրկեցին զինք անիրաւօրէն, երբ անոնց իրագործման համար ունէր իր ապրած կեանքին չափ, եթէ ոչ աւելի, ապրելու եւ ստեղծագործելու սահմանուած ժամանակ։ Հասուն տարիքին Ռ. Սեւակ, ինչպէս իր եղերաբախտ ճակատագրակիցներէն շատեր, անկասկած որ պիտի տային արուեստով աւելի կատարեալ եւ հասուն գործեր: Իրենց տուածը պերճախօս վկայութիւնը կը կազմէ ապագայ իրագործելիք գրական նուաճումներուն հաշւոյն: Ահա թէ ինչո՛ւ այս հատորը սրտի եւ հոգիի պարտք մըն է, անոնց նահատակութեան յիսնամեակին առիթով, խորունկ եւ անմխիթար կսկիծով մը սգալու համար հայ մշակոյթին ընդհանրապէս եւ հայ գրականութեան մասնաւորապէս հասցուած աննախընթաց չարիքին եւ կորուստին առթիւ։ Ինչե՜ր կրնային տալ, բայց բարբարոսաբար եւ տմարդօրէն մեր դարաւոր դաժան ոսոխին կողմէ զլացուեցաւ իրենց՝ ստեղծագործելու անկապտելի եւ տարրական իրաւունքը։

***

Ընկերային, հասարակական եւ համամարդկային խորք ունեցող բանաստեղծութիւններու մասին, քննադատ Յ. Օշական կ՚ընէ հետեւեալ վերլուծական գնահատումը. «Սեւակի գործին մէջ համամարդկային տարրը անշուշտ շատ հեռու չէ Վարուժանի «Գողգոթայի ծաղիկներ» անուանուած հոգեբանութենէն, բայց կը զատուի անկէ հիմնական ինքնութեամբը: Մինչ Վարուժանին գործին յատակը կը կազմէ ազգ. ցաւը եւ անոր քովն ի վեր մարդոց ցաւը, Սեւակի մօտ մարդուն ցաւն է, որ ծնունդ կու տայ Կարմիր գիրքը որակուած մտայնութեան» (Յ. Օշական, «Հայ գրականութիւն», էջ 626: Մերն է ընդգծումը Յ. Օշականի «հիմնական ինքնութեամբը» արտայայտութեան): Հաստատելով հանդերձ բանաստեղծ Սեւակի ինքնութիւնը իր համամարդկային խորքով բանաստեղծութիւններուն մէջ, չենք փորձուիր սակայն ըսելու թէ անոնք անխառն արուեստի կատարեալ գործեր են: Որովհետեւ, իրաւ բանաստեղծը ինքզինք կ՚ըլլայ իր ոեւէ կտորին մէջ։ Ռ. Սեւակ ինքզինքն է իր իւրայատուկ ոճով, լեզուով, արտայայտչական կերպերով եւ թախիծով իր ազգ., սիրային եւ համամարդկային բոլոր կտորներուն մէջ։

Սակայն անոնց մէջ բոլորէն աւելի, անձնական սիրային եւ իր բանաստեղծական աշխարհը հարազատօրէն արտայայտող բանաստեղծութիւններուն մէջ է զտարիւն արուեստագէտը: Հարցը նոյնը չէ՞, ուրիշ մեծ եւ իրաւ բանաստեղծի մը Վ. Թէքէեանի պարագային: Վ. Թէքէեան իր շատ յաջող բանաստեղծութիւններու շարքին, ունի շատ ձախող կտորներ: Բայց իր ձախող քերթուածներուն մէջ իսկ, կ՚արտայայտէ իր գրելու իւրայատուկ ձեւը, ոճը կամ ինքնութիւնը, որ իրն է միայն:

Ընկերային, հասարակական ապրումները, որքա՛ն ալ գեղարուեստական բարձունք մը նուաճած չըլլան, կը ծառայեն պայծառացնելու եւ բացատրելու բանաստեղծ Սեւակի ընկերային–հասարակական դիմագիծն ու աշխարհայեացքը։ հիւմանիզմը ամէնէն ցայտուն յատկանիշը կը մնայ այդ խորքով քերթուածներուն:

Չենք ծանրանար արեւմտահայ մեր ժողովուրդի, Թուրքիոյ մէջ, այդ շրջանին ապրած տխուր եւ դաժան պայմաններուն մասին, որուն տնտեսա-քաղաքական յոռեգոյն միջավայրին մէջ կազմաւորուեցաւ բանաստեղծ Սեւակի աշխարհայեացքը եւ ձեւաւորուեցան անոր դե մոկրատական եւ հիւմանիստական (մարդկայնական) հայեացքները:

Եւրոպայէն ստացած իր արուեստագէտի նրբազգաց ճաշակը եւ բանաստեղծի զգայուն սիրտը, չհանդուրժեց տիրող ընկերային անարդարութիւնները, անմարդկային շահագործումները, մարդը նուաստացնող եւ մանրացնող բոլոր տեսակի վատասերած բարքերը, եւ խոր թախիծով եւ ապրումով երգեց տուեալ անարդար եւ փտած կարգ ու սարքի զոհ անձերու եւ հաւաքականութիւններու ցաւերն ու յոյզերը, երազներն ու ձգտումները: Բայց այնքան ծանրօրէն ճնշող եղած են Թուրքիոյ պայմանները Ռ. Սեւակի դիւրազգաց հոգիին վրայ, որ զինք երբեմն առաջնորդած են կեանքէն փախչելու յուսահատ հոգեվիճակներու: Սակայն, այն խորունկ թախիծը, տրտմութիւնը եւ յոռետեսութիւնը, որ ակնյայտօրէն կ՚երեւայ իր քերթուածներուն մէջ, արդիւնք չեն յոռետեսական հիմնաւորուած աշխարհայեացքի մը, այլ կը բացատրուի տուեալ ժամանակաշրջանի տնտեսա-քաղաքական եւ ընկերային պայմաններու թելադրանքով:

Սովետահայ ուրիշ երիտասարդ քննադատ մը՝ Գէորգ Հատիտեան «Ռուբէն Սեւակ» գրաքննադատական մենագրութեան մէջ կ՚ըսէ շատ իրաւացիօրէն. «Մի քիչ աւելի խորը թափանցելու դէպքում նկատւում է, որ Սեւակի յոռետեսութիւնը, կեանքը ժխտելու հետեւանք չէ, այլ բխում է կեանքի հանդէպ ունեցած մեծ սիրուց» (Գէորգ Հատիտեան, «Ռ. Սեւակ», մենագրութիւն, 1959):

Կարեւոր է շեշտել նաեւ թէ այդ ապրումները չեն թելադրուիր երբեք իր անձնական կեանքի պայմաններէն – որովհետեւ չմոռնանք որ բժիշկ մըն էր ինք եւ ապահովաբար բարեկեցիկ կեանք վարող – այլ անոնք կուգան անիրաւուած, չքաւոր մարդերու ընդհանրական, հասարակաց խորունկ եւ տարօրէն յուզիչ զգացումի եւ ապրումի երակէն: Հոն է նաեւ իր հիւմանիստ բանաստեղծի իրաւ արժէքը:

Կը սիրէ Ռ. Սեւակ մարդն ու կեանքը. «ով չի սիրեր պիտի մեռնի առյաւէտ»։ Մասնաւորաբար համեստ խաւերու մարդը՝ «Աղքատասէր սիրտ մ՚ունիմ ես ինքս ալ», եթէ անոնք արատաւորած չեն իրենց հոգին չարի, կեղծիքի եւ խարդախողի մրուրով։

«Կարմիր գիրքը» խորագրուած հատորին Բ. մասը, որ ընդհանրապէս երկարաշունչ քերթուածներէ կը բաղկանայ, խորագրուած է «Մարդերգութիւն»։ Այս բաժնին մէջ՝ Ռ. Սեւակի ընկերային-հասարակական ապրումները երգի ու նուագի վերածուած են: Մարդկային դժբախտութիւններու, կեանքի հակասութիւններու, դասակարգային շեշտուած տարբերութիւններու եւ ընկերային անարդարութեան զոհերուն հասարակաց ցաւերուն, արդար բողոքին թարգմանն ու արտայայտիչն է Ռ. Սեւակ, միշտ դիրքորոշուելով անոնց կողքին: Անոնք ըլլան փողոցը աւլող պարզ մարդիկ՝ «Փողոց աւլողը», կամ նման այլասերած միջավայրերուն մէջ, ընկերութեան վերին խաւին կողմէ հալածուող արուեստագէտներ՝ «Թրուպատուրները» եւ վերջապէս դրամատիրական հասարակարգի բերած բարքերու արդիւնք՝ պոռնկութիւնը՝ «Պոլսոյ որովայնին մէջ» եւ «Կէս գիշերէն վերջ մըն էր»:

«Գիւղական եկեղեցիին մէջ» պոէմի սահմաններուն մօտեցող լայնաշունչ քերթուածը, որ կը սկսի «արեւմտեան քաղաքակրթութիւն» կոչուած բարքերու քննադատութեամբ, «ուր խիղճը բառ մ՚է, մարդը՝ մեքենա, սէրը հաշիւ մ՚է եւ կրօնքը՝ դրամ, երջանկութիւնը՝ ձանձրա լի մի տռամ»: Այս յայտնապէս ձգձգուած քերթուածը կը պաշտպանուի զգացական-յուղական տարրէ աւելի, մտածումի եւ խորհրդածութեան բարիքով: Քերթուածը արդէն, ամբողջութեանը մէջ խորհրդածութիւններու եւ ոչ այնքան ինքնատիպ միտքերու շարք մըն է, որ կ՚ունենայ բանաստեղծը «գիւղական եկեղեցիին մէջ»: Տեղ-տեղ հռե տորական մեղքերով վիրաւոր այս քերթուածին մէջ Ռ. Սեւակը տագնապեցնող խռովքը եւ մտածումը եղած է ցոյց տալ թէ եկեղեցւոյ մէջ իսկ բացակայ է հաւասարութեան օրէնքը, երբ հիմնադրման օրերուն այդ է եղած եկեղեցւոյ բուն նպատակը։

Կը զայրացնէ բանաստեղծի հոգին, երբ կը տեսնէ, որ կեանքին գեղեցկութիւնները եւ հարստութիւնները կը վայելեն ափ մը առանձնաշնորհեալ մարդիկ միայն եւ ըմբոստ հոգիով կը բողոքէ մարդկային խախտած արժէչափերուն եւ ստուգանիշերուն դէմ, որ մարդոց հոգեկան եւ մտային արժանիքները կը գնահատէ ըստ անոնց տնտեսական կեցութեան։ Ու այս բոլոր խորհրդածութիւններուն առիթ տուող շարժառիթը կը հանդիսանան գիւղական եկեղեցւոյ մէջ կատարուած կնունքի երկու արարողութիւններ: Մին հարուստի զաւակ, իսկ միւսը՝ չքաւոր: Առաջինին կնքուած օրը բացառիկ տօնի կերպարանք կը ստանայ եկեղեցին, Ծնունդի օրուան համապատասխան, որովհետեւ «բեհեզներով եւ ժանեակներով» ծածկուած մեծատունի մը որդին է մկրտուող նորածինը, իսկ երկրորդինը կ՚անցնի աննշմար, որովհետեւ անտուն աղքատի մը նորածինն է, եւ միւսին բեհեզներուն եւ ժանեակներուն փոխարէն կը կրէ միայն «հօրը շապիկէն շինուած ձորձ մը»:

Այս երեւոյթին, այսինքն նոյնիսկ եկեղեցւոյ «սո՜ւրբ» յարկին տակ պարզուող ընկերային անհաւասարութեան եւ դասակարգային խտրականութեան երեւոյթը, կ՚առաջնորդէ բանաստեղծը յոռետեսութեան:

Ու ես ալ գացի՝ իմ սուգիս դարման՝ Հաւասարութեան դաշտը – գերեզման…։ (Ռ. Սեւակ, «Երկեր», 1955, «Գիւղական եկեղեցւոյ մէջ», էջ 129)

Շեշտեցինք արդէն թէ Ռ. Սեւակի յոռետեսութիւնը հիմնաւորուած աշխարհայեացք չէ, եւ կը բխի կեանքի հանդէպ ունեցած իր սէրէն եւ հաւատքէն:

«Պոլսոյ որովայնին մէջ» եւ «Կէս գիշերէն վերջ մըն էր» քերթուածներով Ռ. Սեւակ կը մատնանշէ այս անգամ ընկերային ուրիշ վէրք մը: Յանուն հացի եւ ապրուստի իրենց մարմինները վաճառքի հանած կին զոհերուն հանդէպ, Ռ. Սեւակ կը ցուցաբերէ մարդկայնական եւ գթալիր կեցուածք։ Կը համակրի անոնց, եւ կը կոչէ զանոնք իր քոյրերը, որպէս ակամայ զոհերը վատառողջ ընկերութեան: Չի դատապարտեր զանոնք, չվերապահելով միաժամանակ իր հիւմանիստ ցասումը այն ընկերութեան դէմ, որ կը պարտադրէ.

Տռփա՛լ, ինչո՞ւ չէ, բայց աչքէ հեռու,
Քուրջի մը նման վաճառուիլ հլու՝
Այն ապուշին որ դրամ ունի տալու:

(Ռ. Սեւակ, «Երկեր» («Պոլսոյ որովայնին մէջ»), էջ 97)

Վերոյիշեալ երկու քերթուածներէն առաջինը նպաստաւորուած է Ռ. Սեւակի ճոխ լեզուին եւ փոխաբերական պատկերներուն բարիքով:

Տեղ-տեղ ծանծաղում մը կը զգացուի եւ շեղում նիւթի ընդհ. Առանցքէն: Իսկ երկրորդը Ռ. Սեւակի սեղմ ոճին յաջող մէկ նմոյշն է: Հնչեակի մը մէջ յաջողած է խտացնել այնքան վարակիչ ապրում եւ յու զում:

«Թրուպատուրները» քերթուածը, ուրիշ մէկ յատկանշական կտորն է Ռ. Սեւակի, զոր ձօնած է իր բանաստեղծ ընկերներուն:

Ապրուած եւ իրաւ բանաստեղծական ներշնչումով կտոր մըն ալ այս մէկն է: Իսկութեան մէջ ողբերգ մըն է ան, ոգեկոչումովը բոլոր դարերու իրաւ եւ ստեղծագործ արուեստագէտներուն վերապահուած դառն կեանքին, չհասկցուելու տառապանքին. «Մենք չհասկցուած, մենք եղերական», եւ ամբոխէն հալածուելու անողոք ճակատագրին. «Երգի իշխաններ` իսպառ հալածուած»: Փորձ մըն է աս քերթուածը բանաստեղծութեամբ եւ արուեստագէտի հոգիով արուեստագէտները դիտելու, ճանչնալու, հասկնալու եւ բացատրելու անոնց առաքելութիւնը եւ ձգտումները: Մարդոցմէ եւ ընկերութենէն չհասկցուելու խորունկ տառապանքը եւ թախիծը կայ հոն եւ մարդկային կեղծ եւ կաշկանդող օրէնքները արհամարհող իրաւ արուեստագէտներու յատուկ խրոխտ կեցուածք եւ թռիչք: Տակաւին կա՛յ հոն հաւատքը իրենց սրբազան կոչումին. «Հաւատքը ունինք մեր սրինգին ձայնով, առաջնորդելու մարդկութիւնն ամբողջ», եւ պայքարը նիւթապաշտական չափանիշներուն դէմ, արուեստի ազնիւ եւ վեհացնող ըմբռնումներուն:

Այս ի՞նչ դարերու հասեր ենք Աստուա՛ծ,
Փշրեցին ինչ որ կար վսեմ կերտուած,
Թէ դեռ սիրտ ունիք՝ թաղելու տարէք,
Ոսկիին նենգ ձայնն է ամենուրեք:

Կամ՝
Վա՜խ, արծաթն Արուեստն հանեց կախաղան,
Հին, աստուածաբնակ դարերը մեռան:

(Ռ. Սեւակ, «Երկեր» («Թրուպատուրները»), էջ 152)

Բանաստեղծի դառն, խիստ գիր մըն է Ռ. Սեւակի այս քերթուածը, արուեստն ու արուեստագէտները արհամարհող, անտեսող, եւ հալածող հին եւ նոր բոլոր ժամանակաշրջաններուն դէմ, միաժամանակ ըլլալով հարազատ պատկերացումը ու վկայութիւնը արուեստագէտ հոգիներու ներաշխարհին, կեանքը ըմբռնելու եւ ապրելու իրենց եղանակին: Խորքի եւ ձեւի արժանիքներուն կը միանայ այժմէական եւ արդիական մնալու յատկանիշը: Այսօր ու վստահաբար վաղն ալ նոյն հետաքրքրութեամբ կը կարդացուի Ռ. Սեւակի այս կտորը:

1912-ին հրատարակուած «Կարմիր գիրքը» խորագիրը կրող հատորին Բ. մասին մէջ («Մարդերգութիւն») Ռ. Սեւակ առաւել կամ նուազ յաջողութեամբ եթէ կ՚երգէ ու կը պեղէ մարդկային հարցեր ու ցաւեր, առաջին բաժնի քերթուածներով ալ ազգ. ցաւերու, հայրենասիրական ապրումներու երգիչն է ան: Ազգ. խորքով բանաստեղծութիւններուն հոգեյատակը կը կազմեն ջարդը եւ իր ժողովուրդին դէմ գործուած անիրաւութիւնները: Քիչ բան կայ ըսելիք այդ քերթուածներու գեղարուեստական որակին (զգայնութեան տեսակէտով) եւ մնայուն արժէքին մասին: Իր «Հայաստանը» չի բաղդատուիր այսօր, օրինակ, Վ. Թէքէեանի «Հայաստան»ներուն հետ, ապրումի, ձեւի եւ արուեստի տեսակէտով, եւ ո՛չ ալ ազգ. աղէտներէն եւ ջարդերէն ներշնչուած կտորները կը բաղդատուին՝ Սիամանթոյի եւ Դ. Վարուժանի դիւցազնաշունչ սլացքին եւ հզօր երեւակայութեան հետ: Ցուցանշուող այս պակասներէն ետք, անուրանալի է սակայն Ռ. Սեւակի ազգ. ապրումներուն անկեղծութիւնը, հարազատութիւնը եւ որոշ կտորներու մէջ ալ արտայայտուող յուզական տարրը: Եթէ անպայման յաղթանակ մը կարելի չէ որակել իր «Զանգակնե՜ր, զանգակնե՜ր» ազգ- շունչով քերթուածը, որուն մէջ կ՚արտայայտուի բանաստեղծին զայրոյթը Աստուծոյ դէմ, իր ժողովուրդի դարաւոր, ժայռարմատ հաւատքին փոխարէն, ցոյց տուած անողորմ անտարբերութեան համար, սակայն կը մնայ միջակէն վեր յաջողութեամբ Ռ. Սեւակի ամէնէն սրտառուչ քերթուածը իր ազգ. խորքով կտորներուն մէջ։

***

«Սեւակը գերազանցապէս լիրիկ բանաստեղծ է». այսպէս կը գնահատէ սովետահայ քննադատ Ե. Պետրոսեան Հայաստան հրատարակուած Ռ. Սեւակի «Երկեր» հատորին յառաջաբանին մէջ, խօսելով անոր սիրոյ նուիրուած բանաստեղծութիւններուն մասին: Ինչպէս արեւելահայերը սովորաբար կ՚ըսեն, Ռ. Սեւակ իր իսկական, բանաստեղծական տարերքին մէջ է այդ քերթուածներով: Իր բանաստեղծական արուեստին էական յատկանիշները կը գտնուին եւ կը բացայայտուին իր քնարական կտորներուն մէջ։

Անմիջականութիւն, ապրումի խորութիւն, վարակող յուզականութիւն, մտածում, երաժշտականութիւն եւ պատկերաւոր ոճ:

Փնտռուած, բայց հազուագիւտ կոչեցեալներուն մօտ համատեղ գտնուող յատկանիշներ են ասոնք: Չըսի՞նք արդէն թէ Ռ. Սեւակ մեր բանաստեղծութեան կոչեցեալներէն մին է արժանաւորապէս: Սիրոյ կամ այլ խօսքով քնարաշունչ կտորներուն մէջ, ամբողջապէս կը գծուի իր իրաւ բանաստեղծի յուզաշխարհը եւ նկարագիրը, նոյնիսկ եթէ անոնցմէ փոքրաթիւ քանակ մը միայն ապրելու եւ տոկալու սահմանուած ըլլան: Սակայն ինչ որ մնայ, ան ալ յաւերժական է եւ մնայուն տեղ մը կ՚ապահովէ հայ բանաստեղծութեան անդաստանին մէջ։ Իւրայատուկ աշխարհ մըն է Ռ. Սեւակինը իր անձնական, սիրային տաղերուն մէջ, որոնց կարելի չէ մօտենալ սիրոյ արդիական ըմբռնումներով։ Անոր սիրոյ տաղերը կ՚արտայայտեն սիրատարփ այնպիսի զգայուն հոգի մը, որ մերթ կ՚ալեկոծի եւ կը խռովի անպատասխան մնացած նամակի մը հետեւանքով («Պատասխանը», «Նամակը»), իսկ մերթ ալ կը խայտայ երանութեան ապրումներով, որ հետեւանք է սիրոյ բաւարարութեան («Համբոյրը», «Սիրոյ աղբիւրը»): Սիրոյ երանութեան եւ անբաւարարութեան ապրումները հաւասար յաջողութեամբ եւ արուեստով երգուած են Ռ. Սեւակին կողմէ յատկապէս վերոյիշեալ քերթուածներուն մէջ։ Մարմնական ցանկայարոյց սէր մը չէ իրը, այլ իտէալական մաքուր եւ վեհ ապրումներով յատկանշուող վերացումի վիճակ։ Մեծ կիրքեր կը բացակային իր սիրոյ տաղարանէն եւ այս տեսակէտով չեն բաղդատուիր Դ. Վարուժանի Հեթանոսական խորքով եւ մերկութիւններ վրձինող բանաստեղծութիւններուն հետ: Իր սիրային յաջողագոյն կտորներէն կազմուած փունջ մը, կը մտնէ անվարան հայ քնարերգութեան պատմութեան մէջ։ Եթէ խորքի եւ ձեւի բացառիկ ինքնատիպութիւն չեն բերեր անոնք, սակայն զգացումի, ապրումի եւ բանաստեղծական մնայուն վիճակ հանդիսացող պահերու իւրայատուկ երանգներ կը բերէ մեր սիրոյ քնարերգութեան։ «Երգ երգոցը», «Պատասխանը», «Համբոյրը», «Նամակը», «Եկուր», «Սիրոյ եւ մաՀուան երգը», «Երթալ», «Այդ գիշեր» կտորները անմահութեան ճակատագրով ստեղծումներ են իրենց ձեւի եւ խորքի ներդաշնակ կառոյցով, քնարական յուզումով։ Իր ոճին պատկերաւորութիւնը, լեզուին յստա կութիւնը, պարզութիւնը եւ մաքրութիւնը կը կազմեն իր արուեստին կարեւոր առանձնայատկութիւններէն: Քանի մը նմոյշներ իր պատկերներէն. 1. Հեռուներէն քանի մը լոյսեր միայն Իրենց ձիւնը վար կը կաթեն յուլօրէն:

2. Արցունքիդ մէջ նայեադներ պար կը դառնան:
3. Երկու աչերդ աստուածներու սկիհին պէս. Իմ տրտմութիւնս աստուածներու ցաւին պէս:
4. Երկիր իբրեւ անհուն խնկաման, Իր ձանձրոյթը – լայն աղօթքի մը պէս Անշտապ, անխռով կը մխար կարծես:

Ռ. Սեւակի արուեստը կը յատկանշուի նաեւ ռոմանթիք եւ իրապաշտ դպրոցներու հոգեխառնութեամբ: Ամէն բանաստեղծ ռոմանթիք զգայարանքով օժտուած է, որովհետեւ ռոմանթիզմը բանաստեղծութեան նախատարերքն է։ Իսկ իրապաշտութիւնը յատկապէս իր համամարդկային կտորներուն մէջ, իր բերած ուշագրաւ բարիքն ու նպաստն է մեր բանաստեղծութեան։ Սովետահայ քննադատութիւնը, նոյնիսկ իրապաշտական քննադատութեան առկայութիւնը կը հաստատէ իր այն քերթուածներուն մէջ, ուր Ռ. Սեւակ քննադատական դիրքորոշում կը ցուցաբերէ տիրող պայմաններուն նկատմամբ:

***

Ռ. Սեւակի արձակը առաւելաբար օգտապաշտական նկարագիր ունի: Բժշկական ասպարէզին ընձեռած փորձառութիւնները կազմած են իր «Բժշկին գիրքէն փրցուած էջեր» արձակ հատորին նիւթերը:

Հիւանդանոցն է հատորին միջավայրը, իսկ այլատեսակ հիւանդներն ալ՝ իր հերոսները: Խորացումի պակաս մը ակներեւ է իր արձակ գրութիւններուն մէջ։ Իսկ տիպարներն ալ անհրաժեշտ չափով տիպականացուած չեն: Տրուած են անոնց հիւանդ մարդու հոգեկան վիճակէն հպանցիկ սեւեռումներ: Իսկ օգտապաշտութիւնը կը կայանայ այն իրողութեան մէջ, որ վարպետութեամբ եւ համոզկեր, պերճախօս լեզուով սարսափ կ՚արթնցնէ մարդկային որոշ մոլութիւններու հետեւանքով յառաջացած հիւանդութիւններու շուրջ:

Արձակ այդ կտորները առաւել խորացումի պարագային մեր գրականութեան արձակը կրնային հարստացնել հիւանդ մարդոց հոգեբանական վիճակներու վերլուծումներով եւ պեղումներով։ Պէտք է սա ալ աւելցնենք, թէ անոնք պատմուածք կամ նորավէպ չեն այս սեռին ու տարազին դասական ըմբռնումով: Այս տեսակէտով չեն բաղդատուիր մեր իրապաշտ գրողներուն պատմուածքներուն հետ (Գր. Զօհրապ, Արփիարեան, Բաշալեան), հակառակ իրենց իրապաշտ ձգտումներուն եւ իրական կեանքէն վերցուելուն: Իր արձակ գրութիւններուն պէտք է մօտենալ ակնարկ-պատմուածքի կամ պատմումի տեսանկիւնէն, կամ՝ այնպէս, ինչպէս որ են, եւ զանոնք արժեւորել ու գնահատել իրենց ներկայացուած գրական տարազին մէջ։ Որքան ալ սակայն խորացումի եւ այլ յատկանիշներու պակասը նշմարուի անոնց մէջ, Ռ. Սեւակի թիւով տասնհինգի հասնող արձակ ստեղծագործութիւնները մինչ այդ չփորձուած գրական ժանր է եւ մեր գրականութեան համար անկոխ գետին:

 

 

ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅ ԲԱՆԱՍՏԵՂՈՒԹԵԱՆ ԽՈՀԱԿԱՆ ՔՆԱՐԵՐԳԱԿԸ

(Վահան Թէքէեանի ծննդեան 125-ամեակին առիթով)

Վահան Թէքէեան իմացապաշտ բանաստեղծ մըն է:
Վասնզի իր քերթողութեան մէջ գերակշիռ տարրը ոչ գոյնն է, ոչ յուզումը, ոչ ալ երաժշտութիւնը, այլ ընթերցողը խորհրդածելու մղող հոգեկան փորձառութիւն մը, որ պիտի բերուի արուեստի կալուածին:

Յակոբ ՕՇԱԿԱՆ

Արեւմտահայ բանաստեղծութիւնը Վահան Թէքէեանէն առաջ ուրիշ գոյն, ուրիշ կշռոյթ, ուրիշ արուեստի յղացք եւ ուրիշ խորքային տարածքներ ունէր: Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանով եւ Պետրոս Դուրեանով անձնական խռովքի խորունկ ու անկրկնելի յոյզեր խտացուցած էր ինքնաբուխ արուեստով…: Միսաք Մեծարենցով գոյն ու երաժշտութիւն զգեցած էր մեր բանաստեղծութիւնը, սեփական զգայնութեան խորհուրդով պարուրուած ինքնատպութեամբ…: Դանիէլ Վարուժանով, Ռուբէն Սեւակով եւ Սիամանթոյով ազգային երակը բազմալար քնարներով տրոփելէ ետք, մարդերգութեան ընկերային խորքն ալ նուաճած էր համամարդկային արժեչափերով։

Այս իրաւ բանաստեղծներու հոյլին Վահան Թէքէեան միացաւ իր արուեստով, իր խառնուածքին նոր հոգեխառնութեամբ, բանաստեղծական կառուցումի նոր կշռոյթով, իրաւութեան նորայայտ փայլով:

Առա՛ւ իր նախորդներէն ա՛յն, ինչ որ ստեղծուած աւանդն էր, չսահմանափակուեցաւ անոր պարունակով, բացուեցաւ եւրոպական բանաստեղծութեան իրեն ժամանակակից խորհրդապաշտ թեւին, – Վերլէն, Պոտլեր, Մալարմէ, – բայց իր բանաստեղծական անհատականութեան ներզօրութեամբ հարթելով իր ճանապարհը ճարտարապետեց իրը, կառուցեց իր «ոտանաւորը», չափի իր կառոյցը տուաւ անոր, կատարելագործեց հնչեակը իմաստի խտութեամբ թէ ձեւի զուսպ արտայայտչականութեամբ, բանաստեղծական արուեստի իր գեղագիտութեամբ, որ գերազանցապէս թէքէեանական էր:

Թէքէեանական իւրայատկութիւնը իր օրին եւ իր ժամանակէն որոշ յամեցումով ալ «մթին» եւ «չհասկցուող»-ի մեղքով մեղադրուեցաւ, – նոյնի՛սկ բանիմացներէ, – բայց ան առաջին օրէն ո՛չ մթին էր չհասկցուելու աստիճան, ո՛չ ալ խորհրդապաշտութեան խորհրդանշաններուն անձնատուր, կրելով հանդերձ անոր ազդեցութիւնը…: Իրը խոհական սուզումներու մէջ ապրումին յոյզը ներդաշնակած հնարքն էր, որ կ՚ուղղուէր միտքէն սիրտին: Եւ ո՛վ կրնայ ուրանալ այսօր Թէքէեանի քերթողութեան մէջ հաւասարապէս ներկայութիւնը սրտին եւ միտքին…: Սիրտին մէջ խլրտած եւ զինք խռոված որքա՜ն հոգեյոյզ ապրումներ միտքին հաւասարակշռող բովէն անցնելէ ետք բանաստեղծական առինքնող կառոյց ստացած են՝ յոյզին թրթիռներով քաղցրացած…: Այդ քաղցրութիւնը հայերէն բառերու հիւթեղ ագուցումով, ճարտար օգտագործումով մրգահասի լիութեան հասած է, հայ բանաստեղծութեան մրգաստանը ծաղկեցնող ջրասոյզ ակօսով: Ակօս մը, որ իր մշակումով բացուած է հայ քերթողութեան անդաստանին մէջ։ Քերթողութեան այն մշակն է Վահան Թէքէեան, որ տեւաբար մշակած է խնամոտ հոգածութեան տակ պահելով իր քերթուածները, – ոտանաւորի արհեստաւոր մը կոչուելու աստիճան, – բայց իր մշակումները, առաջին խոր բխումները կատարելագործելու ծառայած են հասցնելով զանոնք ճշմարիտ բանաստեղծութեան անխառն ոլորտին…:

Այդ անխառն ոլորտին հասած իր ուրոյն արուեստով գլուխ-գործոցներ արտադրած է Վահան Թէքէեան, որոնք նոյն արժէքով կը շնչեն իրենց արտադրուած թուականէն այսքան ժամանակ ետք…: Հակառակ անոր, որ քիչ թիւ չեն կազմեր նաեւ ոտանաւորի կաղապարին մէջ տափակցածները…:

Միտքով հակակշռուած ըլլալու հանգամանքը ո՛չ մէկ տեղ զիջիլ տուած է պոռթկացող զեղումներու եւ պոռոտ գոյներու: Տեւաբար իր խուսափումը եւ խորշանքը պարզութեան դիւրին եւ հասարակ կերպերէն, նուաճած է պարզին վսեմութիւնն ու խորութիւնը, տիրապետուած արուեստին ազնուագոյն ճաշակով…: Այդ ճաշակը ընկալելն ալ պահանջած է անոր ընտելացումը…:

Սէրը, հակառակ անոր, որ ներանձնական իր կեանքին բացայայտել չփափաքող գաղտնիքներէն թելադրուած է՝ «Ոչ, չեմ ուզեր, չեմ կրնար ես զայն յանձնել աշխարհի», եւ թէքէեանական ինքնայատուկ սիրոյ մը անմատչելիութեան խորհրդաւորութիւնը ունի, բայց ձեւակերպած է այնպիսի ապրումներ եւ հոգեվիճակներ, որոնք ընդհանրական իրենց հոգեյատակով ամէն սիրող սրտի բաբախումները կը թրթռացնեն լալու չափ յուզող յիշատակներու, տա՛ք սարսուռներու, թա՛ց աշուններու եւ անշօշափելի աղուորներու կեանք ու շունչ տուող համատրոփով: Իր արուեստին յուզական տարրերը, որ քնարականութեամբ կը շնչեն խոհականութեան զգայարանքին հէնքով, յուզած են նաեւ մեր երաժիշտ-երգահանները, որոնցմէ մասնաւորաբար Գ. Ալէմշահի եւ Հ. Պէրպէրեանի յօրինումները Վ. Թէքէեանի բանաստեղծութիւններով մեր երգարուեստը երանգաւորած են մեծ բանաստեղծին յոյզն ու խոհը միաձուլած երգերով:

Ինք մնալով հանդերձ հնչեակի վարպետը՝ տարբեր կառոյցի բանաստեղծութիւններով ալ նուաճումներու հասած է իր ուրոյն զգալակերպին նոյնքան ուրոյն ոճով` ըլլա՛յ անձնական, ըլլա՛յ ազգային, ըլլա՛յ համամարդկային ցաւերու դրսեւորման պարագային: Բայց իր նախասիրած ժանրը հնչեակն է եղած, որ Եւրոպայի մէջ ապրած իր զարգացումներէն մինչեւ օրս, – խիտ ու խոր բովանդակութեամբ,– կը մնայ բանաստեղծութեան այն դասական կառոյցը, որ արդի կեանքի եւ ժամանակակից ապրումի զանակներ կը խտացնէ։ Վահան Թէքէեան իր խիտ ու խոր հնչեակներով հայ բանաստեղծութեան գանձարանին գոհարներ կտակած է, որոնք իբրեւ նմոյշ հնչեակի համաշխարհային հնչեղութեամբ կը շողան:

Արեւմտահայ բանաստեղծութեան խոհական քնարերգակին լարը հայ հոգիին դարաւոր աւազանէն եւս քաղած է իր ներշնչումները:

Հաւատաւոր ներշնչումներ, որոնք առա՛նց հռետորութեան դիմող դիւրավառ երգերու, ծնունդ տուած են իրաւ հայերգութեան մը ընդհանրական յատակի ուժական զսպանակով: Այդ յատակին ցեղային տարրերը կը կազմեն հայ անցեալը իր փառքերով եւ պանծալի էջերով, պատմութենէն եկած պատգամներով, աւանդական արժէքներով եւ ազատագրական պայքարի իշխաններով եւ հերոսներով, հայրենիքով, – կենդանութիւն հայրենի, ներկայ Հայաստանին (խորհրդային), ինչպէս նաեւ ազգային արժէքներով շնչող հայ իրականութեամբ: Հայաստանը իբրեւ անցեալ, հաւատքի բոցարծարծ կանթեղ, վերականգնելի պետութիւն, շղթայակապ գերութիւն, թուրքի դաժանութիւն թէ ահաւոր եղեռն, կամ վերածնունդ հայոց ոչ միայն կ՚ապրի Վ. Թէքէեանի քերթողութեան մէջ, այլեւ՝ կ՚ապրեցնէ հայութիւնը իր անփոխարինելի հայութեամբ…: Խտացեալ Հայաստան մը կայ իր հայերգութեան համանուագին մէջ, որուն յաղթատրոփ նուագները կը թեւածեն եկեղեցին հայկականին կամարներուն ներքեւ, հայերէն լեզուի եւ գրաբարի «արգադիր սեղանին» վրայ, Սօսեաց անտառին «արմէնաւանդ լռութեան եւ ստուերին մէջտեղ», ուրիշ ձեռքով մը վառուած Լուսաւորչի կանթեղին պլպլացումի հաւատքին ընդմէջէն, Աւարայրի դաշտի Վարդանանց խորհուրդներու ծուէններուն մէջ, Հրազդանի ահեղ գոռումին արձագանգներուն մէջ, Զուարթնոցի տաճարին մէջ, ուր մեր պապերուն արիւնը շաղախուած է իր հիմերուն, «շատ պայծառ ուրիշ Արեւ մը տեսած» քսան հնչակեան վկաներուն վաղուան Հայաստանի տեսիլքին մէջէն…:

Հայերգութեան առընթեր մարդուն հանդէպ արդարութեան եւ հաւասարութեան զգայնութիւնը իր հոգիին մէջ կրող մարդկայնապաշտն է Վ. Թէքէեան: Կը բաւէ միայն յիշել «Աղօթք՝ վաղուան սեմին առջեւ»ը իր հոգեխառնութեան այդ երեսը բացայայտելու համար. «Ամէն մարդու հաւասար թող բաժնուի ամէն գանձ»: Աղօթքին ուժը հաւատացեալ բանաստեղծին հոգիին մէջ մնայուն ներկայութիւն է, Տէ՜ր դիմառնութեամբ, որքան ալ ազգային Մեծ Ցաւին ազդեցութեամբ ընդվզումի ոգի ցուցաբերած ըլլայ. «Պիտի ըսենք Աստուծոյ»:

Արեւմտահայ բանաստեղծութեան խոհական քնարերգակը, աւելի քան քառորդ դար ալ Սփիւռքի մէջ ապրած եւ ստեղծագործած ըլլալով, Սփիւռքի հոգեխառնութեան վկայութիւնը կու տայ նաեւ իր քերթողութեան որոշ էջերով։ Արեւմտահայ զգայնութիւնն ու գեղագիտական ճաշակը կամրջելով սփիւռքահայ գրական լինելութեան:

Այս հանգամանքով ալ Վահան Թէքէեան իբրեւ արեւմտահայ բանաստեղծութեան խոհական քնարերգակը, մինչեւ իր մահը (1945) մնաց սփիւռքահայ գրականութեան կեդրոնական եւ տիրական դէմքը…:

20 Սեպտեմբեր, 2003

 

ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐԵԱՆԻ ՇՈՒՐՋ

Ազգային եւ միջազգային գրականութեան մէջ կան այնպիսի դէմքեր եւ անհատականութիւններ, որոնք հակառակ իրենց անառարկելի արժէքին՝ խնդրայարոյց կեցուածքներով հակասական վերաբերումներու արժանացած են: Այդպիսի երեւոյթներէն է Կոստան Զարեանը՝ իր գրական կեանքը սկսած տարիներէն մինչեւ անոր վախճանը:

Ծնունդով արեւելահայ (ծնած Շամախի), լեզուն՝ արեւելահայերէն:

Նախակրթարանական ուսումը ռուսական, ապա Ֆրանսա փոխադրութեամբ երկրորդական եւ Համալսարանական կազմաւորումը ֆրանսերէնով եւ արեւմտա-եւրոպական մշակոյթի իւրացումով կը յատկանշուի Կոստան Զարեան մտաւորականը:

Օտարագիր գրող մը կը դառնար եւ իր գրողական տաղանդով յաջողութիւններ ալ կ՚արձանագրէր Կոստան Զարեան, եթէ ծագումով պելճիքացի ֆրանսագիր գրող Էմիլ Վերհարնի հետ ճակատագրական հանդիպումէն ետք հայկականութեան արթնացումով իր մանկութեան աղօթած լեզուին չվերադառնար եւ Վենետիկի մէջ հայերէն լեզուին եւ ազգային ժառանգութեան տիրապետելով հայերէն չգրէր: Հայ գրականութեան համար բարեբախտութիւն եղաւ հայերէն գրելը: Իրմով նոր նուաճումներ արձանագրեցին հայ գրականութեան վիպական, քերթողական, խոհադրական բնագաւառները իրենց լեզուա-ոճային գունագեղութեամբ: Նոր տարածքներու ընդգրկումով եւ մեծաշունչ թափով: Ծաղկեցուց հայ գրականութիւնը իմացական խորքով եւ մշակոյթով:

Կոստան Զարեանի լեզուն առանձին պարագայ է։ Արեւելահայե րէնի եւ արեւմտահայերէնի առանձնայատկութիւններու միախառնումով (պահելով արեւելահայերէնի քերականական կառոյցը), բառակերտումներով նոր փայլ տուաւ հայերէնի գեղեցկութեան։ «Բառերի ոսկին» փնտռելով եւ ընտրելով վերակերտեց լեզուն: Իր լեզուն: Ըսուած է, Կոստան Զարեանի առիթով աւելորդ չէ կրկնելը, թէ լեզուն ինքնին արուեստ է: Կայ իր վկայութիւնը իր լեզուի մասին. «Ես չգիտեմ, թէ ինչպիսի բանաստեղծ եմ կամ ինչ ուժի վիպասան, բայց մի դեր խաղացել եմ գրականութեան մէջ, միացրել եմ արեւմտահայ եւ արեւելահայ լեզուները: Ինչ ուզեց, բայց չկարողացաւ Շանթը՝ արի ես» (Ռուբէն Զարեան, «Յուշապատում», Բ. հատոր, Երեւան, 1977): Հայ գրականութեան ծառայելու մղումով, նոր մեհեաններ կառուցելու թռիչքով եւ ներշնչումով Կոստան Զարեան կու գայ Կ. Պոլիս, – Հայ գրական կեանքի կեդրոններէն հանդիսացող քաղաքը, – եւ իր ճիգը միախառնելով արեւմտահայ գրողներու ստեղծագործական եւ մտաւորական կեանքին՝ Նոր Խոսքի, Նոր Ձայնի բանբերը հանդիսացաւ: Նախաեղեռնեան տարիներուն (1914) «Մեհեան» գրական հանդէսի եւ յետեղեռնեան տարիներուն (1922) «Բարձրավանք»-ի հրատարակութիւնները գրականութեան, արուեստի եւ միտքի աշխարհէն ներս նոր ճառագայթումներ էին, որոնք գրական-իմացական կեանքին նոր շունչ, ուղղութիւն, նոր ճաշակ եւ ոգեւորութիւն տուին: Երկուքն ալ Կոստան Զարեանի անունին կապուած ձեռնարկներ էին իր նախորդներէն տարբեր ձգտումներով, գործակցութեամբ արուեստագէտ եւ գեղագէտ հեղինակութիւններու՝ Յ. Օշականի, Վ. Թէքէեանի, Գ. Բարսեղեանի, Շ. Ռ. Պէրպէրեանի: Կոստան Զարեանի անունը տեղ գրաւեց գրասէր հասարակութեան եւ գրական ընտրանիի մօտ, որքան ալ Եւրոպայէն եկած գրագէտի ամբարտաւանութիւնը չհանդուրժուեցաւ…։

Իր կեցուածքներով զարմացնող գրագէտը 1922-ին Կ. Պոլիսը ձգելով ընտանեօք հաստատուեցաւ Խորհրդային Հայաստան: Զարմացնողը այն երեւոյթն էր, որ Կոստան Զարեան ծանօթ էր իր արեւմտեան մտածողութեամբ եւ հոգեպաշտ աշխարհահայեացքով բանաստեղծմտաւորական մը, որուն փիլիսոփայական հայեացքները կը հակադրուէին Խորհրդային Հայաստանի վարչակարգին եւ անոր մարքսեան վարդապետութեան: Չհամոզուելու պատճառ չկայ. երբ հայրենի զարեանագէտ Եուրի Խաչատրեան կ՚անդրադառնայ Կ. Զարեանի Խորհրդային Հայաստան փոխադրուելու մասին կարեւոր իրադարձութեան. «Այնուամենայնիւ, նախընտրում է գնալ Սովետական Հայաստան, քան թէ վերադառնալ Եւրոպա: Նա որոշում է մեկնել Հայաստան, որովհետեւ երկիրը եւ ժողովուրդը՝ հայրենիքը, երբեւիցէ անկարելի է նոյնացնել ռեժիմի եւ իշխանութեան» («Անցորդը եւ իր ճամբան», «Սարգիս Խաչենց» հայրենական հրատարակութեան յառաջաբանէն):

Հակառակ այն հաստատումին, որ ռեժիմով չի պայմանաւորուիր գրագէտի մը հայրենադարձութիւնը, Կոստան Զարեան երկու տարի ապրելէ ետք Խորհրդային Հայաստան (1922-1924), կը վերադառնայ արտասահման, անցնելով աշխարհի տարբեր ոստաններու ճամբանե66   րէն: Հայաստան բնակութեան տարիներուն, որպէս դասախօս Երեւանի պետական համալսարանի, կը դասաւանդէ արեւմտահայ գրականութիւն եւ արտասահմանեան գրականութիւն: Հանդէս կու գայ արուեստի շուրջ յօդուածներով: Կը գրէ բանաստեղծութիւններ եւ «Հայաստանում» պոէմը: Հայաստանէն դուրս կ՚որոնէ սակայն, իր գրողի ճակատագրի ճամբաները: Այդ ճամբաները կը հակադրուին հայրենիքին եւ անոր խորհրդային իրականութեան: Արդարեւ, Կոստան Զարեան արտասահման փոխադրուելէ ետք, կը կապուի «Հայրենիք» ամսագրին եւ հոն կը գրէ իր արձակ ստեղծագործութիւնները՝ «Անցորդը եւ իր ճամբան», «Բանկօօպը եւ մամութի ոսկորները», որոնք հայ արձակի ոչ միայն շքեղ արտայայտութիւններն են իրենց խոհա-փիլիսոփայական խորքով, այլեւ՝ նորարար շունչով։ Շպենգլերեան մտածողութեան հետեւողութեամբ, բայց ինքնուրոյն ոճով եւ խորունկ թափանցումով, կը կատարէ արեւմտեան քաղաքակրթութեան հետ մաթերիալիստական ուսմունքի բուռն եւ անխնայ քննադատութիւն: Այս շրջագիծէն ներս հեգնախառն պատկերացումներով թիրախ կ՚ունենայ Հայաստանի համայնավարական բարքերը, որոնք հայ հոգիին հաշտ չի նկատեր:

Շահան Շահնուրի «Նահանջը առանց երգի» վէպէն տասնամեակ մը ետք, Կոստան Զարեանի «Նաւը լերան վրայ» վէպը նոյնպիսի գրական երեւոյթ եղաւ, սփիւռքահայ գրականագիտական միտքի կողմէ նկատուելով սփիւռքահայ վէպի նուաճումներէն։ Երկու վէպերն ալ բարձր արժէքով գնահատուեցան, նոյնիսկ եթէ գրուեցան քննադատական խծբծական ակնարկներ:

Կոստան Զարեան կուռքն էր իր աշխատակցած մամուլի ընթերցողներուն եւ մասնաւորաբար «Հայրենիք» ամսագիրի շրջանակին:

Կը փնտռուէր իր յանդուգն ոճին, երեւակայութեամբ ապրուած իրականութեան եւ հայ ոգիին պաշտամունքը կատարող գրութիւններուն համար: Վերապահ էր խորհրդահայ գրականագիտական միտքը: Ոչ միայն վերապահ, այլեւ՝ վարկաբեկող եւ արժեզրկող: Անարգական վե րաբերումը ի՛նչ աստիճանի հասած ըլլալու է, որ Եղիշէ Չարենց «Կոստան Զարեանին» վերնագրուած համառօտ քառեակին մէջ Կոստան Զարեանը կը նմանցնէ այն հանրային կնոջ (պոռնիկ), որ կը տրուի անո՛ր, որ ամէնէն աւելի կու տայ: Անծանօթ չէ այն պարագան, որ «Հայրենիք» ամսագիրը կը յարգէր այդ տարիներուն հեղինակի իրաւունքը՝ նիւթական յատկացում կատարելով իր աշխատակիցներուն:

Կոստան Զարեան օգտուած է այդ պատեհութենէն: Բայց Ե. Չարենցի անկարողութիւնը կը մնայ անպատշաճ իր մեծատառանդ գրչակիցին  նկատմամբ…։

1962 թուականին Կոստան Զարեան որոշեց վերջնականապէս հաստատուիլ Հայաստան: Համոզուած այն իրականութեան, որ հայութեան ապագան հոն կը դարբնուի եւ հայ մշակոյթին Աթէնքը Երեւանի մէջ կը կերտուի: Հակախորհրդային ըլլալը դեռեւս չ՚արդարացներ խորհրդային եօթանասուն տարիներու ազգային մշակոյթի ծաղկումն ու վերելքը ուրանալը:

Երեւանի մէջ Կոստան Զարեանի մեծութեան ծանօթ եւ գաղափարներու աշխարհին հաղորդ գրողներ եւ մտաւորականներ չպակսեցան, որոնցմէ ոմանք շրջապատեցին ալ զինք: Գտնուեցան նաեւ անտարբերներ, որոնք հեռու մնացին մեծութեան շուքէն…: Բանաստեղծ Վահագն Դաւթեան զայն արժեւորողներէն եղաւ: 1965-ին «Հայաստան» հրատարակչութեան կողմէ հրատարակուած «Տատրագոմի հարսը» հատորին,– որ համանուն վիպերգին հետ «Արա աստուած»ն ու «Վահագն» ալ կը բովանդակէ, – յառաջաբանին մէջ Վահագն Դաւթեան գրեց. «Զօրեղ եւ անհաւասարակշիռ տարերքի բանաստեղծ է Զարեանը: Նրա տաղանդի լաւագոյն առանձնայատկութիւններից մէկը պատկերաւոր շքեղ մտածողութիւնն է, որ զարմանալիօրէն թարմ է, էքսպրեսիւ ու միշտ միտում է մոնումենտալութեան: Բանաստեղծական միտքն ու պատկերը նրա մօտ համարեա միշտ ռոմանթիք շաղախ ունեն, սլացիկ են, վերացականութեան մէջ՝ կոնկրետ եւ կոնկրետութեան մէջ՝ նուրբ ու թափանցիկ։ Զարեանը հոգեբանական բարդութիւնների մէջ պարզ է, խոր ու համոզիչ»։

Անկախաբար այս գնահատութենէն՝ Կոստան Զարեանի իրաւ մեծութիւնը ըստ արժանւոյն շարժեւորուեցաւ խորհրդային տարիներուն, իր Հայաստան հաստատուելէն ետք ալ:

Անկախութեան շրջանին «Սարգիս Խաչենց» հրատարակչատունը, գործակցութեամբ եւ խմբագրութեամբ հեղինակաւոր գրականագէտարուեստաբան Եուրի Խաչատրեանի, յաջորդաբար լոյս ընծայեց Կոստան Զարեանի «Սպանիա»ն (1998), «Միացեալ Նահանգներ»ը (2002), «Բառերի ոսկին» (2009), «Դէպի Արարատ»ը, «Գիրք դիւցազներգութեանց» (2003), «Անցորդը եւ իր ճամբան» (2010): Հրատարակչական ճաշակին հետ կ՚արժէ ընդգծել խմբագրողին ոչ միայն հմտալից, այլեւ խորաթափանց եւ իւրօրինակ արժեւորումները, որոնք ճշմարտօրէն կը ցայտեցնեն մեծ գրողին ստեղծագործական սխրագործ աշխարհը։ Կոստան Զարեանը Եուրի Խաչատրեանով գտաւ իր գրականութիւնը լաւագոյն կերպով մեկնող վերլուծաբանը:

Սփիւռքահայ կարգ մը երդուեալ հակախորհրդային գրականագէտներու համար Կոստան Զարեանի կուռքը տապալած եւ գրական պատուանդանէն վար առնուած էր գրագէտին Խորհրդային Հայաս 68   տան փոխադրուելէն, ըրած յայտարարութիւններէն, եւ իր նշանաւոր վէպին՝ «Նաւը լերան վրայ»-ի խորհրդային գրաքննութեամբ կատարուած չարափոխութենէն ետք…: Մինչեւ օրս կը շարունակուի հակազարեանական գրոհը…: Ի՛նչ միտումներով եւ դիտումներով ալ գրուած ըլլար Պ. Սնապեանի «Աւազախրած նաւը» պարսաւագիրը՝ իր բացայայտումներով, ախտաճանաչումներով եւ բաղդատական քննարկումներով՝ հակառակ հեղինակին հասցուած վիրաւորանքներուն, գրականութեան պատմութեան համար կը մնայ վաւերաթուղթ մը, ինչպէս նոյն գրականութեան պատմութեան համար անջնջելի արատ եւ խարդախուած եղծում կը մնան վէպը իր էութենէն պարպած ջնջումները, կրճատումները, յաւելումները եւ փոփոխութիւնները…: Պէտք էր թիրախ դարձուէր հեղինակէն աւելի գրաքննութեան աւերիչ ձեռքերը:

«Նաւը լերան վրայ» վէպը ոչինչ կորսնցուցած է իր արժէքէն, քանի կան Պոսթոնի առաջին հրատարակութենէն ետք (1943), Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանի Գէորգ Մելիտինեցի գրական մրցանակի վերահրատարակութեան մատենաշարին Բ. տպագրութիւնը 2002-ին:

Վերջին տուեալներու համաձայն` «ճնշումներու եւ սպառնալիքներու» տակ պարտադրուած են հեղինակային փոփոխութիւնները եւ նուաստացնող զիջումները։ Ինչ որ ալ եղած ըլլան դրդապատճառները՝ արդարանալի չէ կատարուածը…: Ինչպէս ընդունայն են զինք նսեմացնելու եւ արժեզրկելու ծառայող ժամանակավրէպ յօդուածները:

Հակառակ խնդրայարոյց բոլոր արարքներուն եւ կեցուածքներուն՝ Կոստան Զարեանը իր գրական հսկայի վիթխարի կերպարով, վաստակով, փառքով եւ մեծութեան կշիռով կը պահէ հայ գրականութեան մէջ իր գրաւած բարձունքի անխախտելի դիրքը։

 

ԳԱՐԵԳԻՆ Ա. ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ ՅՈՎՍԷՓԵԱՆ

Կան ուժե՛ղ կարողութիւններով եւ տաղանդով օժտուած մարդիկ, որոնք մեզ հիացում են պատճառում, բայց որոնցմով մեր հոգիները չեն սնանում։ Եւ կան այնպիսիները, որոնք, աւելի քան իրենց գիտութիւնով, մասնակցում են մեր կեանքին իրենց անձի լոյսով: Նոքա ճառագայթում են:
Գարեգին կաթողիկոս Յովսէփեանը այդ վերջիններիցն էր:

Կոստան ԶԱՐԵԱՆ

Մեծերը՝ հոգեւոր ըլլան անոնք թէ աշխարհական՝ հոգեկան եւ իմացական մակարդակներու վրայ բացայայտած բարձր կարողութիւններու եւ առաքինութիւններու լոյսով, ստեղծագործ ոգիի սլացքով, մարդու կամ հոգեւորականի բարոյական կատարելութեան կենսագործումով, սեփական ժողովուրդին թէ մարդկութեան բերած ծառայութիւններու ընդարձակ ծիրով, իրենց կեանքէ՛ն, ծառայութենէն, գործէն, փորձառութենէն թելադրուող պատգամը, – գիրի թէ խօսքի ճամբով, – որպէս «անձին լոյսը» կը փոխանցեն ո՛չ միայն իրենց ժամանակակիցներուն, իրենց ժամանակաշրջանը լեցնող ապրող ոգեկանութեան մը ճառագայթումով, այլ՝ կը շողարձակեն զայն զիրենք յաջորդող դարերուն եւ սերունդներուն վրայ:

Գարեգին Յովսէփեան կաթողիկոս իր «անձին լոյսը» որպէս մեծ հայ եւ մեծ հոգեւորական, ազգային թէ հոգեւոր առաջնորդ, մշակոյթի բոլորանուէ՛ր մշակ թէ բանի ստեղծագործ սերմնացան շերտ առ շերտ բաշխելէ ետք իր տառապած հայրենիքի խաւար ժամանակներուն եւ անյոյս իր ժողովուրդի բեկորներուն, ի՛ր եւ Լուսաւորչի կանթեղին հաւատքո՛վ ժողովուրդը առաջնորդելէ ետք ճշմարիտ ճանապարհով, մագաղաթի, ձեռագիրի, աւետարանի, խաչքարի կամ անցեալէն ժառանգուած ամէն մասունքի վրայ գիտական մտքի լոյսը սպառելով գիւտեր շնորհելէ ետք հայագիտական աշխարհին այսօր «կը մասնակցի մեր կեանքին» իր անձին լուսաւոր եւ ոգեղէն ներկայութեամբ, իր ստեղծած հոգեւոր, ազգային թէ մշակութային անմեռ ժառանգութեամբ:

Մինչեւ մահ իր հետ կրեց իր «անձին լոյսը» եւ այդ լոյսով պարուրուած հոգին մտածել կու տայ թէ՝ ան եկեղեցական չըլլար, կամ Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ նուիրապետական բարձրագոյն գահին չբազմէր որպէս կաթողիկոս, դարձեա՛լ իր մէջ պիտի շողար իր ժողովուրդին ճակատագրով տագնապող Մեծ Հայն ու Հայրենասէրը, հոգեկան արժէքներու եւ մշակոյթի պաշտամունքը ապրէր որպէս ոգի քան մարմին, նուիրուէր «հայ ստեղծագործ ոգիի» որոնումին եւ կոչուէր Խաչատուր Աբովեան կամ Յովհաննէս Թումանեան, Մանուկ Աբեղեան կամ Նիկոլ Աղբալեան, Հրաչեայ Աճառեան կամ Յակոբ Մանանդեան:

Մեծերը հանգամանքներով եւ հանգամանքներու ոսկեճամուկ պատմուճաններուն կառչելով չէ, որ հմայք կը ստանան, այլ իրենց անձին լոյսէն բխող հմայքով կը բարձրացնեն աթոռն ու պաշտօնը:

Գարեգին Յովսէփեան կաթողիկոսի հմայիչ անձնաւորութեամբ, գիտական մտքի փայլով եւ գործին լայն տարողութեամբ Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցին ազգային թէ միջազգային մակարդակներու վրայ նոր վարկեր ապահովեց: Հայ եկեղեցւոյ առաքելութեան տուաւ մասնայատուկ տարողութեամբ արժեւորում: Վերարժեւորեց զայն այսպիսի ներշնչեալ բնութագրումով. «Աստուծոյ շնորհած ամենամեծ պարգեւը մեր ժողովուրդին Հայաստանեայց եկեղեցին է, որի համար մեր հայրերը այնքան արիւն են թափած, զոհողութիւններ կատարած: Նա օրհնութիւն է եղել մեր անցեալի մէջ, մեր ազգային եւ հոգեւոր կեանքի պահպանութեան մէջ դարերի ընթացքում, այժմ էլ իւր կարեւոր դերն ունի կատարելու հայ կրօնն ու աստուածապաշտութիւնը՝ Սփիւռքի հայութեան մէջ վառ պահելու, հայ հոգու եւ աւանդութեան պահապան հրեշտակը լինելու: Երախտագէտ լինինք գիտակցութեամբ դէպի մեր հոգեւոր մայրը, որ Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցին է: … Նա մերն է, մեր ազգային եկեղեցին եւ մեր ազգային ամենամեծ ստեղծագործութիւնը, ամենամեծ ժառանգութիւնը մեր նախնեաց թողած։ Նորա պահպանութիւնը, կարգաւորութիւնը, յառաջդիմութիւնը՝ Սփիւռքի հայութեան պահպանութեան երաշխիքն է»:

Բայց Գարեգին Յովսէփեան ծնած էր եկեղեցականի կոչումով, հայ եկեղեցւոյ ծառայելու նախախնամութեամբ: Եւ ան հոգեւոր մարդու եւ առաջնորդի բարոյական բարձրութեան վրայ մնաց եկեղեցական օծման առաջին օրէն մինչեւ վախճանը իր այս երկրի վրայ առաքելութեան պսակումին: Քրիստոնէութեան կրօնական եւ բարոյական սկզբունքները ո՛չ միայն հաւատքի բարձր ներշնչումով ներապրեցաւ իր բովանդակ հոգեւոր կեանքի ընթացքին, այլ` իր անձին եւ առօրեային մէջ մարմնացուց զանոնք դէպի լոյս եւ կեանք նշանաբանով: Իր հաւատքին զօրութեամբ, ուժով եւ ներշնչումով ներգործելով շրջապատին եւ մարդոց հոգիներուն վրայ վերստեղծեց հաւատքի մարդու ներշնչող տիպարը՝ իր կեանքին վաւերական օրինակով թէ «անձին լոյս»ով: «Առանց Հաւատքի, – կ՚ըսէ Գարեգին Յովսէփեան, – կեանքը դատարկութիւն է, յուսահատութիւն եւ մահ: Տիեզերապարփակ բանաստեղծներն ու արուեստագէտները, մեծ քարոզիչները, որ ոտքերը գետնին վրայ, բայց հաւատով եւ սիրով լցուած, սաւառնել են երկնայինի ոլորտներում, իրենց յետեւից տանելով բազմութիւնները»։

Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնէն մինչեւ Թիֆլիս, ապա Սփիւռքի ամբողջ տարածքին իր հաւատքով, քրիստոնեայ մարդու առաքինութեամբ, խօսքին եւ գործին ներդաշնակ եւ հմայող ներգործութեամբ, հայոց պատմութենէն եւ հայ արժէքներէն ներշնչեալի եւ ներշնչողի երկիւղածութեամբ յաջողեցաւ բազմութիւնները շարժել իր ետեւէն ազգի, հայրենիքի եւ եկեղեցւոյ պաշտպանութեան ի խնդիր եւ ի սպաս հայ մշակոյթի ընդհանրացման:

Հոգեւոր առաջնորդին զուգահեռ հայ մշակոյթի պատմական արժէքը, որ ինչքա՜ն թաքուն գանձեր կը պահէր իր ներքին ոլորտներուն մէջ, – ոչ միայն բանասիրական եւ հետազօտական խուզարկու պեղումներով յայտնաբերեց զանոնք, ա՛յլ ինչպիսի վարակիչ ապրումով, գիտնականի ազգային ինքնաճանաչողութեամբ եւ հիացական արտայայտութիւններով դրոշմեց ու կռանեց հայ ժողովուրդի գիտակցութեան մէջ հայ ըլլալու հպարտութիւնը՝ «Մե՛ր անցեալը, մե՛ր մշակոյթը, մե՛ր արուեստները» վկայակոչելով։

«Ինչպիսի՜ գանձեր կան պահուած մեր ձեռագրերում» ներշնչումո՛վ որպէս հայ մշակոյթի կոչեցեալ մեկնիշ եւ առաքեալ՝ մշակոյթի յաւիտենականութեան արժէքն ու մտածողութիւնը ժողովրդականացուց խօսքո՛վ թէ խօսքին ընկերակցող մշակութային նախաձեռնութիւններով: Մշակութային արժէքներու շունչով բաբախո՛ղ եւ ապրող մշակոյթի նուիրեալին խոհերը, հակառակ իրենց կիսադարեան անցեալին, այժմէականութեամբ եւ արդիականութեամբ կը թարմացնեն մեր մտածողութիւնը. «Պատմութեան համար էականը մշակութային մեծ ստեղծագործութիւնն է, որ մնայունն է եւ դաստիարակչականը մարդկային հոգու բարձրացման եւ կատարելութեան համար: Զարգացման օրէնքն է այդ բնութեան եւ մարդկային հոգու մէջ, միշտ անկատարից դէպի կատարեալը, նիւթականից դէպի վերացականն ու հոգեւորը: Քաղաքականն ու տնտեսականը ուղղուած են պաշտպանելու եւ զօրացնելու ժողովուրդի մէջ մշակութային բարձր ստեղծագործութիւնը։ Նրանք ամենասերտ կերպով կապուած են իրար հետ, բայց քաղաքական այն զօրութիւնը, որ ժողովուրդի ստեղծագործական ոժերը չի խրախուսում, պաշտպան եւ զօրավիգ հանդիսանում նրանց, վրիպում է իւր բարձր կոչումից…»:

***

Մեծերու կեանքին ուրուագծումը՝ սեւեռո՛ւմն է միաժամանակ զիրենք ծնող ժողովուրդի պատմութիւնը կազմող, կերտող ազգային, քաղաքական, եկեղեցական, ընկերային եւ մշակութային տարրերուն, գործօններուն, յատկանշական դէպքերուն եւ նշանակալից իրադարձութիւններուն՝ որոնց բովէն անցնելով անոնք, կա՛մ մասնակից են անոնց որպէս դերակատար, կա՛մ կը կրեն ազդեցութիւնը բախտորոշ ներգործութեամբ իրենց կեանքին եւ կազմութեան վրայ։

Գարեգին Յովսէփեան կաթողիկոսի, մօտ դար մը լեցնող կեանքին (85) էջերը գրաւուած են հայ ժողովուրդի պատմութեան հոլովոյթով։ 1867-էն, իր ծնունդէն, մինչեւ իր վախճանը 1952, կը կրէ իր անձին վրայ կա՛մ անդրադարձը ծնած եւ ապրած միջավայրին՝ Ղարաբաղի եւ Էջմիածնի պայմաններուն, կա՛մ 1890-ական թուականներէն սկսեալ մասնակից կը դառնայ հայ ժողովուրդի կեանքը յուզող հիմնական իրադարձութիւններուն՝ մասնակիցի հաւատաւորութեամբ թէ նախաձեռնողի եւ գլխաւոր դերակատարի տեսիլքով։ Ճշմարի՛տ մեծերու վարքով։

Ղարաբաղը հայ բնաշխարհի իր իւրայատկութիւններով եւ Էջմիածինը իր Գէորգեան ճեմարանի միջավայրով այն, ինչ որ որպէս անդրադարձ, ազդեցութիւն եւ տպաւորութիւն կ՚ունենան Գարեգին Յովսէփեանի մանկութեան, պատանեկութեան եւ երիտասարդութեան տարիներուն վրայ հոգե-մտաւոր, եւ, ազգային կազմաւորման տեսակէտով, անջնջելի կը մնան իր բովանդակ կեանքի ընթացքին, միշտ հոգիին մէջ կրելով հայրենիքի շունչն ու ոգին, Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի հանդէպ հաւատարմութիւնն ու որդիական ակնածանքը:

Նախակրթական համեստ ուսումնառութենէ մը ետք գիւղական նախակրթարանին ու Շուշիի Հայոց թեմական դպրոցին մէջ, 1882-ին կը բախտաւորուի մտնել Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանը իր ուսումնատենչութեան մղումով եւ մօրը անձնական զոհողութեամբ: «Մայրս ունէր ճակատին վերայ ճակատազարդ ոսկիներ, թեթեւ եւ բարակ, թուով 4 հատ: Այդ ոսկիները կտրեց իւր ճակատից եւ իմ ճերմակեղէնները եւ ճանապարհածախսը հոգացի»: Գարեգին Յովսէփեան խորհրդածելով մօրը կատարած այս յուզիչ զոհողութեան մասին, կը գրէ. «Խեղճ մայր. որպիսի զոհողութիւն էր մի կնոջ համար զրկուել իւր ճակատի փոքրիկ զարդերից անգամ, որդու ուսման օգնելու նպատակով»: Մե՛ծ հայուն եւ մեծ հոգեւորականին զրկեալ մայրը, կը գիտակցէ՞ր, կ՚անդրադառնա՞ր արդեօք, որ իր զրկանքին գնով իր զաւկին առջեւ Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանի ուսման ճամբան բանալով, կը հարթէր նաեւ ուղին հայ ժողովուրդի հոգեւոր եւ մշակութային ծառայութեան ճանապարհը որպէս կեանքի նպատակ ընտրած ընտիր իր զաւկին:

Կ՚արդարանայ ծնողական այս զոհողութիւնը, որովհետեւ Գարեգին Յովսէփեան ո՛չ միայն ուսումնական կեանքին մէջ արտակարգ ուշիմութեամբ եւ յառաջդիմութեամբ կը փայլի, այլ իր ժողովուրդի վերջին հարիւր տարուան եկեղեցական եւ մշակութային պատմութեան լուսաւոր առաջնորդներէն եւ ստեղծագործ դէմքերէն պայծառագոյնը կը հանդիսանայ: Անով ալ մայր ու հայրը կը մտնեն Գարեգին Յովսէփեանի կենսագրութեան մէջ։ Իր խառնուածքին կենսական գիծը կազմող գեղարուեստական հակումի մասին, հետաքրքրական է ու յատկանշական հօրը մասին կատարած հետեւեալ վկայութիւնը. «Հայրս երբեք իմ վերայ չէ բարկացել, այլ քաղցր ժպիտով պատասխանում էր եւ ես հասկանում էի: Նա գիւղական առաջնակարգ երաժիշտ էր, յատկապէս իւր գաւառի մէջ նշանաւոր: Հայրս գեղեցիկ դուդուկ եւ քամանչա նուագում էր. նրանից եմ ժառանգել որոշ չափով գեղարուեստական զգացմունքս, շատ կողմերով: Ես նման եմ իմ հօ՛րը»:

Գարեգին Յովսէփեանի մտաւոր կազմաւորման եւ հոգեւոր սեւեռումներու վրայ ներգործող կարեւոր ազդակ եղած են Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանի լսարանական երեք ակադեմական տարիներու ուսուցիչ-դասախօսները` բնագէտ Արշակ Նահապետեան, մանկավարժութեան եւ փիլիսոփայութեան դասախօս Սեդրակ Մանդինեան, բանասէր Կարապետ Կոստանեան, պատմագէտ Ստեփանոս Պալասանեան, գրականագէտ Փիլիպպոս Վարդանեան, եկեղեցագէտ Մաղաքիա Օրմանեան, բանաստեղծ Յովհաննէս Յովհաննիսեան: Մտաւորական, եկեղեցական եւ բանասիրական գիտութիւններու հմտութեամբ եւ հայրենասիրական ոգիով զինուած ուսուցիչ-դասախօսներու այս ընտրեալ հոյլն է, որ հայ ժողովուրդի ծառայութեան տարբեր բնագաւառներու համար (հայագիտութիւն, գրականութիւն, գեղարուեստ, մանկավարժութիւն, հասարակական եկեղեցական ծառայութիւն) պատրաստեց մեծ երախտաւորներ՝ նման Գարեգին Յովսէփեանի, Մանուկ Աբեղեանի, Ստեփան Կանայեանի, Աւետիս Ահարոնեանի, Լեւոն Շանթի, Աւետիք Իսահակեանի, Դերենիկ Դէմիրճեանի, Կարապետ վրդ. Տէր Մկրտիչեանի, Կոմիտասի, Գէորգ Չէօրէքճեանի (կաթողիկոս):

Ազգային վերածնունդը՝ պատրաստուած եկեղեցական, մշակութային եւ կրթական կառոյցներու ստեղծումով եւ բարեկարգումով պայմանաւոր նկատելով պատրաստուած հոգեւորականութեամբ, «եւրոպական բարձր մասնագիտութիւն ձեռք բերած եկեղեցականների աշխատութեամբ» Գարեգին Յովսէփեան եւ Գէորգ Չէօրէքճեան կ՚ուխտեն նուիրուիլ եկեղեցական ծառայութեան: «Կատարելապէս համոզուած, թէ ազգին ծառայութեան լաւագոյն ճանապարհն էր, որ գտել էի»:

Ուխտին գործադրութիւնը կ՚ուշացնէ սակայն, ըստ իր պայմանադրական սահմանումին, որ եկեղեցական ասպարէզը ընդգրկողը պէտք է ունենար մասնագիտական բարձր զարգացում։ Ու կը բախտաւորուի ինք արժանանալով Ռուսահայոց բարեգործական ընկերութեան՝ Գերմանիա աստուածաբանութիւն ուսանելու համար որոշած կրթաթոշակի ֆօնտին: Լայփցիկի համալսարանին մէջ դիմագրաւելով առողջական եւ նիւթական դժուար պայմաններ (1892-1897) կը մասնագիտանայ պատմութեան, աստուածաբանութեան եւ փիլիսոփայութեան մէջ եւ «Մի կամքի վարդապետութեան ծագման պատմութիւնը» թէզի պաշտպանութեամբ, դոկտոր փիլիսոփայութեան տիտղոսով, ինչ որ այդ օրերուն հազուադէպ երեւոյթ էր, կը վերադառնայ Էջմիածին եւ նոյն տարին աբեղայ ձեռնադրուելէ ետք կը սկսի իր ծառայութեան շրջանը Էջմիածնայ մէջ որպէս հոգեւորական եւ ուսուցիչ դասախօս:

Թիֆլիսի հայոց առաջնորդական փոխանորդի կարճ շրջանը կը յատկանշուի իր կեանքին մէջ մտաւորական հանդիպումներու հարստացնող յարաբերութիւններով: Յատկապէս ցարական Ռուսաստանի հակահայ ճնշող քաղաքականութեան տարիներուն զուգադիպութեամբ, երբ արգիլուած էին մտաւորական մէկտեղումներն անգամ, Գարեգին Յովսէփեան մտաւորական կեանքին հանդէպ բնական հակումով եւ ծարաւով, Թիֆլիսի Հայոց առաջնորդարանը կը դարձնէ կովկասահայ մտաւորականներու համար ժամադրավայր ու կեդրոնատեղի: Կու գան հոն իրար հանդիպելու եւ մտքի փոխանակում ունենալու, որ հետագային իր յիշողութեան մէջ կ՚արձանագրուի հետեւեալ պատկերով. «Առիթ ունեցայ ինձ մօտ շաբաթական jour fixe ունենալ, այսինքն որոշ երեկոյ մտաւորականները ինձ մօտ էին հաւաքւում: Փոխն ի փոխ մէկն ու մէկը մի դասախօսութիւն էր անում՝ գիտական, գրական, հասարակական, կամ կարդում էր իւր նոր գրած մի ստեղծագործութիւնը եւ մտքերի փոխանակութիւն էր լինում տրուած նիւթի մասին եւ ապա սեղանի շուրջ էինք հաւաքւում ընթրելու։ Յիշում եմ Ղազարոս Աղայեան, ՅովՀ. Թումանեան, Նիկոլ Աղբալեան, Մուրացան, Արասխանեան, Համբարձում Առաքելեան։ Ի միջի այլոց Յովհ. Թումանեանը կարդաց առաջին անգամ իւր Սասունցի Դաւիթը»:

Այնուհետեւ, Գարեգին Յովսէփեանի կեանքը, որ 1880-ական թուականներէն սկսեալ կը հակէր բանասիրական, հնագրական եւ մանրանկարչական ուսումնասիրութիւններու աշխատանքին, կը բաժնուի անձնական նախասիրութեան եւ ուսումնասիրութիւններու եւ եկեղեցական հասարակական ծառայութիւններու միջեւ։ Իր իսկ գրիչով սահմանած պարտքի գիտակցութեան սկզբունքը կը կիրարկէ իր կեանքին մէջ, անսալով «ներքին տիեզերքի» ձայնին՝ խղճմտանքին, որուն թելադրանքով գործած է բովանդակ կեանքի ընթացքին: Որովհետեւ, հաւատամքի զօրութեամբ դաւանած է թէ՝ «Այդ ներքին տիեզերքի երկնակամարի ամենափայլուն աստղերից մէկը պարտքի գիտակցութիւնն է եւ նորա կատարումը: Եթէ ամէն մէկը իւր դիրքի եւ իւր նիւթական եւ բարոյական կարողութեան համապատասխան իւր պարտքը կատարէ, նպաստած կը լինի մարդկութեան, ազգի, եկեղեցու եւ ընտանեկան աշխարհի կատարելութեան մեծ գործին»:

Պարտքի գիտակցութեան այս ինքնանուէր ըմբռնումին, սրտի պատուէրով Գարեգին Յովսէփեան հոն է, ուր ազգն ու եկեղեցին զինք կը կանչեն: Համաշխարհային Ա. պատերազմի պատճառով թշուառացած հայերու գաղթական բեկորներու մարդասիրական օգնութեան համար կազմուած «Եղբայրական օգնութեան վարչութեան» անձնազոհ անդամներէն է ինք, որ ամբողջական նուիրումով ծառայելով որբերուն, գաղթականներուն, թշուառներուն՝ վրայ կու տայ առողջութիւնը:

1918-ին Սարդարապատի համահայկական հերոսամարտին, հայութեան եւ Հայաստանի լինել, չլինելու ճգնաժամի ճակատագրական պահուն, խաչը ձեռին Վարդանանց պատերազմին մասնակցած Ղեւոնդ Երէցի օրինակով, խրամէ խրամ հայ քաջամարտիկները խրախուսելու հերոսական դիրքերու վրայ է Գարեգին Յովսէփեան մահուան դիմաց անյողդողդ կամքով եւ անվեհեր սրտով: Հասարակական գիտակցութեամբ եկեղեցականի նուիրումով դերակատար է Կարսի անկումի օրերուն, որ ճկուն բանագնացի էջ մը կ՚արձանագրէ իր կենսագրութեան էջերուն, ազատելով կարսեցի հայերը ստոյգ սպանդէ մը:

Հանրապետական Հայաստանի կառավարութեան գործակցող եկեղեցականն է համահայկական մտածողութեամբ եւ Խորհրդային Հայաստանի վերելքին ծառայող մշակոյթի եւ գիտութեան սպասարկուն է՝ 1920-էն ետք: Երեւանի պետական համալսարանի հայ արուեստի եւ հնագիտութեան ամպիոններուն ուսուցչապետ նշանակումով կը սատարէ Խ. Հայաստանի կազմաւորման առաջին տարիներուն հայագի տութեան զարգացման՝ ըլլալով առաջին հրատարակիչը գիտութեանց ինստիտուտի օրկան «Բանբեր» ժողովածուի, որ մինչեւ օրս կը հրատարակուի գիտական ուսումնասիրութիւններու լուրջ եւ ծանրակշիռ բովանդակութեամբ։

Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի դիմագրաւած իւրաքանչիւր տագնապի առիթով իրեն կը վստահուի կամ ինք կը նախաձեռնէ հանգանակութեան, նուիրահաւաքի՝ ապահովելու համար անխափան երթը Հայաստանեայց եկեղեցւոյ կեդրոնին:

1926-ին, Լենինականի մեծ երկրաշարժին պատճառած ծանր աղէտին, դարձեալ Գարեգին Յովսէփեանի կը դիմուի, որպէսզի հոգեւոր առաջնորդի հոգեկան արիութեամբ, ա՛ն դառնայ մխիթարող հայրը աղիտեալներուն հոգեմաշ պահերու թեթեւացման տրամադրելով գիչերը ցերեկին խառնող իր յոգնասպառ օրերը:

1936-ին Ամերիկա է որպէս կաթողիկոսական նուիրակ: Իր ներկայութիւնը ամերիկահայութեան մէջ ոգեւորութեան նոր հանգրուանի մը մեկնակէտ կը ծառայէ՝ ազգային, եկեղեցական եւ մշակութային իմաստով: Հակառակ չհասկցուելու տառապանքին, դրօշակակիրը կը հանդիսանայ միասնականութեան: Որպէս ընտրեալ Առաջնորդը ամերիկահայութեան, յենելով իր համաժողովրդական վարկին վրայ, ոչ միայն առաջնորդարանը կը ձերբազատէ իր պարտքերէն՝ ինքնուրոյն նախաձեռնութիւններով, այլ զայն կը վերածէ ազգային-մշակութային կեդրոնի մը, ուր կը համախմբուի մեր ազգային մտաւորականութիւնը, ուրկէ ծնունդ կ՚առնեն ազգային, մշակութային եւ եկեղեցական հոգեշէն նախաձեռնութիւններ: Հրատարակութեան կը տրուի «Հայաստանեայց եկեղեցի» պաշտօնաթերթը, ուր իր կամ այլ գրիչներու աշխատակցութիւններով ազգային ու հոգեւոր սնունդ կը մատակարարուի ամերիկահայութեան: Ինչ պայմաններու տակ եւ ինչ դիրքի եւ պաշտօնի վրայ ալ գտնուի, չի մոռնար երբեք, որ ինք նաեւ եկեղեցւոյ կողքին մշակոյթի սպասաւոր է: Անկախաբար իր ուսումնասիրական աշխատանքներով մշակոյթը որպէս ոգեղէն կեանք ապրելու ներշնչումներէն, ժողովուրդը եւս մշակոյթով ապրեցնելու ոճ մը կը կիրարկէ, իր ստեղծած շարժումներով, մտայղացումներով, նախաձեռնութիւններով։ Իր մտայղացումով, հոգելից եւ ազգակերտ ապրումով Հոկտեմբերը կը դառնայ մշակոյթի ամիս՝ հայ արժէքներու բոյրով եւ տեսիլքով իմաստաւորուած: Ժողովրդական լսարաններով, եկեղեցական համագումարներու կազմակերպումով` հայ եկեղեցւոյ եւ հայ մշակոյթի արժէքները՝ հայ ընտանիքներու մէջ որպէս ազգային գիտակցութեան եւ զարթօնքի խորան վերականգնելով կը զանազանէ:

Մասնաւորաբար «Սասնայ ծռեր»ու հազարամեակին եւ Վարդանանց դիւցազնամարտին նուիրուած ձեռնարկները յիշարժան թուականներ կը մնան ամերիկահայութեան մշակութային տարեգրութեան մէջ։

Հայրենիքի անվտանգութիւնն ու ապահովութիւնը, պաշտպանութիւնն ու ծաղկումը, անցաւոր բոլոր երեւոյթներէ վեր դասող թելադրական ու վաւերական հայրենասիրութեամբ, Գարեգին Յովսէփեան որպէս ամերիկահայութեան Առաջնորդը սիրով կ՚ընդառաջէ Բ. աշխարհամարտի մեր հայրենիքէն ներս սփռած աւերները դիմագրաւելու կոչուած Ամենայն Հայոց Հայրապետին Գէորգ Չէօրէքճեան կաթողիկոսի հանուր հայութեան ուղղուած կոչին եւ գլուխն անցնելով «Սասունցի Դաւիթ» հրասայլերու զօրասիւնի հանգանակութեան կ՚ապահովէ մեծ գումար ի պաշտպանութիւն հայ հողին եւ հողին վրայ վերապրող, վերընձիւղող ազգի մնացորդացին:

Ամերիկայի մէջ իր մտապատկերացումով եկեղեցականներ, մտաւորականներ եւ հայ դպրութեան մշակներ պատրաստելու ծառայող կրթական-եկեղեցական բարձրագոյն հիմնարկ մը բանալու երազը չիրականացուցած, 1943-ին կ՚ընտրուի Կիլիկիոյ Հայոց Կաթողիկոս, հոն շարունակելու համար իր անաւարտ երազին՝ եկեղեցական եւ մշակութային առաքելութեան իրականացումը: Ահա եւ իր ընտրութենէն ետք, երբ Սփիւռքի հայութեան աչքերը կը յառին Անթիլիաս, մեր ժողովուրդի աստանդական բեկորներու հոգեկան ապաւէնին, ինք իր պատկերացումով, ինքզինքին եւ Կիլիկիոյ Հայոց Աթոռին կը վերապահէ այսպիսի դեր եւ առաքելութիւն. «Ինչո՞ւ ենք յանձն առել Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան ծանր եւ դժուարին պաշտօնն ու աթոռը։ Մենք չենք գնում այնտեղ մեր ծերութեան օրերը հանգիստ վայելելու, մենք գնում ենք այնտեղ մի նոր կեանք սկսելու, աւելի ճիշդ մեր վերջին նախորդների՝ Տ. Սահակ, Բաբգէն եւ Պետրոս կաթողիկոսների օրով սկսած կեանքը բարգաւաճելու։ Մեր նպատակն է Անթիլիասի կաթողիկոսարանը կրօնական կեդրոնի հետ, եթէ կամենայ Աստուած, դարձնել եւ մշակոյթի կեդրոն լայն հասկացողութեամբ։ Ունենալ արդիական տպարան, ուր ոչ միայն մեր «Հասկ»ը տպագրուի, այլեւ գրական-գեղարուեստական գիրքեր, մեր միաբանների եւ դրսի բանասէրների եւ գրական աշխատաւորների գործերը: Մեր նպատակն է կաթողիկոսարանի Դպրեվանքը դարձնել բարձրագոյն դպրոց, որի սաները ժամանակի պահանջների համեմատ բարձր ուսում ստանան, ազգային-եկեղեցական սահմանների մէջ, որպէսզի այնտեղից մենք կարողանանք պատրաստուած վարդապետներ, քահանաներ եւ ուսուցիչներ ստանալ, մեր ազգային եկեղեցական անդաստանների համար մշակներ: Մենք կը կամենայինք մեր կաթողիկոսարանը հոգեւոր մի նոր շարժման կեդրոն դարձնել Սփիւռքի հայութեան համար»:

Հակառակ իր կաթողիկոսութեան կարճ շրջանին (1945-1952) իր բովանդակ կեանքի ընթացքին տեսիլքով եւ հաւատքով գործած եկեղեցւոյ եւ մշակոյթի նուիրեալը կը յաջողի մարմին տալ իր երազին, իրականացնել իր մտապատկերացումը «մի նոր կեանք»-ի ստեղծումով։

Նո՛ր ու ոգեւո՛ր կեանքը կը յատկանշուի մտաւորական թէ հոգեւոր մակարդակներու վրայ հետեւեալ իրագործումներով։

Կաթողիկոսական օծումը ստանալէն անմիջապէս ետք կ՚ուղեւորուի

Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածին, ուր կը նախագահէ Գէորգ Չէօրէքճեան կաթողիկոսի ձեռնադրութեան եւ զոյգ աթոռներու միասնականութիւնը եւ համերաշխ գործակցութիւնը ամրապնդող այցելութեան մը տարողութիւնը կը ստանայ իր ուղեւորութիւնը Մայր Աթոռ։

Կաթողիկոսարանի Դպրեվանքը բարձրագոյն ուսման օճախի վերածելու գաղափարականով զինուած, օրինակովը հին դարերու Գլաձորի, ոչ միայն կ՚որակաւորէ դասախօսական կազմը մտաւորական հեղինակութիւններով, այլ «ժամանակի պահանջների համեմատ» բարձր ուսում ստանալու համար միաբաններ կ՚ուղարկէ եւրոպական եւ ամերիկեան ոստաններ։ Կը հաստատէ քահանայից դասարան հայ եկեղեցւոյ ծառայութեան կոչելու համար զարգացեալ քահանաներ։ Կրօնական թէ մշակութային իմաստով հրատարակչական գործը կենսական համարելով իր խնամքին եւ հոգածութեան առարկան կը դարձնէ Մայրավանքի տպարանին զարգացումը։ Ոչ միայն կաթողիկոսարանի պաշտօնաթերթին «Հասկ»-ին կրօնական բովանդակութեան կը միացնէ բանասիրականը, ա՛յլ` տեղական թէ սփիւռքահայ մտաւորականութեան ճիգերու համադրումով ի սպաս հայ մշակոյթի հետազօտութեան կը հիմնէ «Հայագիտական Հասկ» տարեգիրքը։ Նոր ծաւալ կը ստանայ հրատարակչական գործը։ Դպրեվանքին գլաձորեան տարողութիւն տալու տեսլականով, կ՚իրականացնէ նոր շէնքին կառուցումը` թանգարան-մատենադարանով հոգե-մտաւոր ժառանգութեանց մէկտեղումը ապահովող որպէս Լուսաւոր տուն։

Գարեգին Յովսէփեանի մշակութային գործունէութեան յատկանշական գիծը կը կազմէ ժողովուրդի հոգեւոր եւ մշակութային բարիքին համար իր մտածողութիւնն ու հոգածութիւնը գործնականացնող եւ կեանքի վերածող նախաձեռնութիւնները։ Որպէս գիտնական, – անձնատուր ըլլալով մէկտեղ բանասիրական պրպտումներու մենակեացութիւն պահանջող սուզումներու, – կը հաւատար մտաւորականութեան ժողովուրդի մէջ ներթափանցումին, կեանքի մէջ գործօն դերակատարութեան, մասնակցութեան։ Ահա թէ ինչու իր նախաձեռնու թեամբ տեղի կ՚ունենան ժողովրդային լսարաններ, ուսուցչական համագումարներ, կը յայտարարուի Կաթողիկոսարանի գեղարուեստի օր, կը կազմակերպուի հայ արուեստի եւ հնագիտութեան ցուցահանդէս։

Յիշեալ բոլոր նախաձեռնութիւններուն մէջ, սակայն, իր ազգային թէ մշակութային բովանդակութեամբ, Հայկական Սփիւռքը իր ազգային հաւատքին կառչած պահելու թելադրականութեամբ, ազգը իր ամբողջութեանը մէջ շարժող ոգեւորութեամբ Վարդանանց դիւցազնամարտի 1500-ամեակի տօնակատարութիւնները 1950-ին, տարուան մը վրայ տարածուող, խորունկ անդրադարձներ կ՚ունենան եւ կը ձգեն հայ կեանքին վրայ։ Պատմա-բանասիրական մնայուն երկասիրութիւններու թէ գրական-գեղարուեստական ապրող ստեղծագործութիւններու բերքը եւս կը շնորհէ Վարդանանց 1500-ամեակի դարադարձային ոգեկոչման ազգային ոգեւորութենէն թելադրուող ներշնչումները:

Երբ 1952, Յունիս 21-ին կը փակէր իր աչքերը, կաթողիկոսական։ եօթ տարիներու գահակալութենէն ետք, ունէր անկասկած ափսոսանքը իր հայագիտական անաւարտ գործերը չամբողջացուցած ըլլալուն, կա՛մ իրենց լրումին հասած գործերուն հրատարակութեան լոյսէն զրկուած մնալուն, բայց ունէր մխիթարութիւնը, Անթիլիասի կաթողիկոսարանը մշակութային եւ հոգեւոր կեդրոնի վերածող շարժում մը սկսելուն:

***

Գարեգին Յովսէփեանի կեանքի եւ գործունէութեան համառօտեալ ուրուագծումէն ի յայտ կու գան մեծ հայու այն ստորոգելիները, որոնք իր էութեան հետ շաղուած ճառագայթեցին հայ կեանքին վրայ, իր գործելու եւ ստեղծագործելու սկսած օրերէն ասդին: Եթէ մէկ կողմէ հայկական բնաշխարհի խորհուրդին ուժով կենսաւորուած էր իր մէջ հայ մարդու տիպարը, զայն արմատաւորելով մեծաշունչ էութեան մը հայոց բարձրագոյն գիտակցութեան վերածած էր ազգային ինքնաճանաչողութեան խորունկ թափանցումը՝ պատմութեան, ստեղծագործական ժառանգութեան եւ ազգային ոգեղէն հարստութեանց իւրացումով: Մեծ հայու տիպարը կերտած էր ինք, թափանցելով հայ եկեղեցւոյ, հայ մշակոյթի մեծերու մեծագործութիւններուն մէջ եւ իր էութեան հետ ձուլած էր անոնցմէ բխող ոգին եւ շունչը։ Մեծ հայը ինքնագիտակից հայն է եւ Գարեգին Յովսէփեան հայու ըմբռնողութեան եւ ինքնագիտակցութեան պայծառութեան հասած էր այդ ճամբով։

Հայու ըմբռնողութեան եւ ինքնագիտակցութեան անաղարտ, եւ բիւրեղացեալ պայծառութիւնն է, որ զինք հայութեան ամբողջականութեան զգայնութեամբ եւ մտածողութեամբ օժտեց եւ առաջնորդեց ընդհանրական հայութեան ճանապարհին:

Մեծ հայը ան է, որ մեծ գործեր կը կատարէ նաեւ եւ լուսաւոր հետք ձգելով, անմոռանալի էջ կը բանայ իր ժողովուրդի պատմու 80   թեան մէջ։ Ազգային-եկեղեցական ժամանակակից մեր պատմութեան նշանակալից դերակատարներէն մին որպէս, Գարեգին Յովսէփեան կաթողիկոս անձնուրացութեամբ եւ ամբողջական նուիրումի զոհաբերումով, բազմակողմանի ծառայութիւններ մատուցանեց ազգին, հայրենիքին, եկեղեցիին եւ մշակոյթին՝ ազգի ու հայրենիքի պաշտպանութեան ճակատներուն վրայ, թէ՛ եկեղեցւոյ պայծառութեան, շինարարական նախաձեռնութեան, մշակոյթի պահպանման եւ մշակոյթի արարման ճանապարհներու վրայ որպէս նաեւ ստեղծագործ միտք:

Մեծ հայը լուսաւորող աշխարհահայեացքին հետ համաձուլած էր հոգիի մարդու կերպարէն բխող լոյսերը, որ առաջին մէկ օրէն յայտնուելով իր մէջ, ինքնակատարելագործման ճամբով առաջնորդած էր հոգեւոր կոչումի բարձր գիտակցութեան եւ մեծ հոգեւորականի ներշնչեալ եւ օրինակելի տիպարին: Հոգիի մարդը,- աշխարհական ըլլայ թէ եկեղեցական, – աննիւթական ոլորտներու մէջ, աստուածային ներշնչումով գաղափարն ու ոգին կեանքի վերածելով կը բաշխուի ուրիշներուն, իր նմաններուն, ազգակիցներուն կամ պարզապէս մարդերուն: Գարեգին Յովսէփեանի մեծ հոգեւորականի տիպարը կազմող ստորոգելիները կը դրսեւորուին իր ինքնաբաշխումէն, հաւատքի երկիւղած եւ հաղորդական ներշնչումներէն, քրիստոնեայ մարդու պատկերացումին բարոյական կատարելութենէն: Քրիստոնէութիւնը կամ ընդհանրապէս կրօնական հաւատքը իրեն համար քարոզ չէր, այլ կեա՛նք ու ապրո՛ւմ: Մարդու բարձր կենսաձեւի ոճ։ Ահա թէ ինչու մեծ հոգեւորականի կեանքը լեցնող ապրումներուն, ներշնչումներուն, փորձառութիւններուն, կենսաձեւի ոճին, խորհրդածութիւններուն հաղորդակից մարդն ու հայը չեն կրնար չվարակուիլ իր հաւատքէն, չներշնչուիլ իր հոգեկան վերասլաց թռիչքներէն, չառաջնորդուիլ իր կեանքի ու լոյսի առաջնորդող ճանապարհէն:

Հոգիի հարուստ ու յորդ աղբիւրներով ներգործող մեծ հոգեւորականի անհատականութիւնը կը լուսաւորէ մարդկային հոգիի պատմութեան էջերը:

Արդեօ՞ք ասոնք բաւարար տուեալներ պիտի ըլլային իր մեծութեան համար, եթէ չըլլար իր գրական, հայագիտական եւ բանասիրա կան մեծ վաստակը: Վաստակ մը, որ իր անունը կը յաւերժացնէ հայ մշակոյթի մեծ երախտաւորներու, վաստակաւորներու շարքին:

Բայց նախքան գիտական վաստակին անդրադարձումը, յայտնենք թէ Գարեգին Յովսէփեանի խառնուածքին մէջ տիրական գիծ էր արուեստագէտի զգայնութիւնը եւ գրագէտի պատկերաւոր մտածողութիւնը, նոյնիսկ եթէ զանոնք արդարացնող որեւէ գրական երկի հեղի նակ չէ եղած: Գրագէտ մը կայ այս եկեղեցականին եւ մարդուն մէջ, պիտի յայտարարէր իրաւամբ անոր անձով եւ գործով յափշտակուած քննադատ Յ. Օշականը. «Գարեգին Յովսէփեան որեւէ արեւելահայ օժտուած արձակագիրի հաւասար ունի կեանքին զգայարանքը»:

Գրական յաւակնութեամբ որեւէ գործ ստեղծած չըլլալով հանդերձ, արուեստագէտի եւ գրագէտի խառնուածքը մատնող էջեր չեն պակսիր իր լայնածաւալ գիրի վաստակէն: «Դէպի լոյս եւ կեանք» քարոզները եւ խորհրդածութիւնները բովանդակող հատորը ոչ միայն կը շնչէ բազմակողմանի հմտութեամբ կեանքի եւ կրօնա-բարոյական փիլիսոփայութեամբ, վարակիչ ապրումներու ներգործող թելադրականութեամբ, անկեղծութեամբ եւ վաւերականութեամբ, այլ՝ գրագէտի պատկերաւոր մտածողութեամբ եւ կենդանի ոճով: Նաւուն վրայ գրի առնուած օրագիրէն հետեւեալ պատկերը, որքան պերճախօս վկայութիւն մըն է պատկերաստեղծ մտածողութեան. «Դիտում եմ անհուն ծովը, երկինքը սֆերիկ մի մեծ գմբէթ, իջած ծովի վերայ, հորիզոնում միացած ծովի հետ։ Ի՞նչ է մարդը այդ մեծութեան առաջ։ Հիւլէ։ Բայց այդ հիւլէն էլ որքա՜ն մեծ է, անսահման մեծ եւ անիմանալի իւր հոգւով, մտքով, զգացմունքով, երեւակայութեամբ։ Երբ խորասուզում ես մէջդ, ներքին աշխարհդ, նա էլ մի տիեզերք է, ծովի նման խոր եւ անսահման, երկնքի նման անհուն եւ գեղեցիկ»:

Մարդ զարմանահար կը մնայ Գարեգին Յովսէփեանի կեանքին, գործունէութեան եւ գիտական պատկառելի եւ կոթողական վաստակին ծանօթացումով։ Ինչպէ՞ս կարելի է պատկերացնել որ այդքան կեանքի շարժում, եռանդ, նախաձեռնութեան եւ ձեռնարկի համար հեւք սպառած մէկը կարենայ նաեւ գիտական ծանրակշիռ վաստակ մը իրագործել: Վաստակ մը, որուն մասին Գարեգին Յովսէփեանին նուիրուած իր մենագրութեան մէջ Յ. Օշական պիտի արձանագրէր. «Վերցուցէք իր գործը, նոր հայագիտութենէն, այն ատեն պիտի զգայիք հսկայ արժէքը անո՛վ իրագործուածին»:

Եթէ պահ մը վերցնենք իր հայ գրչագրութեան եւ հայ մանրանկարչութեան նուիրուած յօդուած, պրակ, հետազօտութիւն, քարտէս, ուսումնասիրութիւն անունին տակ իրագործած վաստակը, գուցէ հայ գրչագրութիւնը եւ մանրանկարչութիւնը ոչինչ կորսնցնէ իր ինքնեկ արժէքէն, բայց հայութիւնը եւ ընդհանրապէս գեղարուեստական միտքը շատ բան կը կորսնցնէր իր արժեւորումի եւ գնահատութեան չափանիշէն, գիտական վերլուծումի յայտնագործող իրագործումէն:

Հայ արուեստի եւ մշակոյթի ամէնէն ինքնատիպ արտայայտութիւններէն հանդիսացող մանրանկարչութիւնը, որ ըստ արուեստի միջազգային քննադատներու վկայութիւններուն, քրիստոնէական համաշխարհային մշակոյթին ընծայած հայութեան թանկագին նպաստն է, Գարե 82   գին Յովսէփեանի յայտնագործութիւնն է։ Բանասիրական եւ մատենագիտական ուսումնասիրութիւններու արդիւնքով է, որ ան լոյս աշխարհ բերաւ ոչ միայն հայկական մանրանկարչութեան արժէքը, այլ առանձին ծաղկողներու, գրչագիրներու, մանրանկարիչներու անյայտացած եւ մոռացութեան դատապարտուելիք դէմքերը: Այս տեսակէտով «Մի էջ հայ արուեստի եւ մշակոյթի պատմութիւնից», «Հաւուց թառի Ամենափրկիչը եւ նոյնանուն յուշարձաններ հայ արուեստի մէջ», «Նիւթեր եւ ուսումնասիրութիւններ հայ արուեստի եւ մշակոյթի պատմութեան» պրակ Ա, պրակ Գ. պատմա–հնագրական աշխատասիրութիւնները կը մնան հայ արուեստի եւ մշակոյթի մեկնութեան գիտական եւ վաւերական աղբիւրներ: Յ. Օշական հետեւեալ հիացական արտայայտութեամբ կը գնահատէ այս մարզին մէջ Գարեգին Յովսէփեանի իրագործումը. «Քարտէզ հայ մանրանկարչութեան, որ կ՚ենթադրեմ թէ իր անունը դարերու յարգանքին, հիացմունքին յանձնող շքեղ յիշատակարան մըն է, իր իսկ գոյութեան հիմնական վկայութիւնը, այս ժողովուրդին պատկանելու իր պարտքէն, զայն սիրելու իր կիրքէն բարձրացած»:

Հայ ճարտարապետական արուեստը իր վաւերական պատմաբանն ու մեկնիշը ունեցած է Թորոս Թորամանեանով, բայց Գարեգին Յովսէփեանի հայ արուեստի գնահատութեան ընդհանուր շրջագիծին մէջ, հայկական ճարտարապետութեան նուիրուած գործերէն «Պտղավանքը եւ գմբէթաւորումը նախնական հայ տաճարների» մենագրութիւնը կարեւոր ներդրում կը նկատուի հայ ճարտարապետութեան պատմական հոլովոյթի ուսումնասիրութեան մէջ, այն աստիճան, որ Սիրարփի Տէր Ներսէսեանի գնահատութեամբ «Պտղնի եկեղեցին ուսումնասիրուած չէր, ո՛չ հայ մեծ մասնագէտ Թորոս Թորամանեանի եւ ո՛չ ալ աւստրիացի գիտնական Ստրչիգովսկիի կողմէ։ Գարեգին Յովսէփեան ցոյց կու տայ թէ Զ. դարու այս եկեղեցին Հայաստանի մէջ պահուած ամենէն հին գմբէթաւոր եկեղեցիի նմոյշ մըն է, եւ կու տայ նաեւ ուրիշ փաստեր ճարտարապետութեան այս ձեւի գործածութեան»։ Բանասէրի եւ գիտնականի ակնարկները հակամէտ եղած են միշտ չվերծանուած նիւթերու պեղումը, պատմական անյայտ շրջաններու լուսաւորումը կատարել։ Այս շրջագիծէն ներս, իր կատարած պատմական ուսումնասիրութիւնները, պատմաբաններու վկայութեամբ ծառայած են բաց մնացած շրջաններ ամբողջացնելու, կառուցանելու:

Այդպիսի շրջան մըն է Հայաստանի պատմութեան մէջ, Բագրատունեաց թագաւորութեան անկումէն ետք, ԺԱ. դարէն ԺԵ. դարերը: Գարեգին Յովսէփեանի «Խաղբակեանք կամ Պռոշեանք Հայոց պատմութեան մէջ» եռահատոր մեծ ուսումնասիրութիւնները կը վկայեն հեղինակին պատմագիտական խոր ու բազմակողմանի հմտութեան մասին,– հնագիտական պեղումներու տուեալներով հարստացած,– որ նոր լոյս կը սփռէ իշխանական նոր տուներու պատմական դերին վրայ եւ մատենագիտական–հնագիտական աղբիւրներով կը գծէ խաւարի մէջ մնացած պատմաշրջանի մը համայնապատկերը քաղաքակրթական արժէքներու պատկերացումով: Այս առումով Գարեգին Յովսէփեանի պատմագիտական ուսումնասիրութիւնները թանկագին նպաստ կը համարուին հայ պատմա-գրական միտքին եւ զինք կը հռչակեն յարգուող հեղինակութիւն մը այդ մարզէն ներս եւս:

Անյայտ կամ քիչ ուսումնասիրուած մատենագիրներու վրայ նետուած խուզարկիչ մատենագէտ-պատմիչի ակնարկներ են՝ «Մխիթար Սասնեցի», «Խոսրովիկ թարգմանիչ եւ երկասիրութիւն նորին», «Թովմա Մեծոփեցու կեանքը», «Մխիթար Այրիվանեցի» փոքրածաւալ ուսումնասիրութիւնները։

Բայց ինչ որ կեանքի ամբողջ տեւողութեան ընթացքին հաւաքած, խուզարկած, վերստուգած, երկրէ երկիր, վանքէ վանք, մատենադարանէ մատենադարան շրջելով պրպտած, արձանագրած եւ յարատեւող կամքի անսահման համբերութեամբ ուսումնասիրելով կոթողած է՝ «Յիշատակարանք ձեռագրաց» բազմահատոր ըլլալու կոչուած գիտական երկասիրութիւնն է: Հայկական ձեռագիր գանձերու, տարիներու աշխատանքը համադրող յիշատակարանը: Յիշատակարան մը, որուն լոյս ընծայումէն ետք, առանց զայն որպէս աղբիւր ունենալու կարելի չէ պատկերացնել գիտական ուսումնասիրութիւնը հայ ժողովուրդի պատմութեան, մատենագրութեան, մշակութային ժառանգութեան, հայ գրչութեան եւ մանրանկարչութեան:

«Յիշատակարանք ձեռագրաց» կոթողական գործին եւ Գարեգին Յովսէփեանի ձեռագրագէտի արժէքներուն մասին հեղինակաւոր ամէնէն փայլուն վկայութիւնը կու տայ մեծ հայագէտ Հրաչեայ Աճառեանի քննախօսականը, որ լոյս տեսած է «Էջմիածին» ամսագրի Յունուարի համարին մէջ։ Հրաչեայ Աճառեան այդ քննախօսականին մէջ կը գրէ. «Գարեգին Յովսէփեանի ամէնից աւելի արժէքաւոր գործը ներկայ աշխատութիւնն է, որ բաղկացած է 4 ընդարձակ հատորից, որոնցից առաջինը արդէն լոյս է տեսել։ Թէեւ գիրքի վերնագիրն է «Յիշատակարանք ձեռագրաց» (5-րդ դարից մինչեւ 18-րդ դար), բայց այդ վերնագիրը չի տալիս ամբողջ աշխատութեան իրական պատկերը, որովհետեւ ոչ թէ զանազան ձեռագրերի պարզ յիշատակարաններն են ժամանակագրական կարգով դասաւորուած, այլ հայերէն բոլոր արժէքաւոր ձեռագրերի յիշատակարանները՝ բազմաթիւ ծանօթութիւններով ուսումնասիրուած»:

Հայ եկեղեցւոյ հոգեւոր եւ մշակութային ժառանգութեան ժամանակակից շրջանը, այլ արժանաւոր եկեղեցականներու շարքին, արձանագրած է անունը Գարեգին Յովսէփեան մեծ հայուն, հայ մշակոյթի մեծ երախտաւորին եւ վաստակաւորին, որուն գիտա-մշակութային վիթխարի վաստակը կու գայ բարձրանալու ոչ միայն հայ եկեղեցւոյ հոգեւոր եւ մշակութային անկորնչելի ժառանգութեան վրայ, այլ 20-րդ դարու հայագիտութիւնը կը հարստացնէ նոր յայտնագործումներով եւ նոր որակով:

 

ԳՐԱԳԷՏԻ ԸՄԲՈՍՏ ԱՆՀԱՏԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ ՄԸ,
ՈՐ ՎԱԶԳԷՆ ՇՈՒՇԱՆԵԱՆՆ ԷՐ

Իսկ ես մնայուն աղքատը եղայ, որ կը սիրէ յանդուգն, վեհանձն ու գեղեցիկ արարքները: Ես անոնցմէ չեմ, որ կ՚ամչնան իրենց ինքնութիւնն ու գաղափարները դրօշակի պէս պարզելէ։

Վազգէն ՇՈՒՇԱՆԵԱՆ

Վազգէն Շուշանեանի անունը կ՚առնչուի սփիւռքահայ գրականութեան կազմաւորման առաջին սերունդի փարիզեան թեւին, որ անհատական թէ hաւաքական ձգտումներով արեւմտահայ գրականութենէն ժառանգուած ենթահողին վրայ կերտեցին սփիւռքեան դիմագիծը իր hոգեխառնութեան բնորոշ գիծերով։ Տարագիրի կեանքը իր անորոշութեան hարցականներու տուայտանքներով, անհեռանկար խարխափումներով թէ hայրենիքի որոնման երազներով կը բախէր այն տարապարհակ եւ օտարացնող միջավայրին, որ տեղ մը Փարիզն էր. ուրիշ տեղ Նիւ Եորք, Քալիֆորնիա կամ Միջին Արեւելք…: Բայց ամէնէն աւելի Փարիզի տղաքն էին ըմբոստները, որոնք իրենց հոգիին խռովքները տարագիրի ճակատագրին դէմ, կեանքի պարտադրուած պայմաններուն դէմ խռովեցին ուրիշ հոգիներ եւս, իրենց ազգային ու գրական յորձանքին մէջ կլանեցին ուրիշ տաք սրտով տղաք եւս՝ դառնալով սփիւռքահայ գրականութեան յառաջապահները…: Ու իրենց ըմբոստութիւնը, որ hամակուած էր անկեղծ յախուռնութեամբ, կը տարածուէր նաեւ գրականութեան վրայ ուրացումի եւ պարսաւանքի առաջնորդող ծայրայեղականութեամբ: Այո՛, ծայրայեղ ըմբոստներ էին իրենց անհատականութեան շեշտուած գիծերով Շահան Շահնուրն ու Վազգէն Շուշանեանը, որ զիրար չհանդուրժելէ բացի, «Մարդ մը, Արարատ չունի իր հոգիին մէջ», անողոք գտնուեցան մեր գրականութեան նուիրագործուած մեծերուն եւ hամբաւաւորներուն նկատմամբ…:

Ըմբոստ արարքներն ու կեցուածքները իրենց անհատականութեան, – տաք ու խռով, – դրսեւորումները ըլլալով հանդերձ, ժամանակին կնիքով hաստատուած, անոնցմէ մնացին եւ իրենց գրականութեան hետ ապրեցան անոնք, որոնք բաբախուն երակ մը կը պահէին իրենց անհամար էջերուն մէջ, իրենց կեանքն ու պայքարը վերարտադրող գեղարուեստական մտածողութեամբ: Վազգէն Շուշանեանը անոր տիպա 86   կան ներկայացուցիչն է հայ գրական միտքին համար, որ օրինակովը եւրոպական ամբողջական գրագէտի տիպարին, իր կարճատեւ կեանքը ապրեցաւ սիրելով «յանդուգն, վեհանձն ու գեղեցիկ արարքները», ըմբոստանալով կեանքը տգեղցնող բիրտ ու անարդար իրականութիւններուն դէմ, ընդդիմախօս գրագէտի վառ անհատականութեամբ…: Այդ անհատականութիւնը բնորոշո՛ղ է հետեւեալը. «Յաճախ կշտացած եմ բառերու հացով եւ արբեցած գաղափարներու գինիով»: Վազգէն Շուշանեան մեր գրականութիւնն ալ լիացուցած է բառերու այնպիսի հացով, որ արեւմտահայ լեզուին հացաբոյր թարմութիւնն ու քաղցրութիւնը կը կազմէ քնարական արձակի մեղեդայնութեամբ: Ու եթէ գրականութիւնը ամէն բանէ առաջ լեզու է ու ոճ, – լեզուի արուեստ,  Վազգէն Շուշանեանի արձակը անոր գեղեցկագոյն եւ կախարդիչ նմոյշներէն է ամբողջական վայելք շնորհող գարնանային գունագեղութեամբ, աղբերացայտ կարկաչութեամբ: Շքեղ արեւմտահայերէնը եթէ Սփիւռքի գրականութեան անփոխարինելի լեզուն մնաց, – իր զարգացման նոր երանգներով եւ փայլով, – Վազգէն Շուշանեանը ոչ միայն անոր վարպետ ճարտարապետներէն է, այլեւ՝ արուեստագէտ վերստեղծողներէն…

Բայց միայն լեզուն եւ ոճը չէ, որ Վազգէն Շուշանեանի հմայքը կազմեց զինք տիրական արձակագիր դարձնող արժէքով, այլ՝ գաղափարնե րու գինիով արբեցած խորքը իր գրականութեան, որ անկեղծութեամբ, բի՛րտ եւ իրաւ անկեղծութեամբ բաբախուն կ՚արտայայտեն ամէն բանէ առաջ իր յորդազեղ եւ կենսայորդ ապրումները, կեանքէն եւ մարդոցմէն տպաւորութիւնները, ընկերային դաւանանքները ու մարդկայնական գաղափարապաշտ մտաւորականի համոզումներն ու մտորումները, ազգային ալեկոծումները, հայրենասիրական տրոփումները, սիրոյ յոյզերն ու սեռային վայելքները: Ու այս բոլորը,– իբր օրագիր, վէպ, տպաւորապաշտ էջ, քրոնիկոն քնարական, խառնիխուռն ցրուած միտքեր, արձակ բանաստեղծութիւն թէ պարզապէս հրապարակագրութիւն, – գրուած են ներքին համոզումով, կրակով, կիրքով եւ ինքնամարտ բախումներով։ Ու այս բոլորն է, որ զինք դարձուցած են անհանդարտ, անհաշտ եւ ըմբոստ…: Ոչինչ գրած է Վազգէն Շուշանեան առանց ներքին դրդիչներէն եւ մղումներէն ներշնչումներու: Արուեստագէտ նաեւ՝ իր խորքէն տրոփող գաղափարներու իմացական ոլորտով…:

Գուցէ գրական քննադատութիւնը իր վէպերուն մէջ չգտնէ ա՛յն, ինչ որ վէպի յղացքով պայմանաւորուած է. իր քնարականութեան մէջ որոշ թացիկութիւն հաստատէ. միակերպ ոճի միապաղաղութիւն մը զգացնէ. սեռայնութեան ծայրայեղ համարձակութեան դրսեւորումներու եւ բնապաշտական նկարագրութիւններու ներկայութիւնը գայթակղեցնող նկատուի. բայց ինչ որ անժխտելիօրէն վաւերական է իր գրագէտի անհատականութեան մէջ ապրումն է, մտածումներն անգամ ապրումի վերածող յորդազեղութիւնն է. սիրազեղութիւնն է ու մանաւանդ տրոփուն շունչը։ Այդ շունչը տարածուած է բովանդակ իր դրականութեան էջերուն եւ անով ալ իր դրականութիւնը,– ուրիշ որեւէ տարազումէ աւելի, – ապրումի ներշնչեալ գրականութիւնն է։ Անվաղանցիկ կշռոյթով…:

Իր հասարակական, ազգային գաղափարական խռովքներուն մէջ կեդրոնական տեղ տուած է հայրենի հողի ուժին եւ հայրենիքի անփոխարինելիութեան, հոն հաստատուելու առաջադրութեամբ: Հետեւեալ ապրումներն ու մտորումները, որոնք իր օրերու քաղքենիացման եւ տեղայնացման մտայնութեան կը հակադրուին, մինչեւ օրս կը պահեն իրենց թարմութիւնն ու այժմէականութիւնը եւ կը վկայեն Վազգէն Շուշանեանի անաղարտ հայրենասիրութեան մասին. «Հնչած է այլեւս ժամը՝ յեղափոխական միութեան մեր վերանորոգ երկրին շուրջ։ Ոչ մէկ դառնութիւն ու ոչ մէկ քէն, ոչ մէկ վերապահում ու ոչ մէկ առարկութիւն պէտք է որ զեղչեն մեր խորունկ հաւատարմութիւնը։ Աշխատաւոր ժողովուրդ, գոռալով բարձրացուր ձայնդ ու պահանջէ շուտափոյթ վերադարձդ: Ոչ ոք իրաւունք ունի խափանելու ճամբադ: Ընթացիկ ու պարագայական բոլոր հոգերէն վեր կատարէ պատմութեան այս հրամանը. – յեղափոխական միութիւն երկրիդ շուրջ ու վերադարձ…»:

Աչքի առջեւ ունենալով իր կարճատեւ կեանքը, – 1941-ին 39 տարեկանին, – Վազգէն Շուշանեանի գրականութիւնը իր բազմազանութեամբ եւ բեղունութեամբ կը վկայէ գրագէտի մը մասին, որ հակառակ իր տարաբախտ պայմաններուն եւ փոթորկայոյզ կեանքի վերիվայրումներուն, իրեն համար ապրիլը գրել ու ստեղծել նշանակած է, գրելն ու ստեղծագործելը՝ կեանքի նպատակ ու կոչում։ Այս առիթով պատրաստուած մատենագիտութենէն կը հետեւցուի, որ Վազգէն Շուշանեան իր կենդանութեան հատորներու հեղինակ գրեթէ չէ դարձած: Իր աշխատակցած մամուլի էջերուն մէջ մնացած են անոնցմէ կարեւոր մաս մը: Ուրիշներ՝ անտիպ ձեռագիրներ ունեցած են իրենց ոդիսականը: Ի վերջոյ կայք հաստատելու համար Երեւանի Արուեստի եւ գրականութեան թանգարանը: Շուշանեանի ամբողջական դիմագիծը ցոլացնող հրատարակութիւնները, – իբր գիրք, – գրագէտին յետ մահու գրական կենսագրութեան մաս կը կազմեն, որ բաւական բեղուն է եւ կը հաստատեն գրագէտի այն ըմբոստ անհատականութիւնը, «իր ինքնութիւնն ու գաղափարները դրօշակի պէս պարզել է չքաշուող»,– որ Վազգէն Շուշանեանն էր։ Տաք ու բխուն սրտով…:

8 Յուլիս, 2003

 

 

ԳԻԾԵՐ ՕՆՆԻԿ ՍԱՐԳԻՍԵԱՆԻ ԴԻՄԱՍՏՈՒԵՐԷՆ

Հայեցի կրթութեան, հայ գիրին եւ հայ խօսքին նուիրեալ մշակն էր Կիպրոսի Մելգոնեան կրթական հաստատութեան մէջ մտաւորական ուսուցիչներու ներշնչող շունչին տակ կազմաւորուած եւ ապա նոյն յարկին տակ դաստիարակ-ուսուցիչի ասպարէզը սկսելով Սուրիոյ եւ Լիբանանի հայ դպրոցներու մէջ ուսուցչական առաքելութիւնը իրագործած մտաւորականը, որ Օննիկ Սարգիսեանը եղաւ:

Հայ Սփիւռքին հայեցիութիւնը՝ հայ գրականութեան եւ հայ մշակոյթին էութենէն բխող առողջ ազգայնութեան ոգիին փոխանցումով՝ հայ ժողովուրդը երախտագիտութեամբ պարտական կը մնայ Օննիկ Սարգիսեանին եւ իր սերունդի այն ուսուցիչներուն, որոնք զրկանքնե րու յանձնառու գիտակցական նուիրումով ընդգրկեցին ուսուցչական ասպարէզը՝ հայ մարդու, սփիւռքահայու տիպարին վերականգնման հաւատքով եւ կոչումով:

Ազգային հաւատքին եւ ասպարէզի կոչումին կրակը իրենց մէջ Օննիկ Սարգիսեան եւ իր սերունդի ուսուցիչներէն հաւատաւորները նուիրումն ու զոհողութիւնը վեր դասեցին, գերակշիռ համարեցին նիւթական անբարենպաստ եւ անբաղձալի պայմաններէն…: Ուսուցչական ասպարէզին իրենց տուած որակին շնորհիւ ալ, յետագային արժանաւորապէս հասան կեանքի բարօրութեան…:

Հայեցի կրթութեան նուիրեալ մշակ Օննիկ Սարգիսեան զանազանուեցաւ ուսուցիչի սոսկական տիպարէն անո՛վ նաեւ, որ իր մէջ կրելով հաւասարապէս գրականութեան կրակը փոխանցեց զայն հայ գիրին կիրքով եւ պաշտամունքով ներշնչեալ Հոգիով մը։

Հայ դպրոցի, Սփիւռքի օտարութեան անհարազատ ափերուն վրայ Հայաստանը փոխարինող դաշտերուն մէջ, մշակեց հայեցի կրթութեան մշակը՝ մեսրոպեան գիրին եւ ոգիին հունտերը ցանելով քանի՜-քանի մատղաշ սերունդներու հոգիին եւ գիտակցութեան մէջ։ Հայ նկարագիրներ կերտեց, որոնք այսօր տարբեր հորիզոններու տակ, իրենց ուսուցիչէն՝ Օննիկ Սարգիսեանէն առած շունչին եւ ոգիին ազդեցու թեամբ կը գործեն Հայ Սփիւռքի տարածքին՝ իբր ազգային-հասարակական ղեկավար, ուսուցիչ, մշակոյթի գործիչ թէ գրող։

Հայ լեզուի եւ պատմութեան հմուտ ուսուցիչ՝ Օննիկ Սարգիսեանէն սերունդներ ամբողջ սորվեցան հայերէնը իր ճշգրտութեամբ եւ գրաւչութեամբ՝ ո՛չ միայն իր հայերէնի համակիչ դասաւանդութիւններէն, այլեւ՝ Սիմոն Սիմոնեանի հետ պատրաստած հայոց լեզուի «Արագած» դասագիրքերու շարքէն:

Հայ գիրին ճշգրիտ գործածութեան հետ գրականութեան ճաշակը նաեւ մշակեց գրականութեան դասաւանդութեան պահերուն ընդմէչէն: Քիչ չէ թիւը այսօր Հայկական Սփիւռքի տարածքին անոնց, որոնք կը կրեն ու կը պահեն իրենց մէջ Օննիկ Սարգիսեանէն առած գրականութեան սէրն ու ճաշակը: Կրակը: Այս որակի դաստիարակներուն համար է, որ կարծես Դանիէլ Վարուժան ըսած է. «Թէ իր կեանքն իր սաներուն մէջ կ՚ապրի՜ դեռ»:

Բայց, Օննիկ Սարգիսեան կ՚ապրի նաեւ հայ գիրին ծառայութեամբ։ Ո՛չ միայն հայ գիրի անդաստաններէն հիացումով անցնող մտաւորականի գրապաշտութեամբ, այլեւ գիրի մշակումով, որ ինչքա՜ն ալ ծառ մը հոն աճեցուցած, ակօս մը այնտեղ բացած չէ, եւ իր գրական-գրականագիտական վաստակը չի յատկանշուիր բերքի առատութեամբ, սակայն, իր անունին կապուած կը մնան գրական-քննադատական խորքով յօդուածներ, գրախօսականներ, արձակ էջեր եւ գրական հանդէսի խմբագրութեան՝ «Շիրակ», վաստակ։

Հայ եւ եւրոպական գրականութեան ընթերցումներէն կազմուած գրական իր սեպհական ճաշակին չափանիշով դատեց ու գնահատեց ան Հայկական Սփիւռքի թէ հայրենի երկրի իր նախասիրութեան գոհացում տուող գիրքերը։ Հիւմըրով համեմուած ոճով մը ներկայացուց գրախօսած գիրքերուն բովանդակութիւնը. ցայտեցուց (եթէ մանաւանդ նոր գրողի մը գիրքն էր) իր հոտառութեամբ զգացած տաղանդին նշոյլները. չխնայեց գիրքին ստուերները կազմող տկարութիւններու մասին անդրադարձող սլաքները:

Աւելի շատ ըստ պահանջքի, – օրաթերթային թէ ամսագրային, – գրեց, քան գրական–մտաւորական կարգաւորեալ աշխատանքով եւ ծրագրով յատկանշուած հետեւողական ճիգի անձնատուր ստեղծագործական կլանումով…։

Քննադատի սաղմը կար իր մէջ, – գրականութեան մը արժեւորումը կատարելու կարելիութիւններով օժտուած,– բայց ափսոսալիօրէն անփոյթ գտնուելով իր կարելիութիւններուն նկատմամբ, չզարգացուց եւ չխորացուց զայն եւ գոհացաւ սիրողի եւ սիրած գիրքերու մասին արտայայտուողի սահմանափակեալ դերով։ Գրականութիւնը իր զբաղումն ու սիրոյ առարկան էր, բայց գրականութեան մէջ տեղ մը նուաճելու փառասիրութիւնը իրը չեղաւ: Իբր գրականութեան ուսուցիչ, գրական հանդէսի խմբագիր, գրականութեան եւ գիրքերու մասին արտայայտուող մտաւորական՝ գիրքն ու գրականութիւնը սիրցնելու, տարածելու եւ ժողովրդականացնելու դեր մը եղաւ իրը հայ գրական կեանքի մէջ, քան՝ ինքն իր մէջ ծաւալելով, աշխատասիրութիւններով ծաւալելու եւ յորդելու կիրքը: Այդ եւ մշակութային յոգնասպառ գործիչի վատնած ժամերը պատճառ կրնան եղած ըլլալ, որ ցաւալիօրէն իր մահէն ետք, գրականագիտական որեւէ մենագրութիւն կապուած չըլլայ իր մտաւորականի անունին: Ատակ ու ձեռնհաս էր ինք գրականագիտական վաստակի մը իրագործման համար…:

Այն քիչ արձակ էջերը, – պատմուածք, տպաւորութիւն, ոգեկոչական, որոնք կը մնան հայ գրական մամուլի էջերուն, կը զգացնէին իր մէջ թաքնուած արձակագիրի շնորհքը, որ դժբախտաբար չծաղկեցաւ սակայն…

Գիրո՛վ թէ բանաւոր խօսքով Օննիկ Սարգիսեանի ոճը իր իւրայատկութեամբ կը յատկանշուէր: Լսողին եւ կարդացողին հաճելի դարձնող իւրայատկութիւնը իր «Հիւմըրն» էր, որ ան կ՚օգտագործէ բեմէն, գրականութեան ամպիոնէն, գրական էջերէն, յօդուածներէն թէ ընկերական-բարեկամական զրոյցներու ընթացքին…: Ու այդ էր նաեւ, որ զինք փնտռել կուտար…: Իր «Հիւմըրը» միայն իբր հաճելի սրամտութիւն, ծիծաղի ու ժպիտի հաճելի արտայայտութիւն չէր, այլ՝ մասնաւորաբար բեմէն որոշակի հասցէներու ուղղուած քննադատական-այլաբանական ակնարկ…: Այդ զգաստացնելու ծառայող ակնարկներով ալ Օննիկ Սարգիսեան բեմի վրայ կը փայլէր հռետորականութեամբ եւ համարձակախօսութեամբ…: Զայրոյթ գրգռելու ու դժգոհութիւն առաջացնելու գնով…:

Օննիկ Սարգիսեան մօտ յիսնամեայ իր ուսուցչական, գրականմտաւորական եւ մշակութային գործունէութեան ընթացքին եղաւ նաեւ բեմի մարդ, հրապարակախօս: Ազգային բովանդակութեամբ հանդէսներու, մշակութային ձեռնարկներու թէ գրական դասախօսութիւններու առիթներով` խօսքը սերմանեց իր ունկնդիրներու մտքի եւ հոգիի դաշտերուն մէջ՝ ազգային կեանքէն վեր բերելով ա՛յն, ինչ որ հայութեան եւ հայրենիքին ընդհանրական շահերուն կը ծառայէ, մշակոյթին ընդհանրական արժէքին հետ հայ կեանքին համար անոր անփոխարինելի հանգամանքը շեշտելով, սփիւռքահայ գրականութեան ծաղկումին ջատագովումով, Եղեռնով անճիտուած արեւմտահայ գրականութեան շարունակելիութեան հաւատքին արծարծումով։ Օննիկ Սարգիսեանի հրապարակային ելոյթներէն ունկնդիրը կը բաժնուէր տպաւորուած, նոր բան մը սորված եւ խօսքին հաղորդական շունչով համակուած: Իր ազդո՛ղ եւ ներգործող բանաւոր խօսքէն ոչինչ կը մնայ գրեթէ իր մտաւորական վաստակին համար…:

Ահա թէ ինչո՛ւ Օննիկ Սարգիսեանի անունը՝ իբր ուսուցիչ, մտաւորական, գրական-մշակութային գործիչ, «Շիրակ» գրական ամսագիրի երկարամեայ խմբագիր՝ իր ծաւալած գործունէութեամբ, արտասանած խօսքերով, թէ գրչի արտադրութիւններով` կը կապուի սուրիահայ եւ լիբանանահայ գաղութներու մտաւորականներու այն ընտրանիին,– առանց գոյնի եւ գաղափարի խտրութեան, որոնք Միջին Արեւելքի հայութեան ազգային-մշակութային զարթօնքը իրագործեցին:

14 Փետրուար, 1993

 

 

ՔՆԱՐԵՐԳՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ԱՐՁԱԿԻ ԻՆՔՆԱՅԱՏՈՒԿ ԴԷՄՔԵՐԷՆ՝
ԳՈՒՐԳԷՆ ՄԱՀԱՐԻ

(Ծննդեան 100-ամեակ Գուրգէն Մահարիի)

Գուրգէն Մահարի ինքնայատուկ է իր կեանքի ընթածիրով, գրական բնորոշ դիմագիծով, ապրելու եւ գրելու ոճով: Ժամանակաշրջան մը յատկանշող բնութագիծով, որ իր դրոշմը դրած է հայ գրական կեանքի հոլովոյթին վրայ։

Եթէ կան գրագէտներ, – ազգային եւ միջազգային առումներով,– որոնց կեանքը գրականութեան մնայուն էջերուն արձանագրուած գեղարուեստական վերստեղծումներ են, եւ գրականութիւնն ալ իրենց կեանքի բաբախուն երակը, Գուրգէն Մահարին անոնց ընտրեալներէն է խառնուածքի ինքնուրոյն խմորին շաղուածքով:

Իր մանկութիւնը կապուած է Հայկական Վանի բնաշխարհին, ուր 1903-ին ծնելով, իր մէջ թանձրացած են անոր գոյներն ու երանգները:

Ջերմագի՛ն հարազատութեամբ: Անա՛նց ապրումներով: Անմոռանալի՛ վերյուշներով: Վաղ մանկութիւնը կազմող կենսագրութեան տխրայուշ էջերով…: Այդ էջերուն մէջ կան արիւնոտ հետքեր, – եղբայրասպանութեամբ հայրը կորսնցուցած, – եւ Եղեռնի մահատեսիլներ…:

Վանի մէջ հազիւ նախակրթական ուսումը ստացած ծննդավայրի նորաշէն եւ Երեմեան վարժարաններուն մէջ կը բռնէ հազարաւոր իր հայրենակիցներուն հետ գաղթի ճամբան դէպի Արեւելեան Հայաստան, ուր ապաստան գտած էին Եղեռնէն մազապուրծները…: Գուրգէն Մահարիի կենսագրութեան էջերը «կը հարստանան» գաղթի ճամբուն անասելի տառապանքներով, որու ընթացքին կը կորսնցնէ ընտանեկան հարազատները եւ կը մնայ որբ…: Որբացած Գուրգէն Մահարին կը քաշկռտուի որբանոցէ որբանոց` Էջմիածին, Երեւան եւ Դիլիջան։ Որբութեան դառնութիւնն ալ մերուելով իր էութեան բջիջներուն կը ծուատէ իր հոգին՝ աշխարհի բոլոր որբերուն,– ի մասնաւորի հայ, սահմանուած ճակատագիրին մորմոքներով: Բայց նաեւ իր մէջ կը յայտնուին բանաստեղծի առկայծումները քնարական թախիծի նըբաշաղ երանգներով, որ իր հոգիէն մշուշներ կը դրսեւորէ…: Հետագային իր քնարերգութեան մէջ,– հակառակ կառուցումի եւ վերածննդեան երգերուն,– առկա՛յ կը մնան թախիծն ու մորմոքը, մշուշն ու հին կարօտներու ցաւագին տրամադրութիւնները «այգեստաններու մթին, սաղարթաւոր ու վեճ» արբեցումներով…:

Կառուցուող երկրի հեւքին ունկնդիր, կը շաղուի անոր գրականմշակութային կեանքին բոլորելէ ետք նաեւ համալսարանական ուսման շրջանը, – Երեւանի նորաբաց պետական համալսարանին մէջ, – ուսուցիչներ ունենալով տիտաններ` Հրաչեայ Աճառեանը, Մանուկ Աբեղեանն ու Կոստան Զարեանը: Այնուհետեւ կեանքը կը նոյնանայ գրականութեան հետ եւ ստեղծագործական տենդէ բռնուած շրջանի այլ գրողներու, – յատկապէ՛ս Եղիշէ Չարենցին, – միացուցած իր ճիգն ու տաղանդը կը հանդիսանայ խորհրդահայ գրականութիւնը կազմաւորող սերունդի յառաջապահներէն…: Կ՚երգեն կառուցում եւ յեղափոխութիւն, կեանքի կոչուող նոր երկրի թափը, բայց մէկուն սրտին մէջ (Եղիշէ Չարենց) ծննդավայր Կարսը, միւսինին մէջ (Գուրգէն Մահարի) Վանը՝ բռնկած կարօտներու հրահրումով վառ կը մնան…։ Հակառակ խառնուածքներու տարբերիչ գիծերուն հոգեխառնութեան եւ գրական ճաշակի մերձ կազմաւորումով գրչի ընկերներ եւ համախոհներ են Չարենցն ու Մահարին, երկրորդը առաջինը իր ուսուցիչը համարող համարումով:

Մինչեւ 1936 Գուրգէն Մահարի իր հրատարակած գիրքերով, խորհրդահայ մամուլին բերած աշխատակցութիւններով եւ գրական կեանքին բերած մասնակցութեամբ կարեւոր եւ աշխոյժ ներկայութիւն էր, երբ նոյն թուականին կը սկսին ստալինեան բռնահալածանքները:

Չարենց, Բակունց եւ ուրիշներ կը բանտարկուին եւ կը նահատակուին…: Գուրգէն Մահարի եւ այլ գրողներ,– իբրեւ «նացիոնալիստներ», – կ՚աքսորուին…: Տասը տարուան աքսորավայրէն, 1947-1948 մէկ տարիով կը վերադառնայ Երեւան, վերստին դատապարտուելու համար աքսորական կեանքին մինչեւ 1954, երբ վերջնականապէս յանցապարտութենէ զերծ կացուցուելով, – յետ-ստալինեան ձիւնհալին, – կը փոխադրուի Երեւան եւ մինչեւ մահը՝ 1969, Յուլիս 16, իր հաւաքած կենսափորձը կը յանձնէ գրականութեան մէջ ապրող մնայուն էջերուն, ստեղծագործական նոր երկունքով եւ նաեւ… գրական վարպետութեամբ…:

Գաղթ, որբութիւն եւ աքսորեալի տաժանք…: Այս վերջինը եթէ գրականութենէն խզումին պատճառ կը հանդիսանայ, բայց իր կենսագրավէպը նոր փորձառութիւններով կը բեղմնաւորէ, յատկապէս արձակի մէջ ստեղծումովը պատմուածքներու սքանչելի շարքի մը եւ վէպի մը՝ «Ծաղկած փշալարեր», ժանրին, – աքսորական կեանք, – միջազգային չափանիշով:

Իր գրական կեանքը բանաստեղծութեամբ սկսած Գուրգէն Մահարիի բերքը համադրող հրատարակութիւնն է «Հնձանները» 1959-ին, Երեւան տպուած: Անկէ ետք մամուլի մէջ լոյս տեսածները կամ անտիպ մնացածները մահարիական ոճը պահելով հանդերձ նոր երանգի մը փայլը չեն ցոլացներ: Բայց այն, ինչ որ «Հնձաններ»ով տրուած է, իր բանաստեղծական ճանապարհին ամբողջական պատկերը կը ցուցահանէ իր քնարերգակի արժանիքներուն անհատականացուած իւրայատկութեամբ: Եթէ այդ իւրայատկութիւնը կը թելադրուի իր խառնուածքէն,– ժամանակի եւ միջավայրի կնիքով,– իր ստեղծագործական ոլորտը սակայն, ազդեցութեան տակն է քնարերգութեան մեծ վարպետներուն՝ Վահան Տէրեան, Միսաք Մեծարենց եւ Եղիշէ Չարենց: Եթէ իր բանաստեղծութիւններուն մէջ շնչող քնարական թախիծն ու մշուշը մեղմանուագ կշռոյթով, մորմոքով յուզաթաթաւ թրթիռներով, Վահան Տէրեանի աշխարհէն կու գան, իր աշխարհին մէջ բաղադրուած, նորոգուած մթնոլորտով. եթէ Միսաք Մեծարենցի ներքին կլիման ներկա՛յ է, նաեւ արեւելահայ քնարերգակի հոգիէն ներս, – աքասիաներու տեղ բարտիներով. եթէ Եղիշէ Չարենցի հրավառ երգերէն շունչեր թափանցած են Գուրգէն Մահարիի երգերուն մէջ. «Այստեղ երկաթը երգեց, այնտեղ պղինձը ճչաց, երէկուայ խուլ ձորերում կանչեց ահա մի շչակ», բայց եւ այնպէս Գուրգէն Մահարին մեր քնարերգութեան մէջ կ՚ապրի իր հոգեկան ինքնանկարը իր սեփական գոյներով, անցեալը կարօտի քաղցր ոգեկոչումով երգած բանաստեղծ որպէս:

Գուրգէն Մահարին մեր գրականութեան մէջ կ՚ապրի յատկապէս իր արձակին գեղարուեստական արժէքով։ Իր արձակին մէջ կարեւոր տեղ գրաւելով հանդերձ իր ժամանակակից կեանքէն քաղուած պատումները, տիրականը կենսագրավէպն է յուշագրական բնոյթով։ Արձակի մէջ եւս քնարական մնացող ոճի այս վարպետը իր «Երիտասարդութեան սեմին» գիրքով՝ 1956, որ «Մանկութիւն», «Պատանեկութիւն», «Երիտասարդութեան սեմին» եւ «Պատմուածքներ» չորս բաժիններէ կազմուած է: Եթէ անոնք մէկ կողմէ Գուրգէն Մահարիի մանկութեան, պատանեկութեան եւ երիտասարդութեան տարիներու, դէպքերու եւ դէմքերու յուշապատումն են գեղարուեստական վրձինումով, կենդանացնող շունչով` միւս կողմէ հարազատ եւ ճշմարիտ պատկերացումն են՝ պատմական ժամանակաշրջանի մը մասին վկայութեամբ: Այդ տեսակէտով ալ ի՛ր եւ մեր գրականութեան գլուխգործոցներէն կը մնայ:

Ի՛նչն է գեղարուեստական վրձինումին, հարազատ եւ ճշմարիտ պատկերացումին ենթահողը: Ամէն բանէ առաջ գրողական տաղանդը, որ բացառիկ ոճով օժտած է գրողը, ոչ ոքին պարտական ձգող ինքնատպութեամբ: Պատմելու շնորհքը, եթէ ուրիշ գրողներու ալ յատուկ արժանիք մըն է, Գուրգէն Մահարի անոր տիրապետած է գերազանցութեամբ: Իր հոգիին մէջ այդքան խոց կրող, դառնութեամբ եւ տառապանքով ապրած գրողի մը աշխարհահայեացքին մէջ կ՚ակնկալուի որ ըլլան յոռետես գիծեր եւ գոյներ: Բայց կը թուի, որ սրամտութիւնը, զուարթախոհութիւնը եւ հեգնանքի բնական հակումը իր հետ ծնած են, որովհետեւ անոնք անսպառօրէն բաշխուած են իր արձակ բոլոր էջերուն, զինք դարձնելով զուարթ պահեր ստեղծող եւ դիմագիծներ քանդակող գրագէտ մը: Առանց իր խորութենէն զիջելու: Լայն հորիզոնին եւ ոճին սեւեռումներուն փայլո՛վ…: Գուրգէն Մահարիի արձակէն կարելի չէ զանց առնել նաեւ տիպարաստեղծումի կարողականութիւնը, որ գիտէ ֆիզիքականին հետ հոգեկան դիմանկարումի կերպերը, որ կ՚արտայայտուի իր ոճին իւրայատկութեամբ:

Իր վերջին գործը հանդիսացող «Այրուող այգեստաններ» վէպը,Վանի անկումին խորապատկերով, – որ օժտուած է Գուրգէն Մահարի արձակագիրին բոլոր լաւ յատկանիշներով եւ վիպագիրի վաւերական շնորհքներով, դժբախտ ճակատագիր ունեցաւ։ Գիրքին օրինակները Երեւանի մէջ այրուեցան այրուող այգեստաններու նման…: Վանեցիները եւ ժողովուրդը ընդհանրապէս ընդվզեցաւ Ազգային Ազատագրական պայքարը հեգնանքով դատող Գուրգէն Մահարիի մտածողութեան դէմ, զայն մեղանչում նկատելով բազում հերոսներու եւ նահատակներու յիշատակին դէմ:

Սփիւռքէն համախոհութիւն ցոյց տուողներուն մէջէն առանձնացաւ Շահան Շահնուրը, որ չվերապահեց՝ «Այրուող այգեստաններ»ու հանդէպ իր հիացումը: Իրարմէ տարբեր աշխարհներու ծնունդ, իրարմէ տարբեր խառնուածքներու տէր երկու գրագէտները, – սփիւռքահայ եւ խորհրդահայ, – նոյն տարին՝ 1903 եւ նոյն ամիսը՝ Օգոստոս ծնած, իրարու տաղանդներուն վրայ հիացողներ էին, ինչպէս ցոյց կու տան փոխանակուած նամակները:

Այդ բոլորէն անկախ՝ Գուրգէն Մահարի իր քնարերգակի ուրոյն աշխարհով եւ արձակագիրի վարպետութեամբ կը մնայ հայ քնարերգութեան եւ արձակի ինքնայատուկ դէմքերէն մէկը, որ իր անփոխարինելի արժէքին փայլը կը տարածէ ժամանակէն վեր տարողութեամբ…:

25 Օգոստnu, 2003

 

ՀՐԱՉԵԱՅ ՔՈՉԱՐ
(Ծննդեան եօթանասուն ամեակին առիթով)

«Ի՜նչ լաւ է, որ մի տարի առաջ չմեռայ, որ ապրեցի ու գրեցի ամենափոքր եւ ամենամեծ գիրքը… Հիմա իմ ժողովուրդը կը տեսնի, որ զուր չի ծնել ինձ…».

Հրաչեայ Քոչար իր կարապի երգը հանդիսացած «Սպիտակ գիրք»-ի մէջ հայ ժողովուրդի պատմութեան սպիտակ էջեր կտակած իր պատմաբան հերոսին բերնով, այսպէս է որ կը խորհրդածէ: Խորհրդածութիւններ, որոնք չեն վերաբերիր միայն իր խորհուրդներու եւ խորհրդանշաններու ծածկին տակ պահած պատմաբանի տիպարին, այլ կը բացայայտեն ուրիշ ճշմարտութիւն մը եւ վկայութիւն մը, որ գրագէտ Քոչարի Կեանքը… եւ Մահը կը յատկանշեն: Եթէ Հրաչեայ Քոչար մահանար 1964-ին, այսինքն մահուան թուականէն՝ 1965-էն, տարի մը առաջ, այսօր գրուած պիտի չըլլար իր իսկ բնորոշումով «ամենափոքր եւ ամենամեծ գիրքը»՝ «Սպիտակ գիրքը»: Բան մը պիտի պակսէ՞ր հայ գրականութենէն եւ իր գրագէտի էութենէն փոխանցուած հազարաւոր էջերու ոգիէն, շունչէն…: Բայց, ի՜նչ լաւ է, որ չմեռաւ տարի մը առաջ, ապրեցաւ եւ գրեց ամենափոքր եւ ամենամեծ գիրքը, «Սպիտակ գիրքը», որ ամբողջացուց իր գրագէտի դիմաստուերը, հայ մշակոյթի գրարուեստը օժտուեցաւ մնայուն երկով, հայ գրականութեան արձակ էջերուն ապրող տիպարներու շարքը անցան «ծերացած ու կուրացած» պատմաբանը, ուսուցիչը, Առաքելը եւ Նահապետը: Մանաւա՛նդ Նահապետը, որ հայ ֆիլմարուեստի նուաճումներէն հանդիսացաւ նաեւ բեմադրիչ Հենրիկ Մալեանի բեմադրական տաղանդով:

Ազգերու գեղարուեստական գրականութեան էջերը մնայուն ստեղծագործութիւններով հարստացուցած գրագէտներ կան, որոնց ստեղծագործական կեանքը կը յատկանշուի անով, որ իրենց գլուխ գործոցին երկնումէն առաջ գրուած էջերը կը կազմեն նախերգանքը եւ յառաջաբանը այն վիթխարի գործին համար, որ կը գրուի ուշ, գրեթէ մահուընէն առաջ…: Կը հանդիսանայ իրենց ստեղծագործական կեանքին պսակումը:

Հրաչեայ Քոչար՝ մնայուն էջեր նուիրած էր խորհրդահայ արձակին «Մեծ տան զաւակներ»ով եւ քանի մը պատմուածքներով, բայց իր «Սպիտակ գիրքը» յայտնաբերեց գրագէտի տաղանդին հետ՝ իր ժողովուրդի ժամանակակից «պատմութեան իմաստն ու խորհուրդը» ապրող, վերծանող լուսամիտ եւ ոգեշունչ Արուեստագէտը: «Սպիտակ գիրքով» գրուեցաւ իր գլուխ գործոցը։

«Գրել եմ յիսուն հատոր, մի ամբողջ գրադարան է դա, բայց գլուխ-գործոցս դեռ թղթին չեմ յանձնել։ Նա եռում է հոգուս մէջ։ Ուշադրութիւն դարձրէք խօսքիս, չե՛մ ասում մտքիս մէջ։ Նա հոգուս մէջ է եռում… Սպասում եմ եռա՛, փրփրի՛, մի քիչ իջնի, վճիտանայ, որ տեսնեմ խոր յատակը։ Գրել եմ գուցէ եօթանասուն հազար էջ: Եթէ երբեւէ պէտք լինի հաւաքել բոլոր գրածներս, եօթանասուն հազար էջ կը կազմեն: Մնում է ինձ ընդամէնը հարիւր էջ գրել` խիղճս յաւիտենապէս խաղաղեցնելու համար: Այդ հարիւր էջը պիտի ցոյց տայ, որ իզուր չեմ ապրել աշխարհում…»։ Կ՚ըսէ Հր. Քոչարի «Սպիտակ գրքի» պատմաբան հերոսը:

Մշտապէս հոգիիս մէջ եռացող կրակը, խղճին վրայ ծանրացող լուծը, որ ժամանակի կը կարօտէր փրփրելէ, ճարճատելէ եւ վճիտանալէ ետք յատակը տեսնելու՝ իր բազմաչարչար ժողովուրդին դէմ 20-րդ դարու սկիզբը ի գործ դրուած ցեղասպանութեան ողբերգութիւնն էր: Հայութեան ողբերգական ճակատագիրը: Այդ ճակատագրէն անմասն չէր մնացած Արեւմտահայաստանի Ղումլիպուճախ գիւղի զաւակ Հրաչեայ Քոչարի Գաբրիէլեանը, որ գրագէտ դառնալէ ետք, հայ գրագէտի կոչումը իրագործեց, ըլլալո՛վ իր ժողովուրդի խղճմտանքին արտայայտիչը:

Գրագէտ Հրաչեայ Քոչար, իր հոգիին մէջ երկար ատեն պահեց, իր ժողովուրդի արեւմտահայ հատուածին կրակ յառաջացնող հոգիի վէրքը՝ սպասեց մինչեւ որ ոչ միայն ա՛ն, կրա՛կը հանգչի, իջնէ, վճիտանայ, այլ սպասեց, որ խորհրդահայ իրականութեան մէջ գան այն բախտաւոր օրերը, որպէսզի առիթը տան խիղճը յաւիտենապէս, ի լուր աշխարհին եւ մարդկութեան, խաղաղեցնելու: Այդ բախտաւոր օրերն ու ժամանակները եկան միայն Մեծ Եղեռնի յիսնամեակի ոգեկոչումներու ընթացքին, որմէ տարի մը առաջ գրուեցաւ «Սպիտակ գիրքը»: Հայկական եղեռնապատումի գեղարուեստական հոգենկարը…: Որովհետեւ, անկէ առաջ, Հայաստանի երիտասարդ գրագէտներէն Արտաշէս Քալանթարեանի վկայութեամբ. «Բայց չեմ իմացել, պարզապէս չեմ լսել, որ իմ ծննդից ընդամէնը երեք հնգամեակ առաջ, իմ ծննդավայր Երեւանից մի քանի քիլոմեթր հեռու դարձեալ Հայաստան է եղել եւ այդ Հայաստանում մի քանի օրուայ ընթացքում բնաջնջուել է մի ողջ ժողովուրդ՝ ջահէլ, մանուկ ու ծեր, որ թուրքական կառավարութեան հրամանով կոտորուել են երկու միլիոն անմեղ, անզէն հայեր, այսինքն՝ մօտաւորապէս այնքան, որքան ըստ վիճակագրական տուեալների ապրում են այսօրուայ Հայաստանում: Այսպէս հo խենթանալ կարելի է: Բա ինչո՞ւ այդ մասին չկայ մեր դասագրքերում, ինչո՞ւ մեր դասախօսներից ոչ մէկը մեզ չի պատմել այդ մասին»:

Եթէ Պարոյր Սեւակ 1960-ական թուականներուն «Անլռելի զանգակատուն»ով, հայ բանաստեղծի ազգայնաշունչ եւ մարդկայնաշունչ լեզուով արեւելահայութեանը հաղորդ դարձուց Մեծ Եղեռնի ողբերգութեան, անոր մեծ զոհերէն Կոմիտասի կեանքին ընդմէջէն, Հրաչեայ Քոչարը եղաւ առաջինը գեղարուեստական արձակով զայն պատմողը ջութակահարի, գնդապետի, որմնադիրի, ուսուցիչի, Առաքելի եւ Նահապետի պատումներով։ Ահա թէ ինչո՛ւ Հրաչեայ Քոչարի «Սպիտակ գիրքը» բացի իր գեղարուեստական մնայուն եւ տոկուն արժանիքներէն, անոր ծննդոցը կ՚արժեւորուի խորհրդահայ իրականութենէն ներս, ազգային-հասարակական անզանցառելի նշանակութեամբ…: Կը հանդիսանայ հանգրուանային մեկնակէտը՝ պատմական ուսումնասիրութիւններով թէ գեղարուեստական ստեղծագործութիւններով սեւեռելու հայկական Մեծ Եղեռնի ողբերգութիւնը:

Հայկական Եղեռնի մեծ ողբերգութեան թուականէն հինգ տարի առաջ, 1910-ին ծնող բազում հայ երախաներուն մէջ, հայրենի Ղումլիպուճախ գիւղին մէջ հայ մանուկ մը կը ծնէր: Այդ թուականներուն ծնած ուրիշ շատ մը մանուկներուն պէս, բախտաւորութիւնը չէր ունենար ան ճանչնալու իր հայրը։ Իր երախային ծնունդը չողջունած հայրը, որպէս հնչակեան ֆէտայի, բարձրացած էր լեռները իր հայրե֊ նի տունն ու հայրենի տան արժանապատուութիւնը պաշտպանելու համար, զէն ի ձեռին: Այնուհետեւ տուն չէր վերադառնար ան: Իրենց ճակատագրին հետ անտէր կը ձգէր հինգ տարու Հրաչեան, մայրը եւ չորս քոյրերը: Կը ծագէր համաշխարհային Առաջին պատերազմը եւ Եփրատի փրփրացող ջուրերուն հետ… արիւն կը հոսէր: Իր զաւակներուն պաշտպան մայրը՝ կը բռնէր գաղթականութեան ճամբան: Գաղթականութեան ճամբա՞ն թէ հայու գողգոթայի ճամբան, որուն վախճանակէտը անյայտ էր: Գողգոթայի ճամբան իր վախճանին չհասած, չդիմանալով անոր տառապանքին եւ ահաւոր անլուր զրկանքներուն կը մահանար փոքրիկ Հրաչեայի մայրը՝ Սուրմալուի Բլուր գիւղը չհասած: Հինգ տարու մանուկը մայրն ալ կորսնցնելէ ետք, իր անորոշ ու անստոյգ ճակատագրին հետ առանձին մնալու դատապարտուած, կը շարունակէր իր ճամբան նախիրի պէս քշուող բազմութեան մէջ. առանց գիտնալու թէ «ո՞ւր էին քշում մեզ՝ չգիտէինք: Եւ ինչո՞ւ աշխարհն այսպէս տակն ու վրայ եղաւ»:

Հինգ տարու Հրաչեան ականատեսն էր «Եփրատի կամուրջին» պատահած ահաւոր եւ աննախընթաց դէպքերուն։ Ոչ միայն ականատեսը, այլ «օձի խայթոցներու պէս կսկիծներ» կը դրոշմուէին իր մանկական հոգիին մէջ։ «Ու քայլում էինք գունդ եղած, իրար հպուած, բոպիկ, ճաքճքուած ոտքերով, արիւնոտուած, կապտած դէմքերով, քաղցից ուժասպառ, սմքած թուլացած, ուռած ծանրացած մարմիններով, ետեւում, ճանապարհի վրայ թողնելով մահամերձ հարազատների մարմին ները եւ արեան շիթեր՝ ժայռերի ու հեղեղատների լերկ քարերի վրայ, ցնցոտիների պատառիկներ ու ձորձեր՝ մասրենիների ճիւղքերին: Ինչ որ պէտք չէր եկել յափշտակիչներին՝ մեր մարմիններից պոկում էին ճանապարհի փչերն ու մացառները: Ձորը խորն էր, եւ նրա վրայ կամարւում էր կապո՛ւյտ, կապո՜ւյտ երկինքը, որի մէջ լողում էին փոքրիկ, սպիտակ ամպեր՝ լուսեղէն, թափանցիկ։ Նրանցից վերեւ, երեւի շատ վերեւ, հանդարտ նստել էր աստուածը: Ես մտքով տեսնում էի նրան ու ամէն րոպէ սպասում, որ նա էլ մեզ տեսնի։ Ու չէր տեսնում նա մեզ»:

Աստուծմէ չտեսնուած գաղթական արեւմտահայութեան բեկորներուն, թրքական սուինէն եւ եաթաղանէն փրկուած եւ Արեւելեան Հայաստան ապաստանած մնացորդացէն բեկոր մըն ալ Հրաչեան էր։ Հայ ժողովուրդի պատմութեան փոթորկայոյզ ժամանակաշրջանին զուգադիպող կեանքի ելեւէջներով կը յատկանշուի այնուհետեւ փոքրիկն Հրաչեայի կենսագրական էջերը: Ութը տարեկան էր, երբ Սարդարապատի հերոսամարտով, 1918-ին հայութիւնը Արեւելեան Հայաստանի մէջ կը նուաճէր իր Հանրապետութիւնը։ Տասը տարեկան էր, երբ Հայաստանը կ՚ընդունէր խորհրդային կարգերը: Իր շրջապատի քաղաքական փոթորկալից իրադարձութիւններէն անտեղեակ մանուկը, հասակ կը նետէր Հայաստանի լեռներուն եւ ձորերուն մէջ։ Որպէս սրնգահար հովիւը Հայոց լեռներուն, բնութեան ազատ ու անկաշկանդ ոլորտներուն մէջ կը թեւածէր իր հոգին։ Ոչ մէկ գաղափար ունէր գիրի, դպրոցի եւ ուսման մասին, մինչեւ 13 տարեկան հասակը անգրաճանաչ Հրաչեան: Դժուարութեամբ զինք կը պոկեն բնութեան գիրկէն, իր սիրած հովիւի հովուերգական կեանքէն: Կենսագիրները կը վկայեն, թէ Հրաչեան սպառնալիքի տակ միայն կը հրաժարի հովւութենէն, երբ գիւղին մէջ կը սկսին բացուիլ հայկական դպրոցներ: Այնուհետեւ Հրաչեայ Քոչարի կեանքը կը նոյնանայ Խ. Հայաստանի կեանքին եւ կենսագրութեան հետ: Որբ մանուկին հայրենիքը կը դառնայ տէր եւ հոգածու հայր: Դառնալով անոր քաղաքացին, հասակ կը նետէ հայ րենիքին հետ: Կ՚ապրի հայրենիքի առօրեան: Միաժամանակ կը կազմուի իր մէջ մարդը, քաղաքացին եւ գրողը: Հակառակ շատ ուշ դպրոց յաճախելուն, որպէս ուշիմ եւ ընդունակ ուսանող, ուշադրութիւն կը գրաւէ իր գրած շարադրութիւններով: Հայրենական մամուլին մէջ գիւղէն ղրկուած թղթակցութիւններու տակ կ՚երեւայ Հրաչեայ Քոչարի ստորագրութիւնը։ Փոխադրուելով Երեւան կը դառնայ կոմերիտական: Կը սկսին յայտնուիլ գրական շնորհքները: Կ՚արժանանան անոնք արեւելահայ արձակի վարպետներէն Ակսել Բակունցի քաջալերանքներուն:

Գրաճանաչութեան ուշ ընտելացած Հրաչեան, կանուխէն սակայն, բոլորովին երիտասարդ տարիքին ճանաչում կը ստանար որպէս գրող։ Ինքզինք գրականութեամբ իրագործելու ուղին կը դարձնէր իր կոչումը: Առաջին պատմուածքը՝ «Խաջէ», քրտական կեանքէ վերցուած նիւթով, լոյս կը տեսնէ 1931 թուին գրական «Նոր ուղի» ամսագրին մէջ։ Այնուհետեւ, իր ստորագրութեամբ եւ հասարակական գործունէութեամբ ներկայութիւն է Հրաչեայ Քոչար՝ խորհրդահայ կեանքէն ներս: Կը գրէ: Կը ստեղծագործէ: Կը խօսի: Կը գործէ։ Կը մասնակցի հասարակական կեանքին:

Կեանքի բոլոր հանգրուաններուն գրիչը որպէս արձակագիր եւ հրապարակագիր վար չի ձգեր: Գրիչով եւ հասարակական գործունէութեամբ իր նպաստը կը բերէ հայրենիքի վերելքին: Հասարակական կեանքը, որուն մէջ կը թրծուի իր քաղաքացիի նկարագիրը, չ՚անջատէր գրականութենէն: Կը դառնայ Խ. Հայաստանի հաւատաւոր քաղաքացին: Կը մարմնացնէ իր մէջ քաղաքացի գրագէտի տիպարը։ Անցնելով խորհրդահայ կեանքի բոլոր վերիվայրումներուն ընդմէջէն, մնալով ենթակայ նոյնիսկ անհատի պաշտամունքի տարիներու հարկադրիչ տուրքերուն, չի կորսնցներ իր ներքին հաւատքը՝ մարդու, կեանքի եւ հայրենի հողի հանդէպ սնուցած լաւատեսութիւնը։

1930-էն մինչեւ 1940-ական թուականները գրած գիրքերը, «Վահան Վարդեան», «Օգսէն Վասպուրի ճանապարհորդութիւնը» եւ այլ գործեր, եթէ նոյնիսկ չեն կատարեր գրական մեծ գործերու յայտնութիւնը՝ կը բերեն վկայութիւնը իր ըսելիքը գիտցող եւ ըսելիքը պատմելու շնորհքով օժտող գրելակերպի մը։ Ոճի մը: Ոճ մը, որ գրականութեան, խօսքի, գործի, ապրելակերպի ինքնուրոյն դրոչմը կրեց: Ոճ մը, որ Հրաչեայ Քոչարինը եղաւ՝ որպէս մարդ, գրագէտ, քաղաքացի եւ հռետոր: Իր նուրբ հեգնանքով, երգիծական շնորհքներով, զուարթախոհ սրամտութեամբ եւ իմաստուն կեցուածքներով: Ու այդ ոճն է, որ իր գրականութեան մէջ ցոլացող ջերմութեամբ, անկեղծութեամբ եւ անմիջականութեամբ համակեց ընթերցողը: Փնտռել տուաւ զինք մտերիմ զրոյցներու համար, սեղմ շրջանակներու մէջ։ Կամ բեմերէն՝ որպէս հրապարակախօս: «Հիւմըրը» մնաց իր ոճին հիւթեղութիւն տուող յատկանիշը։ Երգիծական նախասիրութիւնները զինք առաջնորդեցին Հայաստանի միակ երգիծաթերթի՝ «Ոզնի»ի գլխաւոր խմրագրի պաշտօնին, 1954-ին:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի արհաւիրքը իր մանկու թեան տարիներուն ապրած Քոչարը՝ իր երեսունին չթեւակոխած կը դիմագրաւէր Բ. մեծ պատերազմին չարիքը։ «Ինչո՞ւ աշխարհն այսպէս տակն ու վրայ եղաւ» գոչող անգիտակից մանուկը, այս անգամ գիտակցաբար զէն ի ձեռին հողին սրբազան կանչով կը մեկնէր ճակատ՝ որպէս մարտիկ ու գրող՝ պաշտպանելու համար իր հայրենիքը, հիթլերական ներխուժող բանակներուն դէմ: Հայրենասիրութիւնը իր էութեան հետ եւ իր էութեան մէջ շաղախած գրագէտը, Բ. համաշխարհային պատերազմի ընթացքին, իր ծուատուած կեանքին թեւ ու թռիչք տուած հայրենիքին պաշտպանութեան համար, առաջին օրէն ճակատի վրայ էր, գրողին եւ լրագրողին համար ձեւակերպած կեանքի հետեւեալ նշանաբանով. «Լրագրողը պէտք է կռիւներում, կրակի առաջին գծի վրայ, ձգտի՛ նմանուել այն մարդկանց, որոնց գործերն է փառաբանում: Կռուել եմ ամէն տեղ, ուր պէտք է եղել պաշտպանել մարդկային կեանքն ու պատիւը, այրուել եմ կրակների մէջ ու ածխացել, եւ այնուամենայնիւ չեմ կարողանում հանգստացնել վրդովուած խիղճս: Կը գա՞յ արդեօք այդ սրբազան պահը»:

Յառաջապահ գրողի, քաղաքացիի եւ մարտիկի դերերուն եռեակ իրագործումով, եկաւ Հրաչեայ Քոչարի համար այդ սրբազան պահը:

Ոչ միայն ինք, պատերազմի ընթացքին ապրեցաւ սրբազան պահը կրակէ մկրտութեամբ, այլ անոր հաղորդակից դարձուց իր ընթերցողները: Իր՝ պատերազմի կեանքէն ղրկուած հայրենաշունչ թղթակցութիւններով, հայրենանուէր հերոսներու դիւցազներգութիւններով ոգեւորեց եւ ոգեւորուեցաւ։ Գտնելով ընթերցողին սրտին հասնող երակը՝ գրեց այնպիսի ոճով` նահանջներու դառնութեան եւ հերոսութիւններու սխրանքին մասին, որոնց արձագանգը բերող իր թղթակցութիւնները, տպաւորութիւնները, պատերազմական դրուագներու նկարագրութիւնները սպասեց ընթերցողը՝ հայրենական մամուլի էջերուն մէջ: Ձեռքէ ձեռք կ՚անցնէին իր գրութիւնները ճակատի վրայ հայրենիքի պաշտպանութեան համար մահուան գիրկը նետուած հայ զինուորները: Ձեռքէ ձեռք կը խլուէին անո՛նք ճակատէն հեռու գտնուող, բայց հայրենիքի ճակատագրով տագնապող եւ մտահոգ ընթերցողներուն կողմէ։ Պատերազմը, այլապէս ահաւոր ու սահմռկեցուցիչ, նոր հռչակ կը բերէր Հրաչեայ Քոչարի գրագէտի համբաւին:

Գրականութեան մէջ գրողի տաղանդին չափ կենսական է Հարազատութեան եւ անկեղծութեան շեշտը, դրոշմը: Երբ գրողը կը գրէ իր ապրածին եւ տեսածին մասին: «Հրաչեայ Քոչար, գրեթէ մշտապէս, գրել է իր ապրածի եւ տեսածի մասին»,– կը վկայէ հայրենի գրաքննադատ Հրանտ Թամրազեան։

Հրաչեայ Քոչարով, պատերազմի գրականութիւնը գեղարուեստական մակարդակով մուտք կը գործէր հայ գրականութենէն ներս: «Մեծ տան զաւակները» Հայ գրականութեան մէջ կը յայտնաբերէր լայնածիր ընդգրկումով եւ համամարդկային հորիզոնով գրագէտի տեսադաշտը: Հայ մարդու եւ հայ գրագէտի տեսադաշտը, որ պատերազմի դաշտին վրայ եղբայրացած Խորհրդային Միութիւնը կազմող տարբեր ազգութիւններու եւ ժողովուրդներու զաւակներուն հետ՝ կը կռուէր կեանքի, խաղաղութեան լոյսի եւ մարդկութեան բարօրութեան համար: Մարդկայնական նոյն եւ հասարակաց ոգին՝ եղբայրութեան ամրակուռ կապով զօդած էր տարբեր մշակոյթներու, ըմբռնումներու, աւանդութիւններու եւ աշխարհայեացքներու տէր ժողովուրդները:

Այդ շունչը «Մեծ տան զաւակները» վէպին առանցքը կազմելով, բայց պահելով նաեւ իր ազգային առանձնայատկութիւնները՝ սովետական գրականութեան պատերազմի գրականութեան ժանրին կը բերէր իր առանձնայատուկ նպաստը, որ պատերազմին եւ պատերազմը խորհրդանշող երեւոյթներուն վրայ հայ գրողին ազգային հոգեբանութեան եւ մտածողութեան ցոլքերը սփռող լուսարձակն է։

«Մեծ տան զաւակները» վէպին տեղը, իր հեղինակին վիպողի գե ղարուեստական այլ արժանիքներուն առընթեր, իր այս պատմական եւ ազգային տեսանկիւնի դերով կը յատկանչուի։ Իր վիպական այլ կարգի տկարութիւնները մոռցնել կուտայ:

«Մեծ տան զաւակները» երկհատոր վէպը, միայն չծաւալեց անոր հեղինակին ժողովրդականութիւնը, այլ բարձրացնելով ամրապնդեց իր հեղինակութիւնը Հայաստանի գրական, մշակութային, մտաւորական եւ քաղաքական շրջանակներէն ներս: Յարգուած հեղինակութիւն մըն էր Հրաչեայ Քոչար՝ իր շատ մը արժանիքներով: Գրագէտի արժէքով:

Ժողովրդական մարդու հաղորդականութեամբ։ Քաղաքացիի արի կեցուածքով: Ազգայինն ու համամարդկայինը իր աշխարհայեացքին մէջ ձուլած քաղաքացի գրագէտի տիպարով: Մարդու հաւատաւորութեամբ: Ջերմ շունչով: Վարակիչ հայրենասիրութեամբ: Ոգեկան հա րուստ աշխարհով: Լաւ բարեկամի անմիջականութեամբ: Մտաւորականի զարմացնող եւ զարգացնող բազմակողմանի հմտութեամբ: Հմայք սփռող անձնաւորութեամբ: Իրազեկ էր մեր անցեալի ժառանգութեան հետ, խորհրդահայ իրականութեան բոլոր ծալքերուն: Չափի կշիռքը ունէր: Կը պահէր իր մտաւոր հաւասարակշռութիւնը։ Իր անունին կապուած են մշակութային շատ մը գեղեցիկ իրագործումներ: Հովանաւորողն էր նոր ու խոստումնալից գրողները: Իր հեղինակութեան հովանին չզլացաւ տարածել պաշտպանութեան եւ հովանաւորութեան կարօտ նորատունկ մատղաշ ծառերու վրայ։ Պաշտպանեց զանոնք նետուած քարերէ: Բայց նետուած քարերէն անմասն չմնաց: Բարձրութիւններու վայելքը սիրեց, իսկական մեծերու պէս՝ ու արհամարհեց գագաթ ներու կատարին կուտակուած ամպերը: Որովհետեւ հաւատաց թէ. «Հսկաները հոգով չեն թունաւորւում, ինչքան էլ դաժան ու անարդար լինեն նրանց հանդէպ կեանքն ու պատմութիւնը: Մաղձը բոյն է գտնում գաճաճների սրտում, այնտեղ է լճանում ու դեղնոտւում»:

Մեծութեան ոլորտին մէջ թեւածող հոգիով ղեկավարած է գրական, մշակութային շարք մը ձեռնարկներ՝ որպէս Հայաստանի Գրողներու միութեան քարտուղար, «Սովետական գրականութիւն» ամսագրի գլխաւոր խմբագիր։ Իր հեղինակութեամբ՝ հասարակական, մշակութային եւ գրական մարզերու մէջ լաւ ու գեղեցիկ, հայութեան եւ Հայաստանին նպաստող գործերու եւ նախաձեռնութիւններու առաջ դրուած արուեստական դժուարութիւններն ու խոչընդոտները հարթողն էր Քոչար: Լուծում ապահովող հեղինակաւոր մարդը:

Արեւմտահայութեան եւ Հայկական Սփիւռքին արժէքին եւ արժէքներուն հետ հոգեկան հաղորդակցութեամբ, խորհրդահայ քաղաքացիի ապրումներէն եւ տեսադաշտէն հեռու չպահեց զանոնք: Իր լայն եւ համապարփակ սրտին մէջ տաք անկիւն մը վերապահեց անոնց: Ներկայացուած պատեհ առիթներով անդրադարձաւ եւ անդրադառնալ տուաւ արեւմտահայութեան հայ մշակոյթին բերած թանկագին նպաստին: Քննադատեց արեւմտահայութիւնն ստորագնահատող երեւոյթներն ու ելոյթները: Ջատագովը հանդիսացաւ Հայաստա նի մէջ հայրենի մտաւորականութեան մօտ՝ հայ ժողովուրդի երկու հատուածներու հոգեկան եւ մշակութային միասնութեան: Արի ու խիզախ կեցուածքով պահանջեց հայրենի պատմաբաններէն հայ ազատագրական պայքարի ճշմարիտ գնահատութիւնը։ Պախարակեց բոլոր այն գրիչները, որոնք սխալ կը կատարէին ազատագրական պայքարի մեկնաբանութիւնը: Պատմագիտական ճիշդ մօտեցումներուն ընդհանրացման մէջ քիչ վաստակ չթողուց իր ետին մտաւորական եւ պետական գործիչ Քոչարը։

Սփիւռք-Հայրենիք, Հայրենիք-Սփիւռք կապերու զարգացման մէջ անմոռանալի կը մնան իր այցելութիւնները Սփիւռքի հայկական կեդրոնները: Մանաւանդ՝ Լիբանան: Իր խօսքին ջերմութեամբ, իր անձին հմայքով, հայրենասիրական ոգիին գրաւչութեամբ, հայ կեանքը իր ամբողջութեանը մէջ ընդգրկող իր խոհեմութեամբ եւ լայնախոհութեամբ ո՛չ միայն Սփիւռքը հայրենիքին աւելի եւս մօտեցնելու դերը իրագործեց, այլ կարծրացած շատ մը սրտերու սառոյցը հալեցուց եւ վերապահութիւններու պատնէշները քանդեց: Փոխադարձաբար, հայրենիքին Սփիւռք բացուելու քաղաքականութեան ջատագովը հանդիսացաւ: Զայն լաւ ճանչնալու եւ ըստ արժանւոյն գնահատելու մտածողութիւնը ընդհանրացուց հայրենի պետական եւ մշակութային շրջանակներէն ներս: Այնուհետեւ շատ բան փոխուեցաւ: Շատ բաներ շրջուեցան:

Ժամանակը շատ բան փոխեց նաեւ Հրաչեայ Քոչարին մէջ։ Ժամանակը եւ կեանքի կենսահաստատ փորձը հրահրեց իր մէջ հայու անթեղուած կրակները. «Հին կարօտի բոցերը նրա ներսում աստիճանաբար իջնում էին, կրակը հանդարտւում, ծածկւում էր կապոյտ մոխրի թեթեւ շերտով, դառնում էր անթեղ։ Եւ նրա հոգու մէջ կայծկլտում ու բոցեր էր արձակում նոր մի կրակ, ամբողջ էութիւնը վառող մի հրդեհ։ Դա Արաքսի ձախափնեայ աշխարհի կարօտն էր, օճախի ու գերդաստանի, կենդանի, ապրող հայրենիքի կարօտը»:

Մնալով հանդերձ հաւատարիմ իր միջազգայնական գաղափարախօսութեան՝ նոր տարողութիւն ստացաւ ազգային գիտակցութիւնը:

Բիւրեղացաւ հայն ու հայրենասէրը իր մէջ։ Վերադարձաւ իր ժողովուրդին եւ իր անցեալի ակունքներուն: Կարօտներէ ետք միայն վերադարձաւ, այնպէս ինչպէս «Կարօտը» վիպակին մէջ իր Առաքել անուն Հերոսը, սխալ ու ծուռ հասկցուելու գնով, ապօրէն ու զարտուղի ճամբաներով կը հասնի Արեւմտահայաստանի իր գաւառը եւ առնելէ ետք իր կարօտը կը վերադառնայ Հայաստան. «Ես գնացի, երկիր տեսայ, իմ հօր գերեզման պագեցի, իմ աչքերուն քսեցի Մուրադ գետի ջուր, իմ խարաբա տան շեմին նստայ, ու կուշտ լացի, իմ կարօտ առայ, եկայ:

Հիմի կ՚ուզէք՝ սպանէք, կ՚ուզէք՝ սաղ սաղ հորէք, ես չվախենամ»:

«Սպիտակ գիրքը» Հրաչեայ Քոչարի ազգային գիտակցութեան նոր տարողութեան եւ դէպի անցեալ կատարած ճամբորդութեան եւ անոր ապրած կրակի պէս դաղող կարօտին գեղարուեստական արձանագրութիւնն ու վկայութիւնն է։ Ուրիշներու մէջ եւս, կարօտ Հրահրող, ժողովուրդին ենթագիտակցական յիշողութիւնները պեղելով գրգռող, անհանգի՛ստ եւ անհանգստացնող գիրք մըն է «Սպիտակ գիրքը»: Պատմութեան սեւ արատը՝ սպիտակ էջերու մէջ արձանագրելով, հայ ժողովուրդի ողբերգութիւնը սերունդներու համար յաւերժացնող թանկարժէք գիրք մը:

Հրաչեայ Քոչար Մարդուն, հայուն, ազնիւ Քաղաքացիին եւ արժանաւոր Գրագէտին վաստակին եւ անուան արժանի գիրք մը, որը առանձինն պիտի բաւէր ըսել տալու, «որ իզուր չեմ ապրել աշխարհում» եւ «զուր չի ծնել» հայ ժողովուրդը Հրաչեայ Քոչարի Գաբրիէլեանը:

19 Դեկտեմբեր, 1980

 

 

ՀԱՅ ԵՐԳԱՐՈՒԵՍՏԻ
«ԱՆԵՂԾ ՈՒ ՄԱՔՈՒՐ ՄԵՂԵԴԻՆ»

(Լուսինէ Զաքարեանի մահուան առիթով)

Որտեղի՞ց եկաւ նա այսքան անեղծ,
Այսքան ոգեղէն, այսքան անմեկին…
Եւ ի՜նչ հրաշքով խաչքարից հանեց
Նրա մէջ նիրհող մաքուր մեղեդին։

Վահագն ԴԱՒԹԵԱՆ

Լուսինէն եկաւ իր ծննդավայր հայկական Ախալցխայէն, ուր մանկութեան տարիները սնեցան հօրենական գեղջկական համեստ երդիքին եւ միջավայրին գերազանցապէս սակայն, երաժշտական մշակոյթով: Հայկական սեւաթախիծ աչքերուն հետ մանկական հոգիին նորաբողբոջ առէջները բացուեցան երգին ու նուագին, հայկական թէ դասական երաժշտութեան երկնային մեղեդիներուն…: Գեղջկական անեղծ ու մաքուր հոգիին էութիւնը եւ անոր բոլոր ծալքերը լեցուեցան երաժշտութեան սարսռացնող եւ թրթռացնող յոյզերով: Փոքր տարիքէն համակուած էր արդէն երաժշտութեան սրբազան դողով, երբ Լուսինէն սկսաւ նուագել՝ նախքան երգելը…: Զինք ունկնդրող երաժշտութեան գիտակները առաջին օրէն եւ առաջին պահէն զգացին ու երջանկօրէն հաստատեցին, որ փոքրիկն Լուսինէն (այդ օրերուն Սվետլանան) օժտուած է լսողութեան արտակարգ եւ բնատուր ձիրքով։ Իսկ երբ նուագին հետ սկսաւ երգել, ունկնդիրները իր հետ վերանալով, իրեն պէս կ՚ապրէին ինքնամոռացման ներշնչումով արբշիռ պահը: Արուեստին հրաշազօր ուժը իր մէջ կրող հայ երգարուեստի «անեղծ ու մաքուր մեղեդին» ծնած էր արդէն…:

Գիւղը` հակառակ որ իր արուեստագէտի էութեան առաջին ակունքը կը հանդիսանար՝ երաժշտական ոլորտներու մէջ թեւածելու իր ներքին պահանջքներուն գոհացում չէր տար այլեւս։ 1952-ին՝ 15 տարեկան Լուսինէին ընտանիքը կը փոխադրուէր Երեւան, ուր ան ո՛չ միայն իր երաժշտական աշխարհին հաղորդ եւ զինք քաջալերող անձերով եւ միջավայրով կը շրջապատուէր, այլեւ՝ աստիճանաբար կը խորանար այն ճիւղին եւ ասպարէզին մէջ, որուն համար ծնած էր՝ «իբր անեղծ ու մաքուր մեղեդին» հայ երգարուեստին…:

Երեւանի մէջ կը զարգանար, կը խորանար ու կը ծաւալէր իր մէջ բնականօրէն, ինքնեկօրէն գոյութիւն ունեցող արուեստի այն սաղմը, որուն ազգային արմատները հանդիսացող հայ երգին խորքին հետ շփում հաստատելով Լուսինէի լուսաթռիչ հոգին կը միաձուլուէր անոր հետ, կը նոյնանար անոր դարաւոր շունչին եւ երկնածաւալ ոգիին հետ…: Հայ երգը ինչպիսի՛ երանութեամբ կը գտնէր իր հարազատ մեկնիշը, Լուսինէն՝ իր էութիւնն իսկ հանդիսացող հայ երգին «անեղծ ու մաքուր մեղեդին»։ Երկու էութիւններու ներդաշնակ միութենէն կ՚արարուէր հայ երգարուեստին յայտնութիւնը: Հայ թէ միջազգային երաժշտական աշխարհին կը յայտնուէր երգի այն յուզախռով ոգին, որ Պախ երգէր թէ Կոմիտաս, հենտել երգէր թէ հայկական պատարագին «Սուրբ, սուրբ»ը՝ երկնայինէն հասնող նո՛յն «անեղծ ու մաքուր մեղեդին» էր, որ իր բնական, կարկաչի պէս թրթռացումներուն մէջ, կը կրէր հայկական հարազատութեան, ցեղայնութեան շեշտը…: Ահա թէ ինչո՛ւ հայ թէ օտար երաժիշտներու գնահատութեամբ Լուսինէի երգը մեր երգարուեստին հրաշալի գիւտը համարուեցաւ։ Հայաստան աշխարհը բացայայտուեցաւ իր երգին ոլորտէն ստեղծուած աշխարհէն…:

Ու ամէն անգամ, որ երգեց Լուսինէն հայրենի բեմին վրայ, Սփիւռքի հայրենակարօտ հայերու դէմ յանդիման, թէ օտար հորիզոններու տակ, իր ոգեղէն ձայնին հետ շշնջացին Սօսեաց անտառի ծառերուն սօսափները բոլոր. իր աներկրային ձայնին հետ հնչեցին գողթան երգիչներու շունչն ու ոգին. իր ձայնի նրբերանգային ելեւէջներուն հետ տրոփեցին հայրէններու դարահունչ թրթիռները:

Լուսինէի երգարուեստին ազգային ոճին յայտնութեամբ Կոմիտասն ու կոմիտասեան երգը վերակենդանացան, յատկապէ՛ս Կոմիտասի ծննդեան հարիւրամեակին առիթով անոր երգերու մեկնաբանման նուիրուած յայտագիրներու ընթացքին՝ երբ Լուսինէն Կոմիտաս երգեց…: Ու այնուհետեւ, ամէն անգամ, որ Լուսինէն կոմիտասեան պատարագի «Խորհուրդ խորին»ը, «Տէր ողորմեա»ն ըլլայ, թէ ժողովրդական երգերէն՝ «Կռունկ»ը, «Գարուն ա»ն, «Չինար ես»ը կամ «Քելեր ցոլեր»ը իր անեղծ հագագէն աղբիւրի նման բնական հոսքով գեղեցկօրէն ու զարմացնող գրաւչութեամբ արտաբերեց, միա՛յն ինք չէ որ որպէս արուեստագէտ փոխադրուեցաւ Կոմիտասի աշխարհէն ներս, նուաճելով անոր ոգեկան տարածութիւնները, այլ՝ այն բոլոր ունկնդիրները, որոնք «Կռունկ»ին մէջ կը լսէին հայ ժողովուրդի ճակատագրին պանդխտութեան հծծիւնները. «Գարուն ա»ին մէջ կը պատկերացնէին հայոց աշխարհի վերածնող գարունը. «Չինար ես»ի ունկնդրութեամբ կը վերապրէին հայկական ժողովրդական երգին քնքուշութիւնն ու ամբողջական հմայքը. «Խորհուրդ խորին»ին մէջ կը զգային գոյութեան օրհներգութիւնը. «Տէր ողորմեա»յով կը վերահաստատէին աշխարհին ու Հայաստանին համար եղած խաղաղութեան աղերսանք աղօթքին անկեղծութիւնը։ Ու այս բոլորը Լուսինէի երգարուեստին իբր առանձնայատկութիւն կը շեշտուէր ու կ՚ընդգծուէր, անոր համար որ իր երգարուեստը սովորական իմաստով սոսկական կատարում ու վերարտադրութիւն չէ՛ր, այլ` կոմիտասեան ժողովրդական մեղեդիներու ստեղծագործական համազգացութեամբ վերստեղծում:

Վերստեղծումի նո՛յն համազգացութեամբ Լուսինէն փարեցաւ հայկական միջնադարու միստիսիզմէն ծնունդ առած հայ հոգեւոր երգերու սրբազան երաժշտութեան: Նարեկացիի, Շնորհալիի եւ այլ միջնադարեան շարականներու հոգեւոր աշխարհէն ներս իր արուեստի ճամբորդութեան ընթացքին իրեն ընկերակից ունեցաւ Խորէն Պալեանը, որ մասնագիտական հմտութեամբ ո՛չ միայն Լուսինէն առաջնորդեց միջնադարու հայ հոգեւոր երգերու ճշմարիտ ճանաչողութեան, այլեւ՝ Լուսինէին սեպհականութիւնը դարձուց, անոնց խորքին թափանցումով, անմեկնելի խորհուրդներն ու անիմանալի գաղտնիքները…: Լուսինէի երգարուեստի ստեղծագործական վերստեղծող յատկութեան գիւտը կատարեց Խորէն Պալեան՝ անոր ձայնին հոգեղէն առանձնայատկութեան նրբերանգը զգալով…: Բացա՛ւ Լուսինէին առջեւ հայ հոգեւոր երգերու սրբազան աշխարհը: Լուսինէն անոնցմով հարստացած, ոգեղինացած ինք իր հերթին զայն բացաւ Հայաստան աշխարհի եւ հայ մարդու առջեւ, որ իր էութեան մէկ մասունքը վերագտած ըլլալու բերկրութեամբ, ներզգա՛ց անոնց լուսեղէն խորհուրդը…

Սրբազան երաժշտութեան լուսեղէն խորհուրդին խորապէս թափանցած արուեստագէտի ոգեշնչումով, երկինքէն իջած ձայնի մը մեղեդայնութեամբ Լուսինէն երգե՛ց ու իր երգին այդքան բնական, հարազատ եւ ճշգրիտ վերարտադրութեամբ ունկնդիրին համար արուեստի հմայքին հետ հոգեւոր աշխարհ մը վերստեղծեց: Ներսէս Շնորհալիի «Առաւօտ լուսոյ»ին, «Յիշեսցուք ի գիշեր»ին, Նարեկացիի «Հա ւուն, հաւուն»ի, Խորենացիի «Ուրախացիր, Սրբուհի»ի երգեցողութեամբ քարացած երաժշտութեան խորհրդանիշ Հայաստան աշխարհի խաչքարերը կարծես խօսեցան…: Լուսինէ Զաքարեան հայկական միջնադարի սրբազան երաժշտութեան խորազգաց մեկնաբանութեամբ՝ իրը հայ երգարուեստի «անեղծ ու մաքուր մեղեդին»` խաչքարերը խօսեցուց։ Ու խաչքարերուն մեղեդանման ձայնը լսելու համար «մարդիկ, Կիրակի օրերին, մեկնում էին Էջմիածին, Մայր տաճարում լսելու Եկմալեանի պատարագից «Սուրբ, սուրբ»ի օրհներգութիւնը: Երգչու 108   հին անջատւում էր ինքն իրենից, բարձրանում վեր եւ վերադառնում էր տիեզերական հեռուներից` այնկողմնային օրհնութեան ամբողջ լոյսը վրան»:

– Սուրբ, սուրբ, սուրբ Տէր զօրութեանց. լի են երկինք եւ երկիր փառօք քո…

Ու այն բոլոր հայերը, որոնք Էջմիածնի դարաւոր ու սուրբ կամարներուն տակ լսեցին Լուսինէի լուսեղէն «Սուրբ, սուրբ»ը, երկրէն անջատող երգին զօրութեամբ, վե՛ր բարձրացան ու առին քիչ մը լոյս իրենց վրայ հայ երգարուեստի անեղծ ու մաքուր մեղեդիէն…:

9 Փետրուար, 1993

 

ՄԱՀՈՒԸՆԷ ԵՕԹԸ ՏԱՐԻՆԵՐ ԵՏՔ ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԾԱՌՈՒԿԵԱՆԻՆ ՀԵՏ

Լիբանան պատերազմական պայմաններուն տակ կը գալարէր, երբ եօթը տարիներ առաջ, Լիբանան վերադարձի կարօտի տուայտանքով, Փարիզի մէջ կեանքին հրաժեշտ կուտար սփիւռքահայ գրականութեան Ա. սերունդի տաղանդաւոր ներկայացուցիչներէն, բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակագիր Անդրանիկ Ծառուկեանը: Ինք եւս ակամայ հեռացածներէն էր Լիբանանէն, – հողմակոծ փոթորիկին տարտղնած բեկորներէն մին որպէս, – վերադառնալու յոյսը հոգիին մէջ, սակայն, անմար պահած հաւատաւորներէն: Կը հաւատար Միջին Արեւելքի հայագաղութներու կարեւորութեան եւ արժէքին: Անոնց մշակութային դերին եւ առաքելութեան, ըլլալով անոր կերտիչ դերակատարներէն՝ իբր գրող եւ խմբագիր: 1977-ին, Փարիզի «Յառաջ»ին մէջ ստորագրած իր մէկ յօդուածը՝ «Հին եւ նոր Լիբանանը», այսպէս կ՚եզրակացնէր Ա. Ծառուկեան. «Ես ալ կը ճանչնամ մեր մարդիկը, այսինքն ազգային առաջնորդները, կուսակցական ղեկավարները:

Անոնց մէջ գրպան լեցնող մարդ չկայ – ինչ ունինք որ ինչ լեցնեն բայց անոնք ալ լեցնելու պէտք ունին: Խելքո՞վ։ Քաւ լիցի: Խելքի պակասէն երբեք չէ տառապած այս ժողովուրդը: Թերեւս աւելի ճիշդ ըլլար ըսել թէ կը չարչարուինք խելքի առատութենէն, բազմազանութենէն եւ… բազմաձայնութենէն: Մեզի պակսածը իրատեսութիւնն է։ Եթէ մինչեւ հիմա չէինք ճանչցած Լիբանանն ու լիբանանցին, հիմա ճանչցանք: Եւ ի՜նչպէս…: Եւ որովհետեւ ճանչցանք` ամուր կենալ մեր եղած տեղը եւ գիտակցիլ, թէ ասկէ վերջ պէտք է ընենք մինչեւ հիմա մեր ըրածին – եւ ընթացքին – ճիշդ հակառակը: Կշռուեցանք եւ պակաս չգտնուեցանք: Արժեցնենք, գոնէ, մեր կշիռին ծանրութիւնը…»:

Իրատեսութիւնը իր ուղեգիծն ու չափանիշը ընտրած խմբագիրն ու հրապարակագիրը հայ կեանքին մէջ ազդու ներկայութիւն մը եղաւ իր «Նայիրի» շաբաթաթերթով եւ հոն ստորագրած անհամար յօդուածներով: Յօդուածներ, որոնք յօդուած բնորոշումէն անդին անցնող գրչի ճարտարութեամբ, առաջնորդող մտածողութեամբ, համեմուած սրամտութեամբ եւ գրագէտի շունչով Ա. Ծառուկեանը ապրեցուցին սփիւռքահայ հրապարակագրութեան մէջ իր փայլին եւ որակին արժանաւորութեամբ: Իր սեփական դրոշմով, իւրայատուկ ոճով եւ անկախ դատողութեամբ՝ բառին իսկական առումով հրապարակագիր էր «Նայիրի» շաբաթաթերթի երկարամեայ խմբագիր Ա. Ծառուկեան: Կարելի չէ չընդգծել այն իրողութիւնը, որ Ա. Ծառուկեանի հրապարակագրութիւնը մեծապէս օգտուեցաւ իր գրական խառնուածքէն, գեղարուեստական խօսքի առանձնայատկութիւններէն: Այդ արժանիքներով ալ, սփիւռքահայ փնտռուած, կարդացուող հրապարակագիրը եղաւ ան: Բառերը չծամծմող խիզախութեամբ, նախապաշարումի կաշկանդումներէն ձերբազատուած ողջմտութեամբ եւ կաղապարեալ կարգապահութեան չհամակերպող ըմբոստ ոգիով դատեց իրականութիւները, ծաղկեց ազգավնաս երեւոյթները, պախարակեց եղկելիները, քննադատեց տիրոջ գրական այգիին սրբապիղծները եւ շեփորեց ճշմարտութիւնները: Հրապարակագրութեան մէջ եւ հանրային կեանքէն ներս ցուցաբերած ըմբոստ ոգին կուգար իրեն իր գրական առաջին նախափորձերէն, յատկապէ՛ս 1935-ին հրատարակուած եւ հրապարակէն հաւաքուած «Մոխրաման»էն: Խառնուածքի այդ գծին հետ հաւատարմութեամբ քալեց իր գրողի եւ հրապարակագիրի ուղին: Այդ գծին եւ ոգիին արտայայտութիւնն էր դարձեալ, երբ այս անգամ 1945-ին բանաստեղծութեամբ՝ «Թուղթ առ Երեւան» պոէմով կը պատասխանէր Գէորգ Աբովին, որ իր անկշիռ եւ անպատասխանատու թխուածքով կը ժպրհէր սրբապղծել հայ յեղափոխականներու յիշատակը, ուրանալ արեւմտահայութեան ժառանգը, անտեսել պանդուխտ հայուն հայրենասիրութիւնը: Ա. Ծառուկեան իր բանաստեղծի անհատականութեամբ եւ բանաստեղծական շքեղ պատկերաւորութեամբ ոչ միայն մի առ մի կը հերքէր Մայր Հողէն վրիպած ձայնին բաջաղանքները, այլեւ՝ կ՚արտայայտէր հայրենաբաղձութեան վարակիչ ապրումը: Ճշմարիտ եւ վաւերական այդ ապրումն է, որ պարագայական շարժառիթէ ծնունդ առած համայնատրոփ այդ երգը բարձրացուց հայոց մեծ քննադատին՝ Յ. Օշականին խանդավառ համարումին հետ, ժողովուրդին բազկերակը բռնող ընդունելութեան։ Այդ ժողովրդային ընդունելութեան ապացոյց կազմեց «Թուղթ առ Երեւան»ի տասնեակէ աւելի, վերահրատարակութիւնները՝ Սփիւռքի տարբեր կեդրոններու մէջ։ Հայկական Սփիւռքին ծնած քնարական երկարաշունչ երգն էր ան, որ հռետորական եւ քարոզչական տուրքերով հանդերձ, Սփիւռքի հոգեխառնութեան (յետ-պատերազմեան շրջանի) վկայութիւնը կը բերէր: Անով ալ իր արժանի տեղը կը գրաւէ սփիւռքահայ բանաստեղծութեան մէջ։

«Մոխրաման»ի եւ «Թուղթ առ Երեւան»ի Ա. Ծառուկեանն է, որ հասաւ իրատես հայու գիծին եւ իրապաշտ հայրենասիրութեան ուղղութեան։ Իր պատկերաւոր դարձուածքով` ճիշդ ժամանակին իջաւ այն օթօպիւսէն, որ գինով վարորդի մը խելագար արագութեան յանձնուած էր առաջնորդութիւնը։ Արկածահար չըլլալու լրջախոհութեամբ «ոգեղէն հայրենիք»ի ոլորտներէն ոտքերը դրաւ գետնին, հողին, որուն վրայ կը կառուցուէր հայրենիք ու երկիր՝ յաւերժական Հայաստանը իր ապրող եւ ստեղծագործող ժողովուրդով, մշակոյթով։ Մօտեցաւ այդ հայրենիքին խորանին սփիւռքահայ բանաստեղծի սրտբացութեամբ եւ երկիւղածութեամբ: Ճանչցաւ անոր իրականութիւնը աննախապաշար մտաւորականի պայծառատեսութեամբ: Չխնայեց իր քննադատութիւնները հայրենիքի մոլորութիւններուն, հայրենիքը չարաշահողներուն, հինէն մնացած եւ յամեցող նախապաշարումներուն եւ բոլոր սեւ երեւոյթներուն դէմ։ Բայց վերափոխուած ոգիով մը, որ յենած էր համոզումի մը վրայ եւ կը թելադրուէր «սեւդ նուազ, ճերմակդ շատ մնաս բարով, հայրենիք, սեւ անցեալով ու ճեփ-ճերմակ ապագայով Հայաստան…» Հոգեբանութենէն եւ շրջադարձէն: Այս հայրենասիրական դրական շրջադարձին վկայութիւնը կը բերէին «Հին երազներ, նոր ճամբաներ», «Նոր Հայաստան, նոր հայեր» հատորներուն հետ «Նայիրի» շաբաթաթերթի ազգային ողջմիտ ուղեգիծը: Ուղեգիծ մը, որ իրական հայրենիքի եւ անոր լաւատես ապագային մեկնակէտով կը զարգացնէր իր մտածողութիւնը: «Գացի, տեսայ եւ խոնարհեցայ», այսպէս կ՚եզրակացնէր իր հայրենական տպաւորութիւններու առաջին գիրքը՝ «Հին երազներ, նոր ճամբաներ»ը, որ բացի Հայրենիք-Սփիւռք յարաբերութեան նոր հոլովոյթին վկայութիւնը կազմելէ «մեր ժամանակին ու մեր պայմաններուն մէջ ապրող սերունդներուն», «Նոր Հայաստան, նոր հայեր» հատորին հետ կը հանդիսանայ իր գրական տարազումով սփիւռքահայ արձակի մնայուն, հազուագիւտ գիրքերէն՝ յատկապէս հայրենական տպաւորութիւններ արձանագրած հատորներու խայտաճամուկ շարքին մէջ։

Արձակին թէ հրապարակագրական էջերուն մէջ Անդրանիկ Ծառուկեան գրողը փնտռել տուող յատկանիշներուն հաշւոյն պէտք է արձանագրել իր լեզուական եւ ոճային բնատուր շնորհքներուն գրաւչութիւնն ու խայթող սրամտութեան զուարթախոհութիւնը։ Պարզին վսեմութիւնը նուաճած լեզու մըն էր իրը, որ իր գրաւչութեամբ կը գոհացնէր թէ՛ պարզ ընթերցողները եւ թէ՛ մտաւորական խաւը։ Դիւրին չէր պարզ, նոյնիսկ արհեստաւոր խաւէն հասկցուիլ («Նայիրի»ն այդ խաւին համար դպրոց մը եղաւ) եւ թէ մտաւորականներէն ընդունուիլ, որոնց համար «Նայիրի»ն եղաւ ազգային, գրական, մշակութային խորհրդածութիւններու մղող խթան մը: Պարկեշտ եւ անաչառ ձայն մը:

Եթէ գրականագիտական ուսումնասիրութեամբ մը ի մի հաւաքուին Անդրանիկ Ծառուկեանի գեղարուեստական արձակէն, Արշակաւանի նշմարներէն, հրապարակագրական էջերէն այն բոլոր սրամիտ խայթոցները, զուարթախոհ ոճի գունագեղ արտայայտութիւնները, անպայման կը յայտնաբերեն անոր երգիծական շնորհքը։ Ամբողջապէս չդրսեւորուած երգիծաբան մըն ալ կար Անդրանիկ Ծառուկեանի մէջ։ Այս կը վկայէ նաեւ «Նայիրի»ի մէջ տպուած երեք պատկերով «Երկնային ատեան»ը, ուր արեւմտահայ գրողներ երկինքի արքայութեան մէջ, ի ներկայութեան Ս. Մեսրոպի եւ Գաբրիէլ հրեշտակապետի կը կատարեն հայ գիրի ճակատագիրին, – Սփիւռք-Հայրենիք տարածքին,– դատավարութիւնը: Բացակայ չէ նաեւ Փանջունին իր փանջունիութեամբ…: Ա. Ծառուկեանի տաղանդին այս երեսը տեսնող եւ հաստատող հայրենի գրականագէտ Լեւոն Հախվերդեանը պիտի գրէր իրաւամբ. «Եթէ ճիշդ է Դերենիկ Դէմիրճեանի այն միտքը, որ ոչ մի արուեստագէտ կատարելապէս նոր բան չի ստեղծում, այլ շարունակում է ինչ-որ գիծ, ինչ-որ աւանդներ, ապա, թւում է, Անդրանիկ Ծառուկեանը՝ Երուանդ Օտեանի արձակի գիծն է, որ շարունակում է։ Շատ կողմերով Ծառուկեանի արձակը «նման» է Օտեանի արձակին:

Միայն թէ, յուշագիրների վկայութեամբ, Օտեանն իր գրուածքներին

«նման» չէր («Արդարեւ ծաղրելին ծաղրելով ու ծիծաղեցնելով, նա ինքը չգիտէր ծիծաղել», – նկատել է Ալ. Շիրվանզատէն): Ան. Ծառուկեանը ե՛ւ մէկը գիտէ, ե՛ւ միւսը, ժպիտը որ՝ անպակաս է երեսից, ուրեմն՝ նա «նման» է իր գրուածքներին»:

Ան. Ծառուկեանի արձակ գործերէն «Մանկութիւն չունեցող մարդիկ»ն է, որ սփիւռքահայ արձակը կ՚երանգաւորէ նոր գոյներով, կը հարստացնէ նոր տիպարներով: Յետ-եղեռնեան որբերու սերունդն ու որբանոցային կեանքը տխուր երգիծանքով ցոլացնող «Մանկութիւն չունեցող մարդիկ»ը, եթէ Ա. Ծառուկեանը սփիւռքահայ գրականութեան մէջ կ՚ապրեցնէ լիարժէքօրէն իբր որբերու տիպարաստեղծ, անոնց հոգեբանութեան թարգմանիչ եւ որբանոցային «կոլորիտ»ի կերտիչ, անոր ռուսերէն, ֆրանսերէն եւ արաբերէն թարգմանութեանց ընդունելութիւններն ալ գործին կուտան միջազգային կշիռ:

Գեղարուեստական արձակի մէջ, թէ անհետացածներուն մասին գրի առած խոհերուն առիթով, ուշագրաւօրէն ցայտուն են Անդրանիկ Ծառուկեանի դիմաստուերներ նկարելու կարողութիւնը, որ պատմելու բացառիկ շնորհքին միանալով ծնունդ տուին սփիւռքահայ դէմքերու պատկերասրահի մը՝ իր «Մեծերը եւ միւսները» հատորով:

Հալէպը իր անցեալի մթնոլորտով, բարքերով եւ տիպարներով անցաւ սփիւռքահայ գեղարուեստական արձակին Ա. Ծառուկեանի «Երազային Հալէպ»ով, որ շուտով եւ ամբողջացնող բովանդակութեամբ «Շիրակ» հրատարակչատունէն լոյս կը տեսնէ։

Նահատակ գրագէտներով եւ մտաւորականներով, ապրող անոնց ժառանգութեանց հանդէպ հաւատարիմ կեցուածքով շնչող եւ նահատակութեան յիշատակը վառ պահող արեւմտահայ աւանդներու պահակի եւ պաշտպանի դերակատարութեամբ եւս կ՚արժեւորուի Ա. Ծառուկեանի սփիւռքահայ գրագէտի եւ իր խմբագրած «Նայիրի»ի տեղը մեր հանրային կեանքին մէջ։ Այդ ապրումներուն վկայութիւնն է «Սէրը Եղեռնի մէջ» հատորը, որ առանցք ունենալով նահատակ բանաստեղծ Ռուբէն Սեւակի նահատակութեան հերոսական էջը, կը վերապրեցնէ կարելի հարազատութեամբ արեւմտահայ նախաեղեռնեան գրական սերունդը իր տիպարային այլազանութեամբ եւ դիմագիծով:

Եթէ գաղափար կազմել կամեցողներ գտնուին սփիւռքահայ հասարակական-կուսակցական կեանքին ներքին խոհանոցային երեսներուն մասին, անպայման պիտի փնտռեն Ա. Ծառուկեանի «Վերջին անմեղը», որ դէպքերու հետաքրքրական եւ հոգեբանական զարգացումով կը գծէ ազգային գործիչի մը հոգե-բարոյական-գաղափարական դիմագիծը ներքին ծալքերու բացայայտումով:

Ա. Ծառուկեան չէր յաւակներ վիպագիր մը եղած ըլլալ։ Բայց այդ բնոյթի գործերը արձակագիրի շնորհքներուն տարբեր կողմերը կը կարկառեն: Կը մնայ, որ նոր սերունդներուն համար կարկառուի նաեւ հրապարակագիր Ծառուկեանի բազմաշնորհ դիմաստուերը, – հրապարակագրական հատորի մը հրատարակութեամբ,– ուր երեւան աստիճանական զարգացումով եւ հանգրուանային հոլովոյթով իր ազգային, հասարակական եւ գրական դատումներուն ողջմտութիւնը, իրատեսութիւնը եւ կեցուածքներուն արդարացիութիւնը։

 

 

ԱՆԴՐԱՆԻԿ ԱՆԴՐԷԱՍԵԱՆ

Եթէ չհաշուենք տակաւին քանի մը ապրողներ՝ 1996 Յուլիս 3-ին կեանքին հրաժեշտ տուած ալեհեր եւ վաստակաւոր գրագէտ Անդրանիկ Անդրէասեանը Եղեռնէն վերապրող սերունդի վերջին մտաւորական ներկայացուցիչներէն էր: Իր պապենական հողերէն տարագրուած հայու այն բեկորը, որ Եղեռնի արհաւիրքի յաճախանքը հոգիին մէջ քարշ տուաւ իր կեանքը երկրէ երկիր ճաշակելով տարագրութեան անսուաղ թափառումներուն եւ որբութեան դատակնիքին դառնութիւնները, որոնք կազմեցին իր կեանքի վէպը՝ հետագային էջ առ էջ բաշխուելու համար իր արձակ ստեղծագործութիւններէն:

Տարագիրի շաղախով Հայկական Սփիւռքի առաջին սերունդի գրողներէն եղաւ Անդրանիկ Անդրէասեան, որ հայու եւ գրողի ճակատագիրը ինք իր սեփական ճիգով, քրտինքով եւ ինքնաշխատութեամբ դարբնեց՝ չարքաշ աշխատաւորի, արհեստաւորի կեանքէն բարձրանալով գիրի նուիրեալի, խմբագիրի – հրապարակագիրի եւ մտաւորականի պատուանդանին: Առօրեայ հացի ապահովումին հետ եւ ետք, գի՛րքն ու միտքի եւ գիրի լոյսը «կատաղութեամբ» լափողներէն եղաւ ան եւ անոնցմով ստացած ազգային-մտաւորական կազմաւորումը ի սպաս դրաւ սփիւռքահայ կեանքի (ի մասնաւորի ամերիկահայ) ազգային դիմագծութեան կերտումին եւ պահպանման: Ու երբ Լաս Վե կասի մէջ կը փակէր իր մենակեացի աչքերը կեանքի եւ մարդոց հեռաւորութիւններուն, հոգիին մէջ կը փայփայէր ազգին, հայրենիքին եւ մշակոյթի մեհեանին հատուցած ըլլալու հոգեկան գոհունակութիւնն ու մխիթարանքը: Ամերիկահայ գաղութը անպայմա՛ն արձանագրած է իր անունը այն երախտաւորներու շարքին, որոնք կեանք մը ամբողջ նուիրեցին հայ ոգին, հայ լեզուն փրկելու վսեմ գործին: Անդրանիկ Անդրէասեան իբր ազգային գործիչ, հրապարակախօս եւ հրապարակագիր եւ մշակոյթի անխոնջ ծառայող իր գործունէութեան սեւեռակէտը դարձուց Հայկական Սփիւռքի գոյատեւումը մշակոյթի ներզօրութեան հաւատացող մտահայեցողութեամբ. «Հայերէն լեզուն կը հանդիսանայ գերագոյն լծակը, ամէնէն անառիկ պատնէշը, օտարութեան մէջ մեր տոհմային ուծացման մահացու վտանգին դէմ… Բայց պայմանով մը, որ հայերէն լեզուն խօսակցական ցամաք գործիք մը չդառնայ, արտայայտելու անկենդան միջոցի մը չվերածուի, այլ իր մէջէն փոխանցէ նաեւ հայ ազգային գիտակցութեան, եւ ոգիի, եւ ձգտումներու կենդանի տարրերը»։ Հայու հաւաքական երազին անխախտ դաւանանքը դարձուց հայկական ցեղասպանութեան ճանաչումն ու բռնախլուած պատմական հայրենիքի վերատիրացումը. «Պիտի գա՛նք, պիտի առնե՛նք, պիտի տեսնէ՛ք, սակայն ոչ ձեր ենթադրած եւ ակնկալած ձեւով, եւ ոչ ալ ձեր սպասած ժամուն: Պիտի վերադառնանք մեր պատմական հողերուն, մեր համբերութեան, կորովին, երկարաշունչ պայքարին եւ հաւատքին ուժով, սակայն անխուսափելիօրէն պիտի գայ օրը երբ պիտի գա՛նք, պիտի առնե՛նք»: Հայրենիքի իրականութեան (Խ. Հայաստան) ջերմեռանդ հաւատացողներէն, ջատագովներէն հանդիսացաւ իբր հայ ժողովուրդի գոյատեւման գրաւական եւ հայ մշակոյթի վերածաղկումին երաշխիք. «Եւ ճշմարիտ հայրենասիրութեամբ տոգորուած հայուն համար երբե՛ք տարբերութիւն պիտի չընէ, թէ Հայաստանը կը կառավարուի Արտաշէս ու Տիգրան Մեծ արքաներուն, կամ Սմբատ ու Աշոտ Բագրատունիներուն, կամ Լեւոն ու Հեթում Ռուբինեաններուն, կամ… Անտոն Քոչինեան ու Բատալ Մուրատեան սովետականներուն կողմէ, – բաւական է, որ անոնք հայկա կան իշխանութիւն մը կազմեն հայրենի երկրի վրայ, հայ ազգային պետութեամբ»:

Իր պապենական հայրենիքէն տարագրուած, կոտորածներու արիւնոտ ճանապարհէն անցած եւ Հայկական Սփիւռքի սպիտակ ջարդին ամէն օր ականատես եղող սերունդի ներկայացուցիչներէն Անդրանիկ Անդրէասեանի կեցուածքն ու վերաբերումը չէին կրնար ժխտական ըլլալ եւ անհաղորդ մնալ հայ ժողովուրդի ազգային-մշակութային վերածնունդը իրագործող Խ. Հայաստանի նկատմամբ, նոյնիսկ եթէ հոն տիրող պայմանները փոխուելով, մարդկային եւ ազգային տեսակէտով սխալ ուղղութիւններ ստանալով, տխուր հետեւանքներ կ՚ունենային…:

Այս գիծին ընդհանրացումը իր գեղարուեստական թէ հրապարակագրական գրականութեան մէջ հակադրութիւնը կազմեց ազգային եւ գրական թեւի «անհայրենիք – ոգեղէն հայրենասիրութեան», որ մղեց Անդրանիկ Անդրէասեանի եւ իր նմաններուն գրականութեան եւ գեղարուեստական ճիգին ուրացման…: Իր հայրենասիրական համոզումներուն կրքոտ յարումը՝ փոյթը չըրաւ միտումնաւոր անտեսումներուն…։

Մնաց յանձնառու գրագէտի պատնէշին վրայ, երբ Ամերիկայի քաղաքական պայմանները ցուրտ պատերազմի տարիներուն, մասնաւորաբար Մըք Քարթիի եւ Ալըն Տալըսի հալածողական ճնշիչ քաղաքականութեամբ ծանրացած էին եւ ամերիկեան օդը թանձրացած՝ որեւէ ազատ թռիչքի եւ անկաշկանդ արտայայտութեան համար: ՇաՀան Շահնուրինն է գնահատութիւնը Ս. Րաֆայէլէն 22 Մայիս, 1970 թուակիր նամակով. «Երբ դասալիք կ՚ըլլայ նոր սերունդը, արդարանալի պատճառներով թէ ոչ, ուրիշ որո՞ւ կրնային զէնք վստահիլ, եթէ ոչ այն նուիրեալ եւ փորձառու մարտիկին որ դուն ես» (գրական-հասարակական գործունէութեան 45-ամեակի յոբելենական գրքոյկէն, էջ 38):

Մարտիկի դերը Անդրանիկ Անդրէասեան իրագործեց գիրի ասպարէզին մէջ՝ նա՛խ հրապարակագրական վաստակով: Իր հրապարակագրութիւնը հետեւողական գիծի մը պաշտպանութիւնն է, ազգայինքաղաքական ճակատներու վրայ` կիրքի հասնող համոզումի անձնական շեշտով մը: Ազգային հարցերն ու տագնապները, ՀայրենիքՍփիւռք կապերն ու զարգացումները իր հրապարակագրական էջերուն մնայուն նիւթերը կազմեցին եւ Սփիւռքի հասարակական կարծիքին վրայ իրենց ներգործութիւնը ունեցան իր ջղուտ լեզուին խիզախ ոճովը:

Մարդկային ու ազգային խղճին հետ հաշտ մնալու նկարագիրն էր, որ «բարձր ու մաքուր ճակատով» ժողովուրդին ներկայանալու կեցուածքով յատկանշուեցաւ Անդրանիկ Անդրէասեան հրապարակագիրի անհատականութիւնը: Իր հրապարակագրական ասպարէզի առաջին տարիներէն իսկ (1937) ինքզինքին համար դաւանանք դարձուցած համոզումը պահեց, ամէն անգամ որ մարդկայնական արժէքները ոտնակոխուեցան ընկերութիւնը պղտորող բարքերու եւ բռնատիրական ուժերու առջեւ, կամ՝ հայութիւնը վտանգող քաղաքական արկածախնդրութիւններու ի տես։ Ու այդ դաւանանքը իր իսկ գրիչով եւ ստորագրած առաջին խմբագրականին կը ստանար հետեւեալ բանաձեւումը. «Ազգային, քաղաքական, կրօնական եւ ընկերային այլազան հարցերու ա՛յդ սկզբունքով պիտի մօտենանք: Միայն այդպիսով կարելի է արժանանալ ժողովուրդի վստահութեան, բարձր եւ մաքուր ճակատով մօտենալ անոր եւ ձեռքէն բռնած առաջնորդել զայն իր ցուրտ ու մութ օրերուն մէջէն, ուրախանալով անոր ժպիտէն եւ տառապելով անոր վիշտէն»։

Արդարեւ, գրող եւ հրապարակագիր Անդրանիկ Անդրէասեան սփիւռքահայութիւնը իր ցուրտ ու մութ օրերուն մէջէն առաջնորդող յանձնառու մտաւորականներէն եղաւ, նոյնիսկ եթէ այդ ստիպողական յանձնառութենէն որոշ մարզերու մէջ տուժեց իր գեղարուեստական գրականութեան գեղագիտական կառոյցը…:

Բայց այդ կառոյցին հիմնականը կը մնայ սփիւռքահայ գրականութեան պատմութեան էջերուն։ Առաջին յատկանիշը, որ կ՚ուզենք ընդգծել Անդրանիկ Անդրէասեանի գեղարուեստական գրականութեան համար ա՛յն է, որ ան սփիւռքահայ առաջին գրողներէն եւ իր «Սպիտակ արդարութիւն», «Կարմիր ասպատակի օրագրէն» պատմուածքներու հատորներով` ամերիկեան կեանքն ու ընկերութիւնը գրականութեան մէջ ընդգրկող՝ մարդկայնական առո՛ղջ խորքով։ Մինչ ամերիկահայ գրականութեան առաջին սերունդի գրողները հայկական բնաշխարհէն եւ գաւառէն Ամերիկա հաստատուած ըլլալով չէին մերուեր ամերիկեան կեանքին, եւ իրենց գրականութեան առանցքը կը դարձնէին հայկական գաւառը, հայկական բնաշխարհին կարօտը, Անդրանիկ Անդրէասեան ճաշակած ըլլալով Ամերիկայի մէջ սեւագործ բանուորի դառն ճակատագիրը, ականատես վկան ըլլալով «սպիտակ արդարութեան» սեւ արարքներուն, կը խորանար այդ «սեւ ու սպիտակ» կեանքին ընկերային ծալքերուն մէջ եւ սփիւռքահայ գրականութեան կը բերէր վկայութիւններ եւ պատկերներ ամերիկեան ընկերութեան մարդը իբր մարդ ոտնահարող տխուր եւ սրտաճմլիկ երեսներէն: «Սպիտակ արդարութիւն»ով եւ «Կարմիր ասպատակի օրագրէն»ով սկսած ամերիկեան միջավայրի պատմուածքներով ուրուագծումը կը յանգի լայն տարածքի վրայ հիւսուած վէպի մը՝ «Երկար գիշերին մէջէն», որ քաղաքական գրականութեան հակումով կը պատկերացնէ ամերիկեան ընկերութեան 1950-ական թուականներու սարսափի, ճնշումի եւ հալածանքի մթնոլորտը, իբր պատրուակ օգտագործելով հակապետական եւ ձախակողմեան ուժերու գործունէութիւնը։ Վէպը իբր վէպ կրնայ գեղարուեստականօրէն խոցելի կէտեր ունեալ այսօրուան հայեցակէտով, բայց կը մնայ քաղաքական վէպի նմոյշ մը սփիւռքահայ գրականութեան մէջ, որ հայ գրողի ազատութեան, մարդկայնականութեան, ժողովրդասիրութեան հոգեյատակը կը ցոլացնէ ընկերութեան մը մէջ, որ ամերիկեան հակամարդկային քաղաքականութեամբ կը յատկանշուէր մըք-քարթիական հաւատաքննական խստաբարոյ դիմագիծով:

Անդրանիկ Անդրէասեան իր տարագիր հայու կեանքի վէպէն, որբութիւն, ինքնութեան որոնում, հայու ճակատագրի անորոշութիւն, հայրենիքի կարօտ, հայրենիքին իրը վերջին կայանի ըմբռնողութիւն կամ համոզում,– պատմուածքի, պատկերի, վէպի կառոյցով տուած է իր գեղարուեստական էջերուն ընդմէջէն: Այդ էջերէն կը մնան եղեռնէն զարնուած որբերու սերունդին ապրումներէն, հոգեխառնութենէն: Օտար երկինքներու տակ, «Տարագիր երկինքի տակ» 1967, թափառող հայերու ինքնութեան համար մղած գոյապայքարի պատմութենէն կը մնան հոգեբանական վիճակներ, ճակատագիրի անորոշութենէն սեւեռումներ: «Վերջին կայանը» (1956) եւ «Տարագիր երկինքի տակ» (1967) պատմուածքներու հատորները Հայկական Սփիւռքի դիմագիծը իր տխուր եւ ստուերոտ երեսներով ցոլացնող գործերու շարքին կը դասուին եւ կ՚ապահովեն Անդրանիկ Անդրէասեանի համար սփիւռքահայ արձակագիրի տեղը:

Գրող եւ հրապարակագիր Անդրանիկ Անդրէասեանի լեզուն, որ շքեղ եւ պերճակառոյց հայերէնի փայլն ունի, բնականութենէ կը հեռացնէ զինք եւ հակառակ իր գրականութեան իրապաշտ խորքին, վերացական ոլորապտոյտ ոլորտի մէջ կը պահէ…:

Իրմով` սփիւռքահայ գրականութիւնն ու հրապարակագրութիւնը կ՚արձանագրեն հայ գիրի նուիրեալ արձակագիրի եւ հրապարակագիրի անմոռանալի անուն մը, դէմք մը, մտաւորական մը:

 

 

ՊԵՐՃ ԶԷՅԹՈՒՆՑԵԱՆԻ ԴԻՄԱՆԿԱՐԸ
«Ապրինք տասը պատուիրաններով» հատորով

Պերճ Զէյթունցեանը գրելու տարիք չունէր, երբ 1948-ին Եգիպտոսէն հայրենադարձեց հայրենիք: Կար, սակայն, գրողի խառնուածքը, որուն նշանները կանուխէն յայտնի դարձան: Դեռ պատանեկան տարիներուն, – միջնակարգի աշակերտ, – արդէն ուշագրաւ էին իր առաջին գրած պատմուածքները, արձակ էջերը: Հակառակ իր կրած ցնցումին հայրենադարձներու հանդէպ ցուցաբերուած վերաբերումին, հօրեղբօր ընտանիքը աքսորուած էր, ինք ճանչնալով իրականութիւնը խոհեմ կեանքի ընթածիրով յառաջացաւ: Նախ՝ ուսումնապէս:

Ուսման համար հնարաւորութիւններու օգտագործումով միջնակարգը աւարտելէ ետք, գրական նախասիրութիւններն ու արդէն յայտնաբերուած գրողական շնորհքը զինք կ՚ուղղեն անգլերէն լեզուի եւ գրականութեան մէջ մասնագիտանալու ուղղութեամբ։ Երկու տարի ալ Մոսկուայի մէջ շարժանկարի արուեստի դասընթացքներուն հետեւելով կը զարգացնէ ու կը կատարելագործէ բեմագրութեան եւ թատրոնի յատուկ գիտելիքները:

Իր գեղագիտական ճաշակի կազմաւորման, որ միշտ մնաց արեւմտաեւրոպական հակումով, սատարեց անգլերէն եւ ռուսերէն լեզուներով ծանօթացումը համաշխարհային գրականութեան նորութիւններուն, գրական տեղաշարժերուն եւ արուեստի նոր ձգտումներուն:

Մշտանորոգ հոլովոյթ ապրեցաւ իր գրական ճանապարհով:

Փայլեցաւ նաեւ իր մարդկային առաքինութիւններով եւ մտաւորական արժանիքներով: Մարդու եւ մտաւորականի նկարագրին մէջ ազնուականութիւն մը կը ցոլացնէր, որ իր գրագէտի անհատականութեան առաւել պայծառութիւն կուտար: Իր դէմքին լուսաւոր պայծառութեամբ, իր նկարագրին մարդկայնական յատկութիւններով եւ մտաւորականի պարկեշտութեամբ, եթէ խորհրդային շրջանին իր ստեղծագործական կարելիութիւնները բացայայտելով տաղանդաւոր արձակագիրի,– պատմուածք, վէպ, – թատերագիրի եւ շարժանկարի սցենարի ստեղծագործութիւններով հեղինակութիւն դարձաւ, անկախութեան շրջանին անոնց միացաւ խիզախ եւ անկախ հրապարակագիրի քաղաքացիական կեցուածքն ու վարքագիծը: Ան կ՚ապրի իր երկրին ներկայի ու ապագայի ճակատագրին մտահոգութիւնները:

Գրագէտի տագնապը: Այնքան անկեղծ են իր ապրումները, ցաւն ու համոզումները, որոնք վարակիչ են ընթերցողին համար: Անոնք բարոյականութեան սկզբունքներուն կառչած հեղինակին բարոյական արժէքներն ու պետականութեան օրինակութիւնը եւ անկախութիւնը ընդհանրացնելու ձգտող խոհերն են…: Իր գրագէտի ներկայութիւնը արժեւորումն է իրաւ եւ վաւերական մտաւորականի կոչումին:

Արտասահմանի մէջ իր քրիստոնէական դաստիարակութիւնը եւ հաւատացեալ ընտանիքի զաւակ ըլլալու հանգամանքը հիմքը կը կազմէն իր բարոյականութեան. «Աստուածաշնչեան տասը պատուիրանները բարոյականութեան հիմքն են, բարոյական հզօր արգելակներ, որոնք անչափ անհրաժեշտ են մեզ այսօր»: (էջ 261)

Պերճ Զէյթունցեան դրական կեանք մուտք կը գործէ 1956-ին «Նրա առաջին ընկերը» եւ 1959-ին «Մեր թաղի ձայները» պատմուածքներու հատորներով, որոնք յուսալից ապագայ մը կը խոստանային երիտասարդ հեղինակին համար: Մանկութեան օրերու Եգիպտոսէն դեռ յամեցող կեանքի պատկերացումները երեւանեան փորձառութիւններուն միախառնած գեղարուեստական արձակի անդրադարձներ էին անոնք, որոնք հարթեցին մեծ արձակի ճանապարհը:

1963-ին «Մեզանից յետոյ» վէպը զինք միացուց «երիտասարդական արձակի» այն հոյլին, որ տեղաշարժ յառաջացուց խորհրդահայ արձակի մէջ նոր խօսքի եւ նոր ոճի արդիական հնչեղութեամբ: Պերճ Զէյթունցեան այդ սերունդի յառաջապահներէն էր իր ձայնի, ոճի եւ հայեացքի իւրօրինակ յատկանիշներով: Այդ յատկանիշները աւելի ցայտուն դարձան հետզհետէ «Կլոդ Ռոբերտ Իզերլի» վէպով, որուն հերոսը իրական անձ մըն էր, որ Հիրոշիմայի վրայ աթոմային առաջին ռումբը նետելով հարիւր հազարաւորներուն սպանութեան ոճրային արարքը գործեց: Պերճ Զէյթունցեանի այս վէպը մարդկայնութեամբ բաբախուն քայլ կը պահէ 20-րդ դարու այն վէպերուն հետ, որոնք մարդկային խիղճի ձայնը բարձրացուցած են ընդդէմ պատերազմի եւ աթոմական ռումբի գործածութեան: 1973-ին վէպին իբր թատերգութիւն՝ «20-րդ դարու լեգենդը» բեմադրութիւնը բարձրացուց Պերճ Զէյթունցեանի թատերագիրի նաեւ ժողովրդականութիւնը:

1975-ին «Կատակերգութիւն առանց մասնակիցների» վիպակնե րու հրատարակութենէն ետք, 1977-ին «Արշակ Բ» պատմավէպը ոչ միայն հայ արձակի համար նոր նուաճում արձանագրեց, այլեւ՝ պատմավիպագրութիւնը հարստացուց նորովի ստեղծագործութեամբ: Դերենիկ Դէմիրճեանի, Ստեփան Զօրեանի պատմավէպերուն համարժէքութեամբ: Եւ մանաւանդ նաեւ արդիական հնչեղութեամբ, որ պատմական դէպքերու եւ դէմքերու լոյսին տակ մեր կեանքի նոր երեւոյթները այլաբանական հնարքներով կը դիտարկէ արուեստի թելադրականութեան ուժը օգտագործելով։ Նոյնին որպէս թատերգութիւն

«Այրուած քաղաքի առասպելը» բեմադրութիւնը կ՚ընդհանրացնէ Պերճ Զէյթունցեանի Հայրենասիրական ու բարոյական այն աշխարհահայեացքը, ըստ որուն ժողովուրդին բարօրութիւնը եւ ապահովութիւնը հայրենիքի մէջ ամէն վարդապետութենէ վեր է…:

Այնուհետեւ, վիպագիր-արձակագիրն ու թատերագիրը հաւասար հորիզոնականներու վրայ կը պահեն իրենց արժանաւորութիւնը իրար ետեւէ հրատարակուած երկերով։

Պերճ Զէյթունցեանի ստեղծագործական կեանքին եւ վաստակին մէջ իւրայատուկ տեղ կը գրաւեն արեւմտահայութեան ճակատագրին նուիրուած գրական ստեղծագործութիւնները. «Ոտքի, դատարանն է գալիս» թատերգութիւն, «Մեծ լռութիւնը» թատերգութիւն, «Վերջին արեւագալը» վէպ։ Գրական արժէքին առընթեր աւելի կ՚իմաստաւորուի այս երկերուն ազգային իմաստը այն դիտանկիւնով, որ անոնք խորհրդային շրջանին գրուած եւ հրատարակուած ըլլալուն, բերած են իրենց նպաստը ազգային զարթօնքին եւ հայկական դատին շուրջ հետաքրքրութեան ստեղծման:

Թարգմանչական վաստակ մըն ալ իրագործած է Պերճ Զէյթունցեան: Յիշենք անոնցմէ Էռնեստ Հեմինկուէյի «Քիլիմանճարոյի ձիւները» եւ «Հրաժեշտ զէնքին»:

2009-ին գրականագէտ Խաչատուր Աւագեան (մահացած վերջերս) Պերճ Զէյթունցեան «Ապրինք տասը պատուիրաններով» 656 էջերէ բաղկացած հատորին մէջ է մէկտեղած, – մուտքի սպառիչ վերլուծականով մը, – «Հայ ականաւոր արձակագիր, դրամատուրգ, հրապարակախօս, Հ.Հ. Պետական մրցանակի կրկնակի դափնեկիր, Հ.Հ. մշակոյթի վաստակաւոր գործիչ, Ս. Սահակ եւ Ս. Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանակիր, Քալիֆորնիայի համալսարանի հայագիտական ամպիոնի «Նարեկացի» շքանշանակիր, ֆրանսիական հայ համայնքի «Արարատ» շքանշանակիր, Երեւանի պատուաւոր քաղաքացի Պերճ Արմենակի Զէյթունցեանի բազմաժանր ստեղծագործութիւնը վերլուծող եւ գնահատող հրապարակումների, ինչպէս նաեւ գրող-արուեստագէտի յօդուածների, հրապարակախօսութեան ընտրանին»:

Յայտնենք նաեւ, որ բազմաթիւ լեզուներու թարգմանուած եւ ընդունելութիւն գտած հեղինակ է: «Վերջին արեւագալը» եւ «Ամենատխուր մարդը» թարգմանուած են ֆրանսերէնի:

«Ապրենք տասը պատուիրաններով» հատորը կը յատկանշուի մէկ կողմէ այն վերլուծական գրութիւններու համադրութեամբ, որոնք կը վերհանեն ճշմարիտ ու վաւերական գրագէտին արժանիքներն ու ստեղծագործութիւններուն մնայուն արժէքը, միւս կողմէ` հրապարակախօսական իր յօդուածները կը կարկառեն գրագէտին տարբեր մէկ երեսը, որ քաղաքացիական արիութիւնն է ճշմարտութիւնները ըսելու. «Ընթերցողին, իմ խորին համոզմամբ, ճշմարտութիւն է պէտք: Ճշմարտութիւնը բուժիչ ուժ ունի, շատ մեծ ուժ»։

 

 

ԲԵՂՈՒՆ ՎԱՍՏԱԿԻ ՏԷՐ ԳՐԱԳԷՏԻՆ ՇԻՋՈՒՄԸ

(Ստեփան Ալաջաջեանի մահուան առիթով)

Զէյթունցի ծնողք է 1924-ին Հալէպ ծնած Ստեփան Ալաջաջեան 22 տարեկան երիտասարդ էր, երբ ընտանեօք 1946-ին կը ներգաղթէր Հայաստան: Գրական խառնուածքը յայտնուած էր իր մէջ հայրենիք մեկնելէ առաջ, երբ երիտասարդութեան սեմին,– 18 ամեայ,– 1942-ին կը հրատարակէր առաջին գիրքը՝ «Վշտի ծաղիկներ» քերթուածներու վտիտ հատորը: Այնուհետեւ յարաճուն վերելք կ՚արձանագրէր Գիրի եւ Խօսքի ասպարէզներուն մէջ արտադրելով գեղարուեստական արձակի երկեր,– վէպ, պատմուածք, ակնարկ,– եւ վարած պաշտօններուն բերումով պետական գործիչի լրջախոհութեամբ խօսքի մարդու կարողութեամբ ալ հանդէս կուգար: Պերճախօս էր Ստեփան Ալաջաջևան իր հրապարակային ելոյթներու ընթացքին, բացի իր արձակագիրի տաղանդէն, որ կը փայլէր հայրենական գրական կեանքին մէջ։ Խօսքի մարդը դժբախտութիւնը ունեցաւ իր կոկորդի քաղցկեղին պատճառով վիրահատութեամբ ձայնին լարերը կորսնցնելու, բայց բարեբախտաբար մահէն փրկուելու։ 1980-էն ասդին մինչեւ իր մահը, 23 Դեկտեմբեր 2010, – արուեստական խօսափողով հաղորդակցեցաւ շրջապատին հետ: Եթէ հրապարակային ելոյթներ ունենալէ զրկուեցաւ, բայց իր խոհերն ու մտորումները հարցազրոյցներով չդադրեցաւ կիսելէ ընթերցողներուն հետ, իր գաղափարներուն հաղորդակից դառնալ փափաքող հասարակութեան հետ: Գրչի մարդը, սակայն, երբեք չդադրեցաւ գրագէտի կոչումին ծառայելէ ստեղծագործական կրակն ու աւիւնը իր մէջ աշխոյժ պահելով, մէկը միւսին ետեւէն գիրքեր գրելով հրատարակեց Հայաստան եղած շրջանին թէ 1991-էն ետք Լոս Անճելոս հաստատուելէն յետոյ:

«Հողին կանչը աւելի հզօր է քան ազատութիւնը» պատգամող գրագէտը հողին ձայնին անսալով 1946-ին Հայաստան ներգաղթելէ ետք, 45 տարիներ Խ. Հայաստանի տաք ու պաղ շրջաններէն անցնելով, հայրենասէր մարդու եւ գրողի տոկունութեամբ սովետական կարգերու պայմանները դիմագրաւելով, երբ գրական-ստեղծագործական լիարժէք վաստակ իրագործած հռչակի տէր գրագէտ էր, եւ Հայաստան իր անկախութիւնը հռչակած էր, հողին կապուած ու հողին զօրութեան հաւատացող գրագէտը ուրիշներու կարգին կը բռնէր արտագաղթի ճամբան իր մահը կնքելով օտարութեան մէջ (86-ամեայ տարիքին), օտար հողին ցրտութիւնը գրկած…:

«Փիւնիկ» 1962, «Առանց Հայրենիքի» 1963, իր իրերայաջորդ վէպերը հայրենիքի գաղափարը կեդրոնական թեմա ունին ժողովուրդի կեանքին պատկերացումով իր դրական եւ ժխտական կողմերով վարչակարգի վերիվայրումներուն գեղարուեստական անդրադարձներով։ Տեղ-տեղ համարձակ մօտեցումներով հայրենադարձներէն որոշ խաւի մը յուսախաբութիւնները կը պարզէ, ուրիշներու հայրենի իրականութեան հետ համարկուելով ի գին դժուարութիւններու տեղ հասած ըլլալը կը հաստատէ հոգեբանական հակասական վիճակներու նկարագրութեամբ: 1960-ական թուականներու ձիւնհալին զուգադիպող գործեր էին անոնք գրականութեան համար թոյլատու պայմաններու ընձեռումով։ Ոչ միայն հայրենի իրականութեան համարկուող հայրենադարձ մտաւորական գրողներէն եղաւ Ստեփան Ալաջաջեան իր գրական անհատականութիւնը եւ հեղինակութիւնը պարտադրող, այլեւ իր նկարագրին վստահութիւն շահող հաւատարմութեամբ իրեն վստահուեցան կարեւոր եւ պատասխանատու պաշտոններ: Այսպէս՝ «Սովետական գրականութիւն» ամսագիրի գլխաւոր խմբագիրի տեղակալ, «Հայաստան» հրատարակչութեան գեղարուեստական գրականութեան վարիչ, Հայաստանի Գրողներու միութեան վարչութեան քարտուղար, Եղիշէ Չարենցի անուան արուեստի եւ գրականութեան թանգարանի տնօրէն, Սփիւռքահայութեան հետ մշակութային կոմիտէի վարչութեան անդամ, Ասիայի եւ Ափրիկէի երկիրներու հետ համերաշխութեան կոմիտէի անդամ, Հայ-արաբական բարեկամութեան ընկերութեան նախագահ: Այս պաշտօններու ստանձնումով ծաւալած գործունէութիւնը եւ ցուցաբերած պատասխանատու լուրջ կեցուածքը բարձրացուցած են իր հեղինակութիւնը յարգելի ներկայութիւն մը դարձնելով զինք խորհրդահայ իրականութեան մէջ։

Նախքան ուրիշ բան որպէս տաղանդաւոր գրող իր տեղը ճշդած է Ստեփան Ալաջաջեան հայրենիք հաստատուելէ ետք իր գրած երկու վէպերով, «Անապատում» 1953, «Պարտութիւն» 1957, որոնք ոչ միայն անմիջապէս ուշադրութիւնը գրաւած են հայրենի գրական մտաւորական շրջանակներուն, այլեւ՝ ռուսերէնի թարգմանուելով միատեղ հրատարակուած են Մոսկուա, 85.000 տպաքանակով։ Ոչ միայն գրական կեանքէն ներս իր յաջողութեան սկիզբն ու մեկնակէտը հանդիսացած են այս երկու վէպերը, այլեւ՝ նախերգանքը արձակի յետագայ նուաճումներուն։ Երկու վէպերուն արծարծած նիւթերն ալ արտասահմանեան կեանքէն առնուած են: Առաջինը Բ. համաշխարհային պատերազմի ընթացքին Լիպիական անապատի մէջ պատահած զինուորական գործողութիւններու վիպականացումն է զինուոր տիպարներու դրական եւ ժխտական դիմագծումով: Հայ զինուորի մը ներկայութիւնը հայկական երանգ ալ կուտայ վէպին: Երկրորդին գործողութիւնները կը փոխադրուին Միջին Արեւելք՝ Սուրիա, Դամասկոս եւ Հալէպ: Առաջին վէպէն որոշ տիպարներու ներկայութիւնը երկրորդին մէջ նոյն վէպին երկրորդ մասը ըլլալու տպաւորութիւնը կը թողուն:

Յամենայն դէպս Ստ. Ալաջաջեան պատերազմական պայմաններու, վիճակներու եւ մարդկային եւ զինուորական հոգեբանութիւններու լաւապէս ծանօթի իրազեկութեամբ կառուցած է իր վէպերը: Այդ հանգամանքին միացնելով իր լեզուա–ոճային առանձնայատկութիւնը արձանագրած է վիպական առաջին յաջողութիւնը։

Յաջողութենէ աւելի վեր ազգային-գրական եղելութիւն էր, միաժամանակ հայ վիպագրութեան համար նուաճում Ստեփան Ալաջաջեանի «Եղէգները չխոնարհուեցին» վէպը, որուն առաջին հատորը 1966-ին, երկրորդը՝ 1967-ին հրատարակուելով հայրենի թէ Սփիւռքի գրասէրներուն կողմէ բացառիկ ընդունելութեան արժանացաւ: Անոր պատմա-վաւերագրական արժէքին հետ գեղարուեստական մշակումը վիպական արուեստի բարձրութեան մը դիրքին հասցուց վիպագիր Ստեփան Ալաջաջեանը: Ո՛չ միայն մէկէ աւելի հրատարակութեան արժանացաւ, այլեւ՝ թարգմանուեցաւ օտար լեզուներու, մասնաւորաբար ռուսերէնի:

Վէպը լայն պաստառի վրայ կ՚ընդգրկէր Արեւմտահայաստանի ազատագրական պայքարներէն դրուագներ Զէյթունի վերջին դիւցազնամարտին առանցքով եւ ընտրուած տիպարներով: Տիպարներ, որոնք այնքան լաւ ուսումնասիրուած էին վիպագրին կողմէ, որոնք ապրող ու շնչող հարազատութեամբ կը պատկերանան վէպի տիրապետուած կառոյցին մէջ։ Հայու կամքին եւ պետականութիւն ստեղծելու երազին փլուզումը կը վերապրի ընթերցողը «Եղէգները չխոնարհուեցան» վէպով` երբ Մեծ Եղեռնէն վերապրող հայերու Կիլիկիա վերադարձով սնուցած յոյսը կը բախի եւրոպական դիւանագիտութեան խաբէութեան:

Պետական մտածողութեան տէր գրագէտին հայրենասիրական խորհողութիւնը ցոլացնող մնայուն ստեղծագործութիւն է «Եղէգները չխոնարհուեցին» վէպը, բռնատիրութեան դէմ չխոնարհող ժողովուրդի մը դիմադրական ոգին վկայող:

Իր գրական բերքին վրայ նոր վէպեր եւ յուշագիրքեր ալ կուտակեց Ստեփան Ալաջաջեան Հայաստան կամ արտասահման ապրած տարիներուն, որոնցմէ կ՚արժէ յիշատակել «Անառագաստ նաւեր» 1978, «Ապառաժները արտասուել գիտեն» 1980, «Չսպիացած վէրք» 1989, «Վաթսունականք» 2002, «Լուսաւորեալ խորաններ» 1993, «Ատրուշաններ» 1995, եւն.:

«Վաթսունականք» իր յուշերու գիրքով Խորհրդային Միութեան փլուզումէն ետք, Ստեփան Ալաջաջեան ինչ որ չէր կրնար գրել փլուզումէն առաջ, անկաշկանդօրէն արտայայտած է իրաւակարգին ժխտական երեւոյթներուն ծանրանալով ստալինականութեան տարիներուն, սարսափներուն, գրաքննութեան անպատեհութիւններուն եւ բոլոր տխուր եւ դառն պահերը յիշեցնող իրադարձութիւններուն վրայ։ Չ՚ուրանար, սակայն, այն առաւելութիւնները, որոնց շնորհիւ զարգացած են արուեստները, գրականութիւնը եւ գիտութիւնը։ Որոնցմէ օգտուած է ինք որպէս գրող:

Իր մահով հայ գրականութիւնը կորսնցուց բեղուն վաստակի տէր արժանաւոր եւ տաղանդաւոր գրագէտ մը:

 

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾ ՈՒ ՎԻՊԱՍՈՂ
ԱՐՄԷՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍԵԱՆ

Հայրենի բանաստեղծութեան մէջ 1970-ական թուականներուն հրապարակ իջած բանաստեղծներու սերունդէն է Արմէն Մարտիրոսեան, որ իր սերունդի միւս բանաստեղծներուն պէս ուշացումով հատորի հեղինակ դարձաւ։ Առաջին հատորը՝ «Բանաստեղծութիւններ», լոյս տեսած է 1973-ին, երբ 30 տարեկան էր: Բայց մինչեւ առաջին հատորին հրատարակութիւնը գրական մամուլին մէջ թէ՛ ստեղծագործական էջերով, թէ բանաստեղծական ըմբռնումի մասին իր տեսութիւններով ուշագրաւ անուն էր «երիտասարդական բանաստեղծութիւն» բնորոշուած ուղղութեան մէջ։ Ուղղութիւնը եթէ ոչ հակադրութիւնն էր,– նախորդ սերունդի, – բայց անպայման տարբեր ըլլալու ձգտումով կը յատկանշուէր: Խորքով եւ ձեւով։ Նորութեան ծարաւով եւ որոնումներով: Որոնում մարդու ներքին աշխարհի ոլորտներէն ներս աշխարհընկալումի նոր հորիզոններով թէ արտայայտչական լեզուաոճային թարմարար ձեւերով: Կը հրաժարէին զիրենք կանխող սերունդին կրկնութիւնը ըլլալու սովորամոլութենէն եւ ոտնակոխուած եւ մաշուած արահետներէ ընթանալու դիւրին կերպերէ: Անխուսափելի էր բախումը: Հինի ու նորի բախումը 1970-ական թուականներու հայրենի գրական կեանքի կարեւոր երեւոյթներէն կը հանդիսանար, յատկապէս «Գարուն» ամսագիրի շուրջ համախմբուած երիտասարդներով, որոնք վերանորոգիչ շունչով կ՚օժտէին մեր բանաստեղծութիւնն ու արձակը:

Վերանորոգիչ շունչ, խորքային նոր ծաւալ բերած եւ իմաստասիրական խոկումներուն քնարական քաղցրութիւնը պահած բանաստեղծներէն եղաւ Արմէն Մարտիրոսեանը, որ որքան ալ արդիական ու ժամանակակից հնչեղութեամբ, բայց նախասկիզբին հետ խորունկ հաղորդակցութեամբ եւ աւանդականէն չխզուող հոգեկան կապով:

Ի՛րն է այդ օրերուն բանաստեղծութեան վերաբերեալ հետեւեալ ձեւակերպումը. «Ժամանակակից բանաստեղծութիւնը առանց ժխտելու  մարդու զգացական հարուստ աշխարհին գոյութիւնը ձգտում է ըլլալ առաւելագոյն չափով իմացապաշտ: Մտքի զարգացման այս դարում զգացականը եւ սրտայինը միայն չի գոհացնում ընթերցողը: Այդ պոէզիայի ամէնից աչքի ընկնող յատկանիշը զգացմունքների խտացումն է, համակեդրոնացումը՝ մտքի ամբողջական հսկողութեան տակ»:

Վերանորոգիչ շունչով, բառերուն եւ իր մտածողութեան խորհըդանշական եւ փոխաբերական իմաստ ու արժէք տուած արուեստով Արմէն Մարտիրոսեան հայ բանաստեղծութեան հին ու նոր ակունքներէն կ՚ըմպէր ջուրը, կ՚առնէր անոնցմէ իր էութեան ներշնչիչ եւ ներիմաց տարրերը եւ կ՚ընդխառնէր արդի մարդու դարատրոփ ապրումներուն: Յոյզը մտածումով շաղախելով, մտածումը յուզական կշռոյթով շնչաւորելով Արմէն Մարտիրոսեանի բանաստեղծական աշխարհը ինքնուրոյն է, որ ծալք առ ծալք կը բացուի կեանքի խորհուրդները քողազերծող արտացոլանքով: Այդ արտացոլանքը փոխաբերական բառ է, ուրուապատկեր է, միջնադարեան առաւօտի անցելայուշ է, թռչուններու շունչն է, աչքերուն ընկալած երանգն է, մանկութեան վերայայտնութիւնն է, բանաստեղծի մելամաղձոտ մինակութիւնն է, այս օրերու ուրուականներն են թափառող ոգիներու ոտնահետքերով։ Որքա՜ն դառն է ճնշող առօրեան, որ բանաստեղծը կը մղէ փնտռելու իր մանկութեան անձաւը.

– Դու անցնում ես, Արմէն, օտար հայեացքների շարժուն խաչմերուկով։
– Այս աշխարհից արդէն էլ չեմ ուզում ոչինչ՝
ոչ փառք, ոչ կին, ոչ փող,
եւ նորից որոնում եմ իմ մանկութեան անձաւը դիմակազերծ,
իմ մանկութեան անձաւը ճգնաւորի՝
ներփակ մի Մանեայ-Այրք:

Խորունկ հոգեվիճակներու խորունկ զգացողութեամբ ներապրող բանաստեղծն է Արմէն Մարտիրոսեան, որ յաջողած է իր ժամանակի թրթիռները, զգայնութիւններն ու նրբերանգները ներամփոփել իր մէջ եւ նկարչագեղ ցայտուն գոյներու համանուագով ցայտեցնել եւ դրսեւորել բանաստեղծութիւններով, որոնք համակող գրաւչութիւն եւ հաղորդական գեղեցկութիւն ունին նաեւ: Աղմկոտ աշխարհը չէ իրը, այլ՝ ներամփոփ եւ ներասոյզ մենակութիւնը, որուն ապաւինած կը պեղէ ինքզինքը, իր անցեալը, իր ինքնութիւնը, իր բանաստեղծի փխրուն ճակատագիրին հին ու նոր ծալքերը: Իր մարդու, հայու եւ բանաստեղծի աշխարհահայեացքներուն թելադրած ճանապարհներով կը յանգի մարդու եւ հայու յաւերժութեան հոգեւոր իմացութեան՝ «Հոգիներու հովիւ»։

Խիտ ինքնաբնութագրումով ծանօթացէք բանաստեղծին. «Մանկութիւնս անցել է Վանաձորում, հայրս գիւմրեցի էր, եւ Գիւմրին նոյնպէս դառնում էր իմ մանկութեան օրրանը: Ես, ուրեմն, վանաձորցի եւ գիւմրեցի եմ. մի երրորդ ծննդավայր էլ ունեմ՝ բովանդակ Հայաստանը: Իսկ մարդը, ասում են, ցանկացած տարիքում մանկութեան այդ նոյն, հէնց նոյն երեխան է»:

Բանաստեղծները, – վաւերական բանաստեղծները, – հոգիով միշտ ալ երեխայ կը մնան: Արմէն Մարտիրոսեան վաւերական բանաստեղծ է։

Բովանդակ Հայաստանը իր ծննդավայրը դաւանող բանաստեղծը իր էութեան բոլոր բջիջներով, շնչառութեան բոլոր երակներով եւ ոգեկան տարերքով կապուած եւ կառչած է հողին, հակառակ իր հոգիի ծննդավայր տունին ապրած բոլոր վերիվայրումներուն, տատանումներուն, հակառակ «օր ցերեկով դիմագիծը կորսնցնելու» փորձութիւններուն. հակառակ «երկրում այս անդէմ, ցուրտ ու ամայի – առանց Յարութեան խաչուել է Աստուած»: Բանաստեղծները կոչուած են ոչ միայն իրենց դիմագիծը պահելու, այլեւ՝ պղտոր հոսանքներու անձնատուր ազգային անդիմութեան վտանգը դիմագրաւող մեր երկրին դիմագիծը պահելու եւ պաշտպանելու…: Հայ ոգիին ամրոցները ամրապնդելու դիմադրականութեամբ:

Արմէն Մարտիրոսեան իբրեւ բանաստեղծ եւ վիպասանող այդ ոգեղէն ամրոցին հոգեւոր զինուորագրեալներէն է իր «Մազէ կամուրջ» պատմավէպով, որ սովորական իմաստով պատմավէպ մը չէ, այլ՝ հայ ժողովուրդի ոգեղէն ամրոցներու պատմութիւնը։ Հայ անցեալէն ներկային նետուած այն կամուրջը, որ հայ ժողովուրդի եւ հայրե նիքի յաւերժութեան կ՚առաջնորդէ: Վա՛յ անոր եւ անոնց, որոնք իրենց հաւասարակշռութիւնը կորսնցնելով մազէ կամուրջէն չեն յաջողիր անցնիլ եւ կը զառաթափին անդնդախոր ջուրերն ի վար: Արմէն Մարտիրոսեանի «Մազէ կամուրջը», որուն առաջին հատորը 1986-ին լոյս տեսնելէ ետք, 2002-ին եւ 2003-ին յաջորդաբար հրատարակուեցան Բ. եւ Գ. հատորները, Անիի կործանումէն ետք ԺԲ. դարու իրադարձութիւններու պատմական ֆոնին վրայ կերտած է հայ ժողովուրդի ոգեղինութեան վէպը վաւերագրական հէնքով: Հայ գրչագիրներու եւ յիշատակարաններու խորազնին ուսումնասիրութեամբ եւ բանաստեղծի ներսոյզ պեղումներով:

Ահա թէ ինչո՛ւ Արմէն Մարտիրոսեան պատմավիպագիր ըլլալէ աւելի հին օրերու մեր պատմիչները յիշեցնող եւ արձակին բանաստեղծական կշռոյթ տուող, հոգեկան թռիչքի տէր վիպասող է։

Մեր պատմավիպագիրին` Րաֆֆիին հայեցողութեամբ «մի գիրք կարող է փրկել մի ամբողջ ազգ» մերօրեայ այլասերած պետական ու քաղաքական այրերէն աւելի, ազգը փրկողները գիրքերը պիտի ըլլան, մինչ այդ եթէ գիրք կարդացող մնայ Հայաստանի մէջ…:

Իսկ դուն բարի եկար մեր հայագաղութը, բանաստեղծ եւ վիպասող Արմէն Մարտիրոսեան:

17 Մայիս, 2004

 

 

ԳՐԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ԳԻՐՔ

«ԱՐԵՒԵԼԱՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ»

Արեւմտահայ իրականութեան մէջ արեւելահայ գրականութեան նուիրուած առաջին լուրջ եւ արժէքաւոր ձեռնարկն է գրական այս ժողովածուն, որ լոյս տեսաւ վերջերս «Սեւան» հրատարակչատան տպարանէն, ծանօթ մտաւորական եւ բանասէր Ս. Սիմոնեանի հեղինակութեամբ եւ խմբագրութեամբ: Անմիջապէս արձանագրենք թէ Ս. Սիմոնեան ունէր նման պատկառելի եւ բազմաշխատ հատոր մը խմբագրելու ձեռնհասութիւնն ու փորձառութիւնը։ Եւ այս՝ իր զոյգ ասպարէզներուն իսկ բերումով: Տարիներ շարունակ ա՛ն, որպէս դասախօս հայագիտական առարկաներու եւ որպէս խմբագիր («Սեւան», «Հասկ», «Սփիւռք») թերթերու իր հաստատած մօտաւոր ազգականութեամբ հայ մշակոյթին հետ, դարձուցած են զինք հեղինակաւոր մեկնաբան մը հայ հին մատենագրութեան եւ աշխարհաբար գրականութեան: Սոյն ձեռնարկը, որ պիտի ունենայ նաեւ իր յաջորդ հատորները եւս, նուիրուած են իր բառերով «Հայ ժողովուրդի եւ անոր մեծարժէք մշակոյթին շքեղ յաղթանակներէն հայ գրականութեան» Ե. դարէն մինչեւ ներկայ օրերը՝ 1965: Արդարեւ, յոգնաջան եւ բոլորանուէր ծառայութիւն մը հայ մշակոյթին, որուն գնահատութիւնը հեղինակը կը գտնէ եւ պէտք է գտնէ այդ ծառայութեան մէջ իսկ, մեր հայ գիրքին, հայ մշակոյթին ծանօթացման, տարածման եւ զայն սիրցնելու աշխատանքին նուիրուած բոլոր վաստակաւորներուն նման:

Ըսենք նաեւ թէ մերը քննական մատենախօսութիւն մը, կամ բաղդատական ուրուագիծ մը պիտի չըլլայ երբեք, անոր համար, որ չունինք մեր տրամադրութեան ներքեւ սոյն ձեռնարկը կանխող արեւելահայ հրատարակութիւնները, զորս յիշատակած է Ս. Սիմոնեան իր հատորին «Մատենագիտութիւն» բաժնին մէջ։ Այս մէկը մեր արեւելահայ գրականագէտներուն պարտքը նկատելով, կ՚անցնինք:

Արեւելահայ գրականութեան նուիրուած սոյն հատորը կ՚ընդգրկէ 1850-1920 շրջանը, մէկ խօսքով արեւելահայ գրականութիւնը իր ամբողջութեանը մէջ, եւ կը բաղկանայ արեւելահայ հեղինակներու գործերէն կազմուած ընտիր էջերէ (42 հեղինակներ, որոնց 10 հատը գիւղագիրներ), կենսագրութիւններէ, բառարանէ եւ մատենագիտութենէ:

Կ՚ուզենք առանձինն անդրադառնալ այս իւրաքանչիւր բաժնի մասին:

Հատորը ունի հեղինակին կողմէ գրուած ընդարձակ յառաջաբան մը, 13 էջերէ բաղկացած: Սոյն յառաջաբանին կարեւոր մէկ մասը կը մեկնէ գիրքին էութիւնը եւ զայն բաղկացնող բաժիններուն ներկայացուցած կարեւորութիւնն ու արժէքը։ Համեստութեան դէմ մեղանչում կը նկատենք «Կենսագրութիւններ» բաժնի մէջ հեղինակին ինքն իր մասին կատարած հետեւեալ գնահատական դատումը. «Գրական այդ դատումները եթէ անջատուին եւ յաջորդական կարգով մը դրուին իրարու քով, ինքնին կրնան ձեւացնել արեւելահայ գրականութեան գեղարուեստական գնահատութեան խտացեալ եզրափակում մը»: Այս մասին մեր խօսքը կը վերապահենք «Կենսագրութիւններ»ու շուրջ մեր կատարելիք դատումներու բաժնին:

Յառաջաբանին մնացեալ էջերը կը շօշափեն արեւելահայ գրականութեան հարցերը: Ս. Սիմոնեան բարձր գնահատող մըն է արեւելահայ գրականութիւնը, որ հարուստ է գրական մեծարժէք ստեղծագործութիւններով եւ մեծատաղանդ գրագէտներու աստղահոյլով մը: Ըստ իրեն` «Արեւելահայ գրականութիւնը հայոց գրականութեան զուարթնոցեան տաճարին հինգ կամարներէն մէկն է, հոյակապ ու արծուաթեւ»: Որովհետեւ, ըստ իրեն կրկին, մեր գրականութեան մեծագոյն վիպագիրները (Աբովեան, Րաֆֆի, Շիրվանզատէ, Մուրացան, ՆարԴոս), մեր մեծագոյն թատերագիրը (Սունդուկեան), մեր մեծագոյն բա նաստեղծներէն (Թումանեանը, Իսահակեանը, Տէրևանը), մեր մեծագոյն հէքիաթագիրներէն (Աղայեանը) տուած է արեւելահայ գրականութիւնը։ Ապա կ՚անդրադառնայ բաղդատական ուրուագիծով մը արեւելահայ եւ արեւմտահայ գրականութեանց նուաճումներուն, իրար վրայ ունեցած եւ արձանագրած առաւելութիւններուն եւ թերութիւններուն մասին: Արդարեւ, ճիշդ են առհասարակ եւ ընդունելի իր դատումները եւ հաստատումները արեւելահայ գրականութեան եւ արեւմտահայ գրականութեան մասին, երբ առանց խորանալու զուգակշիռը կ՚ընէ անոնց: Այսպէս գերազանց կը նկատէ արեւելահայ գրականութեան վիպագրական եւ թատերական սեռը՝ արեւմտահայ գրականութեան վրայ: Իսկ արեւմտահայ գրականութեան ալ նորավէպի, երգիծանքի եւ բանաստեղծութեան սեռերը աւելի գերակշիռ կը նկատէ արեւելահայ գրականութեան վրայ։ Մեր կարծիքով, ո՛չ միայն Պարոնեան մը, Օտեան մը չեն ունեցած արեւելահայերը, այլեւ ոչ իսկ անոնց մօտեցող երգիծագիրներ: Այս արդար, անկողմնակալ եւ ճիշդ հաստատումներէն եւ բնորոշումներէն ետք, Ս. Սիմոնեան կը ճապա 136   ղի, երբ արեւմտահայ գրականութեան առաւելութեանց հաշւոյն կ՚արձանագրէ նաեւ, թէ արեւմտահայերը աւելի մեծ թիւով կին եւ եկեղեցական գրողներ ունեցած են, քան արեւելահայերը: Այս կէտին մատնանշումը իր կողմէ կը նկատենք անտեղի, որովհետեւ ան կախում ունի ժամանակի, պայմաններու եւ միջավայրի թելադրանքէն: Այսօր ալ պատկերը շրջուած կը տեսնենք: Բազմաթիւ սովետահայ (արեւելահայ) կին գրողներու դիմաց, սփիւռքահայ գրականութիւնը (արեւմտահայ) հազուագիւտ կին գրողներ կը հաշուէ:

«Ռուսական ազդեցութիւնը արեւելահայ գրականութեան վրայ» հարցին առընչութեամբ Ս. Սիմոնեան շեղում կատարելով իր բուն, հիմնական ըսելիքէն, կը դանդաչի հարցերու շուրջ, որոնք անհարկի են, յատկապէս յարգելի եւ սիրելի չեն թուիր անոնք, հարցերու վրայ դրած իր շեշտի՛ն եւ ոգիին պատճառաւ: Կարելի է անդրադառնալ այդ բոլորին առանց ոեւէ կիրք դնելու: Թէ արեւելահայ գրականութիւնը ազդեցութիւններ կրած է ռուսական գրականութենէն, անկասկած որ անուրանալի է: Թէ այդ ազդեցութիւնը բարերար եղած է թէ ժխտական, այդ ալ ապացուցելու եւ հերքելու հարցը երբ Ս. Սիմոնեան կը խոստովանի թէ իր «Հասողութեան սահմանէն անդին կ՚իյնայ, տրուած ըլլալով որ ռուսերէն չենք գիտեր», հետեւաբար նման հարցի մը իր կողմէ արծարծուիլը կը դառնայ անտեղի։ Ոեւէ արեւմտահայ գրականագէտի մը կարծիքը այս առընչութեամբ չի՛ կրնար աւելի կշիռ ներկայացնել եւ հեղինակաւոր ու վաւերական դառնալ, որքան արեւելահայ գրականագէտի մը, տրուած ըլլալով որ անոնք լաւ գիտեն ռուսերէն լեզուն եւ ռուսական գրականութիւնն ու մշակոյթը: Իր հետ մենք ալ անհանդուրժելի կը գտնենք, բնական է Լէոյի այն տեսակէտը թէ արեւելահայ գրականութիւնը «ռուսաց գրականութեան մի փոքրիկ զաւակն է»։ Կարելի է այս տեսակէտին կամ նման տեսակէտներու դէմ ըննդիմախօսել, առարկել առանց սակայն իր այդ ոճը գործածելու։ Այս տեսակէտին դէմ առարկելու համար հարկ կա՞ր յայտարարելու թէ «Ամբողջ հին ու միջնադարեան հայ գրականութիւնը, արեւմտահայ ու գաղթահայ գրականութիւնները գոյութիւն ունեցած են, աճած են ու ծաղկած, մերթ աւելի բարձր գագաթներ նուաճած քան արեւելահայ ու սովետահայ անմահները, առանց ռուսական ազդեցութեան եւ ռուս ժողովուրդէն ու անոր գրականութենէն բաւական առաջ»:

Տարակարծիք կը մնանք Ս. Սիմոնեանի՝ Կ. Զարեանի մասին իր բանաձեւած տեսակէտին շուրջ եւս, երբ կը յայտարարէ թէ «Կ. Զարեան իբրեւ արեւելահայերէն գրող՝ այսուհետեւ կրնայ մտնել խորհրդահայ գրականութեան մէջ»։ Երբե՛ք ալ Կ. Զարեանը կարելի չէ տեղաւորել խորհրդահայ գրականութեան մէջ, նկատի ունենալով պարզապէս անոր ներկայիս Խ. Հայաստան ապրիլը։ Որովհետեւ Կ. Զարեան իր գրականութեան ոգիով եւ ձգտումներով արեւմտեան է։ Եւ եթէ անպայման տեղաւորելու հարց կը ծագի, իր արեւելահայ բարբառին եւ լեզուին համար, Ա. Ահարոնեանի նման զինք պէտք է տեղաւորել արեւելահայ գրականութեան մէջ։

Յառաջաբանի աւարտին կը հանդիպինք նաեւ արեւելահայ որոշ գրականագէտներու եւ լեզուաբաններու արեւելահայ գրականութեան եւ լեզուին մասին յայտնած տեսակէտներու մէկտեղման (Ս. Նազարեան, Մ. Նալբանդեան, Լէօ, Հ. Աճառեան, «Հայ նոր գրականութեան պատմ.»): Ասոնց՝ յառաջաբանէն անմիջապէս ետք, գեղեցիկ կերպով դասաւորումը կը նպաստէ մտքերու լուսաբանութեան, պայծառութեան եւ արեւելահայ գրականութեան ճիշդ ընկալման: Ս. Սիմոնեան արեւելահայ գրականութենէն ընտիր էջեր կազմելու համար գլխաւորաբար ունեցած է հետեւեալ սկզբունքն ու մեկնակէտը. ա – «Բնագիրներուն բաժինը յատկանշուի հայեցիութեամբ, իր ձեւով եւ խորքով, եւ ըլլայ իրապէս հայ գրականութեան դարաւոր ստեղծագործութիւններուն դարաստանը»: Ու նաեւ անոնց գեղարուեստական արժէքը: Գրական լուրջ սերտողութիւն եւ ընթերցանութիւն պէտք էր նման համադրական ընտիր էջերու կազմութեան համար: Վերագնահատութեան ենթարկելու համար արեւելահայ գրականութիւնը, անհրաժեշտ էր արեւելահայ հեղինակներու ամբողջական գործերու վերընթերցման: Ի պատիվ հեղինակին, պէտք է արձանագրենք, թէ այդ լուրջ սերտողութիւնը կատարուած է բարեխղճութեամբ եւ լայն համբերութեամբ: Արեւելահայ հեղինակներէն ընտրուած էջերը լաւապէս կը բնորոշեն իրենց հեղինակներուն հայեցի նկարագրին հետ՝ անոնց գեղագիտական արժէքը: Արեւելահայ գրականութեան սոյն հատորին մէջ մէկ ծայրէն միւսը կը տողանցեն 32 արեւելահայ մեծ ու փոքր գրողներ, Մեսրոպ Թաղիադեանէն, Ստեփանոս Նազարեանէն մինչեւ Գ. Սունդուկեան, Շիրվանզատէ, Րաֆֆի, Ա. Ահարոնեան, Յ. Թումանեան, Ա. Իսահակեան եւ Վ. Տէրեան, առանց հաշուելու արեւելահայ գիւղագիրները:

Ինչ կը վերաբերի կենսագրութիւններու բաժնին, աւելի շատ կենսագրական տուեալներ կան, քան գրական քննադատութիւն եւ գեղարուեստական դատում: Կը գիտակցինք թէ նման գործ մը աւելի համադրական բնոյթ կը կրէ, քան քննադատական: Սակայն յառաջաբանին մէջ յայտնուած քիչ մը յաւակնոտ մտքերն են, որ խօսիլ կուտան մեզի այդ մասին: Համեմատական չափն ալ պահուած չէ բոլոր հեղինակներուն պարագային: Այսպէս օրինակ՝ Խ. Աբովեանի, Ստ. Նազարեանի, Մ. Նալբանդեանի, Պ. Պռոշեանի, Շիրվանզատէի մասին աւելի քիչ գրական դատում եւ գնահատութիւն կայ, քան Յ. Յովհաննիսեանին, Յ. Թումանեանին, Աւ. Իսահակեանին եւ Վ. Տէրեանին վե րաբերող կենսագրութիւններուն մէջ։ Սակայն անուրանալի է ուրիշ իրողութիւն մըն ալ, որ Ս. Սիմոնեան արեւելահայ հեղինակներուն կենսագրութիւնները պատրաստելու աշխատանքին մէջ օգտագործած եւ նկատի առած է բաւական շատ աղբիւրներ, եւ զանոնք օժտած ամբողջական եւ ճշգրիտ տուեալներով:

Հատորին մնայուն եւ արժէքաւոր բաժինն է մատենագիտութիւնը. ո՛չ ամբողջական, սակայն գոհացնող, ինչպէս հեղինակն ալ կը խոստովանի: Ասկէ առաջ նոյն ձեւի աշխատանք մը տարած էր նաեւ Հ. Մեսրոպ Ճանաչեան իր «Պատմութիւն արդի հայ գրականութեան» հատորին մէջ։ Պզտիկ աշխատանք չ՚ենթադրեր նման մատենագիտութեան մը պատրաստութիւնը։ Ու Ս. Սիմոնեան այդ աշխատանքը եւ ժամանակը չէ խնայած իր հատորին գիտական արժէք տալու մտադրութեամբ: Արեւելահայ գրականութեան մասին, կամ արեւելահայ ոեւէ հեղինակի մասին ուսումնասիրութիւն պատրաստելու նպատակ ունեցող ոեւէ ուսանող կամ գրականագէտ կրնայ դիմել որպէս աղրիւր Ս. Սիմոնեանի պատրաստած մատենագիտութեան եւ հոն պիտի գտնէ արեւելահայ գրողներու մասին գրուած արժէքաւոր ուսումնասիրութիւններու, յօդուածներու եւ մենագրութիւններու բաւարար ցուցակը:

Արեւմտահայ գրասէրին եւ ընթերցողին համար նորութիւն է նաեւ հատորին մէջ 629-705 էջերը գրաւող «Արեւելահայ գիւղագիրներ»ու բաժինը: Այս բաժնին համար արձանագրելիք մէկ դիտողութիւն ունինք: Փոխանակ այս բաժինը արեւելահայ հմուտ գրականագէտ Սուրխաթեանի «Հայ գրականութիւն» հատորէն արեւելահայ գիւղագիրներու մասին կատարուած մէջբերումով բանալու, կրնար իր կողմէ «Մատենագիտութիւն» բաժնին մէջ արեւելահայ գիւղագիրներու մասին յիշատակուած յօդուածներուն օգտագործումով պատրաստուած՝ Ներածութեամբ մը բանալ եւ ապա՛ տեղաւորել Սուրխաթեանինը: Սակայն ինչ որ ըլլայ, արեւելահայ գիւղագիրներու բաժինը նորութիւն է եւ շահեկա՛ն եւ ուսանելի արեւելահայ գրականութիւնը ուսումնասիրելու եւ անոր ամբողջական համայնապատկերը ունենալու տեսակէտով:

Առանձին յօդուածի նիւթ կը հայթայթէ յառաջաբանին մէջ յայտնուած` սույն հատորը որպէս գրականութեան դասագիրք գործածելու տեսակէտն ու գաղափարը իր առաւելութիւններով, անգործնական կողմերով եւ անպատեհութիւններով:

Որպէս եզրակացութիւն, ըսենք թէ սոյն պատկառելի եւ բազմաշխատ հատորը տարիներու տքնաջան աշխատանք, անխոնջ պրպտում եւ անձնուիրութիւն կը պահանջէ: Հաւաքական խմբագրութեամբ եւ աշխատանքով գլուխ հանուելիք երկասիրութիւն մը, որ Սիմոնեան գնահատելիօրէն առանձինն կատարած է։ Եւ այս տեսակ գործերու մէջ կը սիրենք ու կը յարգենք յատկապէս իր գիտական մեթոտիկ աշխատանքի եղանակը: Կը սպասենք, որ Սիմոնեան նուազ ժամանակ վատնելով հրապարակագրական եւ լրագրական սպառումներուն, յաջորդաբար լոյս ընծայէ նաեւ մնացեալ հատորները, որոնք նուիրուած պիտի ըլլան հայ հին մատենագրութեան, արեւմտահայ գրականութեան, խորհրդահայ գրականութեան եւ սփիւռքահայ գրականութեան: Յաջողութի՛ւն:

Պէյրութ, 1965

 

 

ԶԱՊԷԼ ԵՍԱՅԵԱՆԸ՝
ԻՐ ՆԱՄԱԿՆԵՐՈՒՆ ՄԷՋ

Բացի հաճոյք եւ վայելք ըլլալէ անհետացած գրագէտներու նամականիին ընթերցումը, առիթը կը շնորհեն գրագէտին անծանօթ մնացած հոգեկան կեանքին եւ աշխարհայեացքին հետ հաղորդուելու:

Նամակներուն ընդմէջէն կը վերակենդանանայ գրողը՝ իր սրտի չքօղարկուած պատկերով եւ մտերիմ պահերով…

Անհետացած մեր գրագէտները իրենց նամականիով վերակենդանացնող հաստատութիւնն է Երեւանի Եղիշէ Չարենցի անուան Գրականութեան եւ արուեստի թանգարանը: «Գրական ժառանգութիւն» մատենաշարին 12-րդն է 1977-ին, Երեւանի համալսարանի հրատարակչութեամբ լոյս տեսած արեւմտահայ ականաւոր գրագիտուհի Զապէլ Եսայեանի «Նամակներ»ը:

Իրաւա՛մբ, Երեւանի Եղիշէ Չարենցի անուան Գրականութեան եւ արուեստի թանգարանը գրական այն գանձատունն է, ուր կը հաւաքուին եւ հոգածութեամբ կը պահուին աշխարհի զանազան անկիւններէ արեւմտահայ եւ սփիւռքահայ գրողներու եւ մշակութային գործիչներու գրական ժառանգութեան մաս կազմող նամակներ, նշխարներ, լուսանկարներ, փաստաթուղթեր եւ անտիպներ…: Հայ գրողներու ժառանգութենէն նամակներ եւ այլ կարգի նշխարներ կորուստէ փրկելու տեսակէտով, աշխարհի ամէնէն ապահով կայանը անկասկած որ Երեւանի ա՛յս թանգարանն է, ուր կան հայ հեղինակներու ձեռագիրներուն եւ գրական ժառանգութեան վրայ պահապան հրեշտակի պէս դողացող, հոգացող, գուրգուրացող եւ հսկող նուիրեալներ: Գոհար Ազնաւուրեան, Արփիկ Աւետիսեան,…։: Պաշտօնով հոն են, բայց պաշտօնեայի նկարագրով չէ, որ կը գործեն…:

Արեւմտահայու գոհունակութեամբ «Գրական ժառանգութիւն» մատենաշարով լոյս տեսած Դանիէլ Վարուժանի եւ Արեւմտահայ գրողներու նամականին կարդացած եմ։ Եւ որքա՜ն բան՝ Դանիէլ Վարուժանի եւ արեւմտահայ գրողներու կեանքէն չէի գիտեր… եւ սորված եմ իրենց նամակներու ընթերցումներէն։ Նոր լոյս սփռած են անո՛նք։

Հայաստանէն հետս բերած գիրքերուն մէջն էր նաեւ Զապէլ Եսայեանի «Նամակներ»ը։ «Նամակներ»ը կազմած եւ ծանօթագրած է Արփիկ Աւետիսեանը: Իսկ հատորին որպէս խմբագիր՝ Զապէլ Եսայեանի մասին ուսումնասիրութիւն մը գրի առած է քննադատ Ս. Արզումանեան:

Շաբաթ մը չանցած, 417 էջերէ բաղկացեալ Զապէլ Եսայեանի նամակներու հատորին ընթերցումը վերջացած էր արդէն: Կարգ մը նամակներ վերստի՛ն, վերստին կարդալու պայմանով։

Իրեն ժամանակակից գրողներու, մտաւորականներու, խմբագիրներու հետաքրքրութիւնն ու ուշադրութիւնը իր վրայ պահող ուշագրաւ գրագիտուհին էր Զապէլ Եսայեան պոլսահայութեան՝ իր գրականութեան որակով եւ արժէքով, իր անձին հմայքով: Մինչեւ օրս ալ, իր գրականութեան որակն ու արժէքը եւ արեւմտահայ արձակի վարպետի նուիրագործուած համբաւը ոչի՛նչ կորսնցուցին իրենց հմայքէն: Գրական իւրաքանչիւր սերունդէ գրասէրներ եւ գրողներ միշտ ալ գտնուեցան, որ մնացին իր արձակի հոգեբանական խորութեամբ յատկանշուող էջերուն հմայքին՝ եւ շքեղ արեւմտահայերէնի լեզուական կախարդանքին տակ: Յակոբ Օշականն անգամ հրապուրած գրագիտուհին է Զապէլ Եսայեանը:

Հետաքրքրական, ուսանելի եւ շահեկան շատ երեսներ ունի Զապէլ Եսայեանի կեանքը, որուն ցարդ անծանօթ ծալքերը կը բանան իր մտերիմ, անկեղծ եւ սրտբաց ոճով յատկանշուող նամակները:

Զապէլ Եսայեանի կեանքին մէջ առաջին հետաքրքրական երեւոյթը ան է, որ ծնած է Պոլիս եւ իր էութեամբ մնացած է արեւմտահայու կազմաւորման դրոշմով: Բախտով Մեծ Եղեռնէն փրկուելով ապաստանած է Փարիզ, այսինքն դարձած է սփիւռքահայ՝ ուրկէ առած է արեւմտա-եւրոպական մշակոյթի հմտութիւնը եւ գեղագիտական զգայնութիւնը: «Մարդ Ֆրանսայէն դուրս ելլելու է՝ հասկնալու համար Ֆրանսայի արժէքը։ Ոչ մէկ երկիր, լաւ համոզուեցէք ասոր, չկրնար հաւասարիլ այդ սքանչելի երկրին» (Նամակներ, էջ 28, Տիգրան Եսայեանին, 1906, Իտալիա): Ապա գիտակցական հայրենասիրութենէ թելադրուած եւ համոզումով 1934-ին, իր երկու զաւակներուն հետ հաստատուած է Երեւան, դարձած է խորհրդահայ գրագիտունի, բայց զերծ չմնալով անհատի պաշտամունքի բռնութիւններէն, 1943ին նահատակուած է ուրիշ եղերաբախտ գրագէտներու հետ:

Իր կեանքի երեք հանգրուաններուն եւ անոնց հոլովոյթին մէջ կազմաւորուած աշխարհայեացքին վրայ լոյս կը սփռեն այս հատորով հրատարակուած նամակները: Հատորին մէջ տեղ գտած նամակները ուղղուած են յայտնի գրողներու հետ, – Ա. Չօպանեան, ՅովՀաննէս Թումանեան, Արամ Անտոնեան, Լեւոն Բաշալեան, Զարեհ Որբունի, Աւետիք Իսահակեան, Յակոբ Օշական, – հասարակական եւ եկեղեցական դէմքերու եւ մեծ մասամբ ընտանիքի անդամներուն` ամուսնին նկարիչ Տիգրան Եսայեանին եւ աղջկան՝ Սոֆիին:

Ուշագրաւ առաջին երեւոյթը Զապէլ Եսայեանի նամակներուն մէջ, այն է, որ ինչ բնոյթի եւ անձի նամակ ալ գրած է ան, բացի ընտանեկան կարգ մը մանրամասնութիւններէ՝ ընտանիքի անդամներուն ուղղուած նամակներուն մէջ, շօշափած է իր ժամանակաշրջանի հայ կեանքը յուզող նիւթերը։ Իր ժողովուրդի մտահոգութիւններով ապրող, տագնապող հասարակական կնոջ տիպարը կը գծուի Զապէլ Եսայեանի նամականիի էջերուն մէջ: Իր նամականիի քիչ էջերուն մէջ կը հանդիպինք գրական հարցերու շուրջ խորհրդածութիւններու։ Նոյնի՛սկ գրողներու ուղղուած նամակներուն մէջ աւելի շատ տեղ գրաւած է հասարակական այրող հարցերը՝ քան գրականութիւնը: Այս տեսակէտով շահեկան է 1935-ին, Երեւանէն Յակոբ Օշականին ուղղած նամակը: Անկախաբար շօշափած հարցերուն շահեկանութենէն, 1935ին Երեւանէն Զապէլ Եսայեանի Յակոբ Օշականին ուղղած նամակը շատ բան կ՚ըսէ Զապէլ Եսայեան գրագիտուհիի քաղաքացիական կեցուածքի մասին: Եւ արդէն նամականին կ՚ընէ քաղաքացի գրագիտուհիի յայտնութիւնը:

Հասարակական եւ ազգային պարտականութիւններու բերումով Զապէլ Եսայեան շատ ճամբորդած եւ ընտանիքէն հեռու գտնուած է:

Անով կը բացատրուի նամականիին մէջ ամուսնին եւ աղջկան ուղղուած նամակներուն առատութիւնը: Աղջկան՝ Սոֆիին գրած նամակներուն մէջ հայ մայրն է ան, իսկ ամուսնին` Տիգրան Եսայեանին ուղղուած նամակներուն մէջ՝ հայ կինը, որ դժբախտութիւնը կ՚ունենայ վաղաժամօրէն կորսնցնելու։ Ամուսնին կորուստէն ետք գրուած նամակներուն մէջ առաւել շեշտուած է իր հոգեհատորներուն վրայ գուրգուրացող մայրական սրտին խանդաղատանքը: Այդ խանդաղատանքին արտայայտութիւնն է ամէն գնով իր զաւակներուն համալսարանական ուսմամբ օժտելու զոհողութիւնը: Կը յաջողի: Աղջկան գրադարանի գիտութեան մասնագիտութիւնը, իսկ տղուն՝ քիմիաբանութեան:

Ամուսնին, Տիգրան Եսայեանին, 1907-ին, Պոլիսէն գրուած նամակին հետեւեալ հատուածը (էջ 59-60) կ՚արտայայտէ Զապէլ Եսայեանին ընտանիքին հետ հոգեկան կապը. «Անհամբեր քեզմէ նամակի եւ լուրի կը սպասեմ, ինչպէս նաեւ քու առողջութեանդ մասին լաւ լուրերու. Սոֆին շատ մեծցած եւ յառաջդիմած պիտի գտնես, ինչպէս նաեւ իր գիտցած ոտանաւորներուն վրայ նորեր աւելցուցած, որոնք չեմ կարծեր, որ քեզի դժգոհ ձգեն. շատ մը կարօտցած է քեզի եւ յաճախ կուլայ. «պապաս, պապաս կ՚ուզեմ» ըսելով. աւելորդ է ըսել, որ մայրիկը ոչ նուազ կարօտցած է պապան եւ հակառակ պտոյտներուն զբօսանքներուն, ձանձրոյթի շատ նեղացուցիչ ժամեր ունի երբեմն պապայէն հեռու»:

Իր տիպարով աղջիկ ունենալու պատգամը կայ 1914-ին Սոֆիին ուղղուած նամակի (էջ 115) հետագայ տողերուն մէջ. «Սարսափել միջակութիւնից, այսինքն՝ անգոյն ու նուաստ դիրքից։ Յայտնի մարդ դառնալ, անձնական արժանիքներ ցուցաբերել, բարձր նպատակի ծառայել ահա սրանք պէտք է լինեն քո ձգտումները: Ինչ նշանակութիւն ունի երջանիկ կամ ապերջանիկ լինելը: Ամենադժբախտ մարդը նա է, ով վարում է միջակ եւ անօգուտ կեանք, ներքուստ ափսոսալով, որ վրիպել է կոչումից։ Մի՛ վախեցիր յաւակնոտ թուալուց։ Վեհ իտէալների ձգտողը չի կարող համեստ մնալ, հեզ ու խոնարհ ապրել»:

 

«ՀԱՏԸՆՏԻՐ»Ի ԵՒ Պ. ՍԵՒԱԿԻ ՄԱՍԻՆ

Պարոյր Սեւակի սոյն հատընտիրը կը բաղկանայ միայն բանաստեղծութիւններէ: «Հատընտիր»ը բաղկացնող քերթուածները առնուած են բանաստեղծին երեք հատորներէն. «Նորից քեզ հետ», «Մարդը ափի մէջ» եւ «Եղիցի լոյս»։ Գեղեցիկ յաւելում մըն է Պարոյր Սեւակի սոյն «Հատընտիր»ին մէջ, հատորներէ դուրս մնացած եւ հայրենի գրական մամուլին մէջ լոյս տեսած բանաստեղծութիւններու բաժինը:

«Հատընտիր»էն դուրս կը մնան պոէմաները՝ «Անլռելի զանգակատուն»ը, «Եռաձայն պատարագ»ը եւ «Մարդը ափի մէջ» հատորով լոյս տեսած կարգ մը պոէմաները. «Եւ այր մի՝ Մաշտոց անուն», «Ուշացած իմ սէր», «Նահանջ երգով»։

«Հատընտիր»ին բնոյթը եւ ծաւալի մտահոգութիւնները ստիպումի տակ դրին զանց առնելու պոեմաները, որոնք այլապէս Պ. Սեւակի բանաստեղծական հարուստ ժառանգութեան ինքնատիպ եւ մնայուն իրագործումներն են:

«Հատընտիր»ի կազմութեան մեկնակէտը եղած է սփիւռքահայ եւ հայրենաբնակ ընթերցող հասարակութեան մատուցել հատոր մը, որուն մէջ ներկայացուի Պարոյր Սեւակ բանաստեղծը իր երեք կարևւորագոյն եւ յատկանշական քերթողագիրքերու քերթուածներով:

Կրկնակ արժէք մըն ալ կը ստանայ սոյն «Հատընտիր»ը այն իմաստով նաեւ, որ Պ. Սեւակի կարգ մը գիրքերը արդէն հազուագիւտ են հրապարակի վրայ։

«Հատընտիր»ի խմբագրման սկզբունքը եղած է՝ պահել գիրքերու այն խորագիրները, որոնցմէ առնուած են քերթուածները: Եւ այս կերպով եթէ մէկ կողմէ հաւատարմութիւն ցոյց տրուած կ՚ըլլայ մեծանուն բանաստեղծին հանգանակին նկատմամբ՝ ըստ որուն քերթուածի մը կամ գիրքի մը խորագիրը հիմնական նշանակութիւն կը ներկայացնէ. իսկ միւս կողմէ զերծ կը պահուի հատորը պարագայական խորագիրներէ, որոնցմէ որքա՜ն կը խորշէր բանաստեղծը:

***

Շռնդալից մուտք մը չունեցաւ Պ. Սեւակ մեր բանաստեղծութեան մէջ։ Առաջին գիրքը 1948-ին՝ «Անմահները հրամայում են», երկրորդը 1953-ին՝ «Անհաշտ մտերմութիւն», մինչեւ իսկ երրորդ գիրքը 1954-ին՝ «Սիրոյ ճանապարհը», յայտնութիւնը չէին կատարեր մեծ բանաստեղծի: Հազիւ կը զգացնէին բանաստեղծի ապագայ կարելիութիւնը, խոստումը: 1957-ին հրատարակուած «Նորից քեզ հետ» բանաստեղծութիւններու հատորով գտաւ իր աշխարհը եւ այդ աշխարհին ընթերցողը եւս հաղորդ պահելու ըսելակերպը եւ մտերիմ շեշտը:

Այնուհետեւ հատորէ հատոր հասաւ ինքնուրոյնութեան: «Նորից քեզ հետ» հատորին առաջին մասերուն մէջ թէպէտ ամբողջութեամբ դասական եւ աւանդական բանաստեղծութեան կերպերէն հրաժարած չէ տակաւին, սակայն կը զգաք թէ իր ինքնութեան, ինքնաճանաչման որոնումի ճանապարհին գտնուող եւ իր բանաստեղծական անհատականութիւնը արդէն զգացնող բանաստեղծի մը հետ դէմ յանդիման կը գտնուիք: Եւ այս տեսակէտով «Նորից քեզ հետ» հատորը ուշագրաւ հանգրուան մըն է Պ. Սեւակի ստեղծագործութեան համար:

Գուրգէն Մահարի «Նորից քեզ հետ» գիրքին հրատարակութեան առիթով գրած է. «Ահաւասիկ մի պոէտ, որ կարծես գիչերով ներս մտաւ պոեզիայի դռներից, բաց դռները ջարդելով։ Երբ Հելիկոնի գիշերային պահակը խիստ նկատողութիւն արաւ նրան այս անկարգութեան համար, բանաստեղծը անմեղ դէմք ընդունեց եւ արդարացաւ.

– Դուռը հնացել է, պէտք է փոխել»։

Բնորոշ է Գուրգէն Մահարիի բնութագրումը Պ. Սեւակի գրական նոր ճանապարհի ընթածիրին շուրջ։ Կ՚ուզէ խռովութիւն յառաջացնել այդ շրջանի խորհրդահայ բանաստեղծութեան յատուկ՝ լիճի խաղաղութեան մէջ։ Կ՚ըմբոստանայ չափուած-ձեւուած թեմաներու կապանքներուն եւ կաղապարներուն դէմ եւ նոր խօսքի եւ նոր ձեւի փնտռտուքին մէջ կը դառնայ «անկարգ» բանաստեղծ:

Հնաբոյր եւ ժամանակավրէպ հասկացողութիւններուն կը հակադրէ նորը, առաջաւորը, ժամանակակիցը: Բանաստեղծութեան հինցած դռները նորով փոխարինելու տառապալից երկնումի եւ ջանասիրութեամբ յատկանշուող ստեղծագործ աշխատանքի կը նուիրուի: Ի՛ր եւ մեր բանաստեղծութեան նոր որակ եւ ժամանակի ռիթմին համընթաց մակարդակ ապահովելու համար չգոհացաւ միայն հայ բանաստեղծութեան աւանդներու իւրացումով, դիմեց համաշխարհային բանաստեղծութեան ժամանակակից դէմքերու ալ սերտողութեան եւ ճգնեցաւ ստեղծել իր գրականութիւնը: Պարոյր Սեւակի սերունդի բանաստեղծներուն մէջ կային տաղանդաւորներ, կոչեցեալներ, իւրայատուկ խառնուածքով եւ անհատական դրոշմով Ս. Կապուտիկեան, Յ. Շիրազ, Վ. Դաւթեան, Գ. Էմին, Մ. Մարգարեան, Հ. Սահեան, Հ. Յովհաննիսեան, բայց այս սերունդին մէջ առանձնատիպը եւ յառաջապահի դրօշակակիրը հանդիսացաւ Պ. Սեւակ իր աւանդախախտութեամբ եւ նորարարութեամբ: Պեղեց, յայտնագործեց: Նորի՛ արարիչ դարձաւ։ Լեզուի մէջ, արտայայտչամիջոցներու այլազանութեամբ, խօսքի հնչեղութեամբ:

«Մարդը ափի մէջ» հատորը շարունակութիւնն է «Նորից քեզ հետ»ով սկսուած արուեստի նոր ըմբռնումներուն: Որոնումը հոն եւս կը շարունակուի: Ժամանակի ձայնն ու լսափողն է այլեւս: Կապուած կեանքին՝ բանաստեղծական արուեստի վարպետութեամբ կ՚արձագանգէ մարդը յուզող հարցերն ու տագնապները: Մարդու հանդէպ եւ կեանքի հանդէպ կ՚արտայայտէ իր զգացողութիւնը։ Մարդու արժանաւորութեան գովերգուն է եւ ծառացողն ու ըմբոստը մարդը նուաստացնող բոլոր անազնիւ երեւոյթներու դէմ: Մաքրութիւն, անկեղծութիւն, ազնուութիւն կը փնտռէ մարդուն մէջ ու չգտնելու պարագային գեղարուեստական պատկերաւոր խօսքի ուժով կը խարազանէ թուլամորթութիւնը, կեղծիքը, բարոյական ու հոգեկան անկումները:

«Մարդը ափի մէջ» հատորը ամբողջութեամբ մարդերգութիւն է: Մարդու գեղարուեստական կենսագիր է Պ. Սեւակ։ Իր բանաստեղծութիւնը պայքար մըն է նոր մարդու տիպարի կերտումին:

Երկար ատեն եւ մինչեւ հիմա ալ կարծես Պ. Սեւակ կը նշանակէ «Անլռելի զանգակատուն»: «Անլռելի զանգակատուն»էն առաջ եւ «Անլռելի զանգակատուն»էն ետք հրատարակուած երկերը անծանօթ մնացած են գրասէր լայն հասարակութեան համար: Միայն «Եղիցի լոյս»ն է, որ զուգադիպած ըլլալով իր մահուան նախօրեակին եւ մանաւանդ այդ գրքի հրատարակութենէն ետք որոշ ժամանակ մը գրաքննութեան հսկողութեան տակ մնալու հանգամանքը՝ ժողովուրդին եւ գրասէր հասարակութեան հետաքրքրութիւնը աւելի սրած է։ Բայց իրողութիւն է, որ Պ. Սեւակը Պ. Սեւակ եղաւ «Անլռելի զանգակատուն»ով: Թէ ազգ. եւ թէ արուեստի տեսակէտով մեր բանաստեղծութեան մէջ երեւոյթ կազմեց «Անլռելի զանգակատուն» պոեման:

Ազգ. խորունկ ոգեկանութեան մը եւ անիմանալի խորհուրդներու յուշարձանն է «Անլռելի զանգակատուն»ը։ Մեր ազգային ցաւն ու ողբերգութիւնը աշխարհին պատմող դիւցազներգական շունչով վիպերգութիւն է ան: Համանուագ առ համանուագ կազմուած քնարական վէպ մը: Կոմիտասի կեանքին ընդմէջէն մեր ժողովուրդի յիսնամեայ պատմութեան գեղարուեստական տարեգրութիւնը կը յաջողի կերտել Պ. Սեւակ «Անլռելի զանգակատուն»ով, ուր ներշնչումի խորութիւնն ու անկեղծութիւնը, ապրումներուն ցեղադրոշմ խռովքը՝ միանալով բանաստեղծական գերազանցապէս ինքնատիպ գիւտերու, պատկերներու, արտայայտչական ու ոճային նորութիւններու՝ թուական մը բացաւ Հայաստանի բանաստեղծութեան մէջ։

«Եղիցի լոյս»ով իր վերջին խօսքը ըսաւ Պ. Սեւակ։ Բանաստեղծական խօսք մը, որ լոյսի փառաբանութեան մէջէն բանաստեղծ-իմաստասէրի աշխարհայեացքին վկայութիւնը կը կազմէ։ Դարձեալ խռովարար է: Կերպով մը «Հոգեւոր ասմունք ոգեղինացած ասք»։ Մտածող-մտաւորական-իմացականութեամբ լեցուն հերոսի տուայտանքներն ու պոռթկումները կը համադրէ «Եղիցի լոյս»ը։ Հաւատարիմ կը մնայ իր այն հանգանակին, ըստ որուն՝ «Ճշմարիտ բանաստեղծութիւնը առհասարակ եւ միշտ վեր է սիրտ կոչուածից եւ աւելին է երգ կոչուածից: Սիրտ ունենալը քիչ է, հարկաւոր է նաեւ հոգի ունենալ»:

***

Պարոյր Սեւակ սովորական իմաստով բանաստեղծ մը չէր, այլ իր ժողովուրդի հաւաքական ապրումներուն, թռիչքներուն, երազներուն, առօրեայի մտորումներուն եւ տուայտանքներուն եւ ազգային ձգտումներուն արտայայտիչը, մարգարէաշունչ պատգամաբերը: Ժամանակի հեւքով շնչող, մարդու եւ հայրենիքի ճակատագրով տագնապող եւ այդ տագնապները բանաստեղծութեամբ արարչագործելով լուսաւոր բարձունքներու տանող խիզախ, յանդուգն եւ յախուռն բանաստեղծը: Ժամանակաշրջան մը ամբողջ իր տաղանդին ուժով, իր հզօր երեւակայութեան թռիչքով լեցնող խորհրդանշանային դէմքն էր Պ. Սեւակ։ Իր մէջ հաւասարապէս խտացուցած էր դարերէն եկող ցեղային ոգեղինութեան արարիչ լոյսը եւ իր ապրած ժամանակներու ոգին, կանչերն ու ձայները: Ժառանգորդն էր անցեալի եւ բանբերը գալիքին եւ ժամանակակից հայու զգայնութիւններուն: Հայութեամբ ապրող եւ հայութեան համար տագնապող բանաստեղծի ճշմարիտ տիպարն էր Պ. Սեւակ։ Ժողովուրդի խղճմտանքը։

Տարօրինակ պիտի ըլլայ գուցէ հաստատել նաեւ, որ այսքան ժողովրդական համարումի եւ համբաւի տիրացած բանաստեղծը իր արուեստի առանձնայատկութիւններով երբեք ժողովրդային չէր։ Աժան եւ ամբոխային ճաշակներու գոհացման համար չէր իր բանաստեղծական թեւաւոր խօսքը: Մտաւորական խորութեամբ յատկանշուող եւ մարդկային բարդ ներաշխարհէն ներս սուզուելով, քաոսային մութէն լոյսի եւ գեղեցկութեան խորունկ քերթուածներ կառուցող, երկնող եւ կարկառող քանդակագործ բանաստեղծը: Եւ եթէ հաւասարապէս ժողովրդական համեստ խաւերէն մինչեւ մտաւորական ընտրանիին հասաւ իր բանաստեղծութեան կախարդիչ ձայնը, առինքնող երգը, ատիկա մէկ կողմէ եթէ իրեն համար պատուանդան ունի ոգեկան հարուստ աշխարհ մը, միւս կողմէ կը կազմէ գաղտնիքը, ներզօր ուժը, առանձնայատկութիւնը եւ իր արուեստին այլասեռ եւ բազմատարը բնոյթը: Մէկ խօսքով՝ Բանի ուժով բանաստեղծութեան այն հրաշքը, զոր իրագործած է Պ. Սեւակ։ Բայց, ո՛չ դիւրութեամբ: Տքնանքո՛վ, տառապանքո՛վ, որոճումո՛վ, խորացումո՛վ եւ զարգացումով: Եւ ասոր արդիւնքն է նաեւ այն իրողութիւնը, որ Պ. Սեւակ ստեղծեց բանաստեղծութեան մէջ իր ոճը: Պարոյրսեւակեան ոճը։ Նո՛ր, ինքնատիպ, թարմ, ժամանակակից եւ յառաջապահ: Յախուռն տարերքով հոգեյատակուած: Հարկաւ դժուարութեամբ հասած է բարձունք մը նշող արուեստի համայնապարփակ խորութեան: Դիւրինին հաւատացող չէ եղած ան, եւ դիւրին ու հեշտ արահետներէ աւելի նախընտրած՝ լայն սրտով, լայնատարած մտքով կամ լա՛յն պողոտաներէ անցնիլ. եւ կամ իյնալելլելով, յաճախ արիւնելով մագլցիլ լեռներն ի վեր, անհարթ հարթութիւններու յաղթահարելով` խիզախել բարձունքներու կատարը:

Անհանգիստ ոգի եւ սաւառնաթեւ թռիչք։ Քարանձաւային լոյս եւ ժամանակի ցաւցնող ճշմարտութիւն: Գալիքի հաւատք՝ եւ մարդկայինի հանդէպ սէր: Սրբազան կիրք եւ ցաւցնող անկեղծութեամբ յատկանշուող պոռթկում: Այս տարրերով կը ճառագայթէ Պ. Սեւակի բանաստեղծի դիմանկարը: Եւ տակաւին, Պ. Սեւակի բանաստեղծութեան համակող ջերմութեան ուժը կը գտնուի նաեւ այն իրողութեան մէջ, որ իրը գերազանցապէս պոռթկումի գրականութիւն է: Եւ ճիշդ է նաեւ այն, որ այդ անկեղծ, համարձակ եւ յախուռն պոռթկումը տեղ-տեղ հրապարակախօսութեան մեղքին մէջ ձգած է բանաստեղծը: Ինք գիտակ էր անոր եւ յատկապէս վերջին շրջանին իրեն համար որպէս արուեստի ըմբռնում ինչպէսէ աւելի ինչն էր էականը: Ճշմարտութիւնները, բանաստեղծի անհատապաշտութեամբ եւ քաջութեամբ պոռթկացող, կեղծիքը դիմակազերծող, սուտին դէմ պայքարող, քիչ մը մարդկայնականութիւն տեսնելու ծարաւով ապրող եւ տագնապող, անարդարութեան դէմ ընդվզող բանաստեղծի հազուադէպ երեւոյթ էր Պ. Սեւակ, մեծերու յատուկ վարքով։

Ինչ որ ալ գրած է Պարոյր Սեւակ բանաստեղծը՝ քերթուած, պոէմ, յօդուած, ճառ, գրական-քննադատական վերլուծում՝ համոզումի, կիրքի, հաւատքի եւ առնականութեան շեշտը կը կրեն եւ կ՚ամբողջացնեն բանաստեղծի եւ մտաւորականի ուրոյն դիմագիծը եւ ուժեղ անհատականութիւնը:

1987

 

ԳԱՐԵԳԻՆ Բ. ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ
«ՀՈՂ, ՄԱՐԴ ԵՒ ԳԻՐ» ՀԱՏՈՐԻ ՄԱՍԻՆ

Գարեգին Բ. կաթողիկոս պատմա-եկեղեցական, աստուածաբանական եւ հայագիտական բնոյթի հայերէնով եւ օտար լեզուներով վաստակ մը իրագործելէ ետք, «Հող, Մարդ եւ Գիր» հատորով մուտք գործեց նաեւ հայ գրական կեանքէն ներս: Մուտքը ողջունելի դարձնող ազդակը՝ գիրքին գրական արժանիքներուն առընթեր, արդի սփիւռքահայ մարդուն հոգեխառնութիւնը հողով եւ հողէն թելադրուող փիլիսոփայութեամբ, Մարդով եւ մարդու արժէքներով, Գիրով եւ գիրէն ցայտող լոյսերով շաղախելն է: Անդրադարձնել Հողին անփոխարինելի ուժին եւ զօրութեան, ընդհանրացնել Մարդու հոգեկան, բարոյական եւ իմացական կերպարին արժէքը, Գիրով վերահաստատել գիրին արարչական բարիքն ու կեանքն իմաստաւորող էութիւնը։

«Հող, մարդ եւ գիր» հատորի հեղինակ Գարեգին Բ. կաթողիկոսի մտաւոր հայեցողութեան ներքին աշխարհը անդրադարձնող ապրումներուն մէջ՝ կեանքը ընդհանրապէս եւ ի՛ր կեանքը իմաստաւորող արժէքներ են՝ հողը, Մարդը, Գիրն ու Գիրքը: Իր աշխարհը եւ իր էութիւնը կազմող եւ հարստացնող ոգեկան տուեալներ: Իրմէ յորդելով ընթերցողին փոխանցելու դերը կ՚իրագործեն «Հող, Մարդ եւ Գիր» հատորը բաղկացնող եւ տպաւորապաշտ արձակը յատկանշող ապրումներն ու մտորումները, սրտի յոյզերն ու մտքի խոկումները: Ու որպէս արտայայտութեան ձեւ անոնք ստացած են մե՛րթ տպաւորապաշտ արձակի յղացք, մե՛րթ հրապարակագրական զեղումի կառոյց, մերթ խորհրդածողի իմաստասիրական լուսարձակ եւ մերթ կաթողիկոսական պատգամի հեղինակաւոր ու ծանրագին շեշտ: Բայց ի՛նչ պարունակի մէջ ալ մտած ըլլան անոնք՝ հոգիի եւ Մտքի մարդուն եւ եկեղեցականին վաւերականութիւնը կը հաստատեն, ձեւակերպուած ապրումներուն անկեղծութիւնը, իրաւութիւնը կը բացայայտեն:

Հայ կեանքի ներկայ հանգրուանին, երբ իր պատմական հայրենիքէն բռնի տեղահանուած, սփիւռքացած հայութիւնը օտարութեան տարամերժ հողերուն վրայ, իր ազգային ինքնութեան կորստեան տագնապը կ՚ապրի եւ իր կորսնցուցած հայրենի հողերուն կարօտով եւ պահանջքով այրելով, անոնց վերատիրացման երազը պայքարի դաշտ կը նետէ, Գարեգին Բ. կաթողիկոսի հողին փառաբանութեան, Հողին պաշտամունքին եւ Հողին ոգեկոչման նուիրուած սրտալի ու ապրուած էջերը, եթէ մէկ կողմէ կը սփոփեն հայ մարդու հոգին ներկայ Հայաստանի վերածնունդին իրականութեամբ, միւս կողմէ կը հրահրեն պատմական հայրենիքի սէրը, կը վերարծարծեն հայրենական եզերքներու կարօտը:

Այն պահուն, երբ գիտա-յեղափոխական մեր դարը, քաղաքակրթուած մարդը կ՚օտարացնէ մարդէն, կը հեռացնէ իր մարդկային ինքնութենէն, եւ ճարտարարուեստականացած ընկերութիւնը կը զրկէ մարդը հոգիէ եւ հոգեկան հարստութիւններու գանձերէն՝ Գարեգին Բ. կաթողիկոսի Մարդուն նուիրուած էջերը իրենց վերլուծական լուսարձակին տակ կ՚առնեն Հոգիի մարդիկը, եկեղեցական ըլլան կամ աշխարհական եւ կ՚արժեւորեն անոնց մարդերէն վեր ըլլալու հոգեկան տարողութիւնը։

Դէմ յանդիման Հայկական Սփիւռքի հայ գիրէն ու գիրքէն հեռացման, հոգեկան արժէքներէ օտարացման տխուր իրականութեան՝ Գարեգին Բ. կաթողիկոսի գիրով գիրին ու գիրքին փառքը արձանագրող էջերը հայ մարդը իր հոգեկան անապատէն դուրս բերելու հրաւէրներ են: Զգաստացնո՛ղ խօսք:

Այս երեկոյ բանանք «Հող, Մարդ եւ Գիր» գիրքին էջերը եւ միասնաբար վայելենք, եթէ արդէն ընթերցումին վայելքով չէք անցած իր Հողը կենդանացուցած Գիրի դաշտերէն, չէք սաւառնած Մարդը մարդերէն վեր բարձրացնող ոճի իր թռիչքներուն հետ, հաղորդակից չէք դարձած թուղթի ճերմակ Հողին վրայ Գիրով բացած իր ակօսներուն խռովքներուն եւ տրոփներուն: Բայց նախքան գիրքին էջերը բանալու հաճոյքը՝ կը բաղդաւորուիք Հանդիպելու գեղանկարիչ Փոլ Կիրակոսեանին, որուն կողքի գծագրութիւնը նպաստած է դիրքին գեղարուեստական մատուցման: Եթէ միացնէք նաեւ տպագրական արուեստի այլ մանրամասնութիւններ եւ յատկանիշներ, կ՚ունենաք ձեր ափերուն «Հող, Մարդ եւ Գիր» գեղատիպ հրատարակութեամբ հատորը:

Բայց, արտաքինէն անցնինք խորքին: Չվարանինք անմիջապէս հաստատելու, որ «Հող, Մարդ եւ Գիր» հատորը խորք ունի։ Խորք մը, որ իր եկեղեցական բարձրաստիճան հեղինակին հոգին խռովելէ, յուզելէ եւ տագնապեցնելէ ետք, հայ արդի մարդուն հոգին եւս խռովայոյզ կը պահէ հայոց պատմութենէն եւ հայ կեանքի ներկայ տագնապներէն թելադրուող ապրումներով, յոյզերով, խորհրդածութիւններով, անդրադարձումներով, վերլուծումներով։ Որովհետեւ, ինչպէս յառաջաբանին մէջ ընդգծուած է. «զգացինք որ անոնք միայն մեր նեղ անձին սեղմ զգայնութեան չէին պատկաներ, այլ արտաքնացումն էին մեր հաւաքական անձին…»: Հաւաքական անձին թրթիռներով կը շնչեն տողերը: Հաւաքական անձին բազմաշերտ փորձառութիւններու կուտակումներով կը յորդին գիրքին էջերը: Հաւաքական անձին սրտազեղ խոստովանութիւններուն վկայութիւնը կը կազմէ «Հող, Մարդ եւ Գիր»ը:

«Մեր կենսագիծը,- կ՚ըսուի դարձեալ յառաջաբանին մէջ, – էապէս անցաւ – եւ կ՚անցնի – երեք աշխարհներէ՝ Հողէն, Գիրէն եւ Մարդէն:

Մեր աշխարհը այս աշխարհին բացուեցաւ Հողին մէջէն, գեղջկա կան պարունակի մը մէջ»։

Հողէ՛ն աշխարհին բացուող եւ հողապաշտ հոգեխառնութեան մը ցոլացումը կազմող վկայութիւններ են Հողին նուիրուած տպաւորապաշտ թէ վաւերագրական արձակը յատկանշող գրութիւնները: Ինչպէ՛ս կը պատկերանայ Հողը հեղինակին հայեցողութեան մէջ։

«Բանալինե՛ր, բանալինե՜ր Մայր Արաքսի» [Հողին սէրը որ չի մեռնիր]: Այսպէս խորագրուած գրութեամբ մը կը բացուի գիրքը եւ գեղեցիկ համադրութեամբ մը կուտայ Հողի մասին «հաւաքական անձին» եւ ենթակայական ապրումներուն եւ պատկերացումներուն խոհական իմաստաւորումը։ Տպաւորապաշտ այս գրութիւնը ծնունդ կ՚առնէ Ս. Ստեփանոս Նախավկայի ուխտագնացութենէն: Բայց խորք ու ծաւալ կը ստանայ Շահ Աբասի՝ հայութիւնը իր հողէն արմատախիլ ընելու բռնագաղթի ծրագրին պատկերացումով` ըստ Առաքել Դաւրիժեցիի ժամանակագրական պատմական տուեալներուն: Տեղ-տեղ պատմուածքի կառոյց, տեղ-տեղ պատմա-վաւերագրական արձակի գունաւորում եւ տեղ-տեղ խորհրդածական կերպաւորում ստացած այս գրութիւնը, առաւելաբար սակայն կը յատկանշուի իր` հայ ժողովուրդի ենթագիտակիցին մէջ հողին չմեռնող սէրին փիլիսոփայութիւնը արձանագրող վկայութեամբ. «Ժողովուրդէն չէր վախցած Շահ Աբաս: Բայց կը վախնար ժողովուրդի սրտին մէջ բոյն հաստատած հողին սէրէն»: Ամբողջ գրութիւնը համակուած է այս վկայութիւնը հաստատող ապրուած եւ նուիրագործուած ճշմարտութիւններու ինքնուրոյն արձանագրութեամբ: Հայ մարդուն սէրն ու կապը Հողին հետ, ու հողին միասնութիւնը Մարդուն հետ՝ պատկերաւոր գիւտով մը քանդակուած են. «Անտեսանելի, միստիք նարօտ մը կայ մեր ժողովուրդին եւ մեր բնաշխարհին միջեւ: Նարօտ՝ զոր այնքան մարդիկ եւ այնքան պետութիւններ ուզեցին քակել, խորհելով, որ այդ քակտումը պիտի ըլլար երկուքին ապահարզանը, երկուքին ալ մահը»:

Այդ միստիք նարօտին՝ մե՛րթ յուզական, մե՛րթ խռովիչ, մե՛րթ Արաքսի ջուրերուն պէս ցասկոտ ու յորդուն կենսագրավէպը կը կազմեն Հողին սէրը, կարօտը, Հողէն զրկանքը եւ Հողին հասնելու երազը պատմող «Զարթիր, լաօ, մըռնիմ քըզի», «Քարե՜ր, աղօթաձայն քարեր», «Երթանք, ջուր տանք Փոքր Ածուին», «Գերեզմաններու խորհուրդը», «Լռած զանգակներ… Անլռելի ղօղանջներ» հայրենաշունչ եւ հայ մարդը հայրենիքի ոգեղէն ներկայութեամբ զինող, ամրացնող հողաբոյր էջերը: Հողի բնութագրումին մէջ, Հողին հետ հաստատուած կապին փորձառութենէն կը թելադրուին հողը շնչաւորող հետագայ տողերը, որոնք կը կազմեն նաեւ հեղինակին Հողի ըմբռնողութիւնը.

«Հողն ալ սիրտ ունի՝ եթէ սիրտ ունինք այդ սրտին տրոփը զգալու»:

«Հողն ալ կեանք ունի` եթէ շունչ ունինք այդ կեանքին շունչը զգալու»:

Այս ըմբռնողութիւնը եւ զգացողութիւնը առանցքը կը կազմեն Հողի իմացութեան։ Հողին արժէքը, միայն ունեցածին եւ եղածին պահպանման համար ցուցաբերուած սիրոյ դրսեւորումին մէջ չի կայանար, այլ՝ կորսուածին հանդէպ պահանջատիրական անլռելի ձայներու, կանչերու, զանգակներու եւ ամայացած հողերէն հասնող արձագանգներու մնայուն ունկնդրութեան մէջ։ Հողին այդ ձայնն է, որ ի տես եւ ի լուր Արեւմտեան Հայաստանի բռնագրաւուած հողերու «արիւնող ձեռակերտներուն» «ընդվզումի ալիք մը յանկարծ կը սկսի շարժիլ ներսը»: Կը շարժէ նաեւ ընթերցողին սիրտը: Ընդվզումի այդ ալիքն է, որ տողերն ու բառերը կը շրջագծեն ցասումի կրակէ օղակով:

«Սիփանայ քաջերուն տեղ գայլեր են եկեր եւ բնակութիւն հաստատեր…: Երբ երկիր մը մարդէ պարպուի, վայրի գազանն է որ կու գայ մարդուն տեղը գրաւել: Ու մինչ դարերով հայ ժողովուրդը սէգ Սիփանայ լեռներուն մտերմութեան մէջ է ապրեր՝ ըլլալով քաջերու բնակակից, այժմ, լուսաւորեա՛լ, քաղաքակրթեա՛լ այս դարուն, գայլե՛րն էին, որ մարդոց վախ կ՚ազդէին…: Պատմութեան ի՜նչ հակադարձ շարժում…: Ի՜նչ ողորմելի եւ անփառունակ վերադարձ դէպի… ամայութիւն, դէպի նոր քաոս, մարդաստեղծ քաոս, հակաստուած շարժում»։

Ահա թէ ինչո՛ւ հայ կեանքի ներկայ գնացքին հետ քայլ պահելով, թելադրականութեան իր շեշտով այժմէական բովանդակութիւն զգեցած է «Զարթիր, լաօ, մըռնիմ քեզի» ընդվզումներ ձեւակերպող խռովայոյզ արձակի էջերը։

Հողէն զրկուած, Հողէն դուրս ապրող հայութեան մէկ հոծ զանգուածին համար հողը փոխարինող կենսական ուժ են օտարութեան հողերուն վրայ հայ եկեղեցին ու դպրոցը, հայ գիրն ու արուեստը: Այս մտածողութիւնը իր արտայայտութիւնը գտած է հետեւեալ պատկերին մէջ. «Ափրիկէն այժմ կը հայաստանանայ»։ Այս մտածողութեան թելադրութեամբ, ո՛չ միայն Ափրիկէն կը հայաստանանայ, այլ՝ Հայկական Սփիւռքի ամէն անկիւն ու կեդրոն, ուր հայ գիրը, հայ շունչը, հայ ոգին ծաղկելու հող գտած է, գիրը հայրենիքի վերածելով, կամ ինքնապահպանման ու հայակերտումի միջնաբերդի:

Հողին նուիրուած իւրաքանչիւր գրութեան մէջ հայ ժողովուրդի պատմական անցեալի հենքին վրայ սեւեռուած է այն ոգին, որ մեզ եւ մեր հողը պահած են: Այդ ոգիին պահպանումով, ամրապնդումով է, որ հայը պիտի շարունակէ ապրիլ, հայրենի հողին վրայ թէ օտարութեան մէջ՝ իր ածուն պիտի ծաղկեցնէ, ջուր տալով անոր «Սա «փոքր ածու»ն է Հայաստանի։ Հայը կ՚ապրի միայն հոն ու իր «ածու»ն իր հետ կը տանի, մարմինը կ՚ապրի միայն այն ատեն երբ հոգին ներկայ է իր մէջ։ Մեր «փոքր ածու» Հայաստանը մեր հոգին է, մշակոյթը, մեր շունչն է, մեր ստեղծագործութիւնը, մեր կեա՛նքն է»:

Այդ ոգիին փոխանցումը կ՚իրագործեն Գարեգին Վեհափառի Հողին խորքը թափանցող եւ արմատներէն լոյս քաղող Հողի փիլիսոփայական խոհերը։

Հողէն ետք կուգան մարդերը: «Մեր աշխարհը իր աճման, հասունացման ուղին գտաւ մարդոց մէջէն՝ գրասեղաններու կամ – ապա – ամպիոններու առջեւ, խորանին վրայ, ժողովին մէջ, բազմութեանց դիմաց, որոնց հասարակաց տարրը եղաւ Մարդը, Հա՛յ Մարդը՝ առաւելապէս եւ տիրապէս»:

Պարզ ու սովորական մարդիկ չե՛ն սակայն իր աշխարհին աճման ու հասունացման նպաստած մարդկային տիպարները: Ինչպէս կ՚ըլլան սովորաբար ընթացիկ իմաստով գրականութեան տիպարները: Անսովո՛ր մարդիկ են, մին՝ «մարդերէն անդին» հայող իր հոգեկան կերպարով, միւսը՝ «հայ ստեղծագործ ոգու անմահ վկան» է իր ճառագայթող լուսաւոր անհատականութեամբ, իսկ երրորդը՝ տառապած հոգիի մը բարութիւնն է, իր չհասկցուած, չբացատրուած եւ զարմանալի ներաշխարհով։

Մէկ աշխարհական եւ երկու եկեղեցականներ են՝ Գարեգին Վեհափառը խորապէ՛ս ներշնչած, մեծապէ՛ս տպաւորած եւ իր կեանքի ընթածիրին վրայ ազդած հայ մարդերը: Իրարմէ տարբեր աշխարհներու պատկանող մարդեր են անոնք: Հասարակաց գիծը, եթէ փնտռելու ըլլանք երեքին մօտ, Հոգիի Մարդ ըլլալու իրողութեան մէջ է։ Ու Գարե 154   գին Վեհափառի սեւեռած մարդերը Հոգիի Մարդեր են: Առաջինը՝ Շահան Պէրպէրեանն է, որ որպէս ուսուցիչ թէ իմաստասէր, արուեստագէտ թէ գրագէտ կը բարձրանայ իր հոգիի թէ մտքի սլացքով, վերացական ու վերացնող ներաշխարհով։ Իրա՛ւ մարդու տիպարը կը գծուի ապրող եւ ապրեցնող տողերուն ընդմէջէն։ Ու իրաւ մարդը արուեստագէտն է կեանքին՝ Գարեգին Վեհափառի բնորոշումով: Խորունկ հոգիի մը եւ բացառիկ անհատականութեան մը խորաթափանց վերլուծումը կը կատարէ «Մարդը՝ մարդերէն անդին» մարդերգակ խորքով գրութիւնը։ Որքա՜ն հաճոյք է նման մարդու մը հետ հանդիպումը, բաղդաւորութիւն է անոր աշակերտելը եւ հպարտութիւն՝ զայն որպէս մտերիմ ունենալը, նոյնքա՛ն վայելք է տպաւորութիւններու ընդմէջէն անոր տիպարին կենդանացումը կատարող եւ հոգիի դիմաստուերը գծող էջերուն ընթերցումը:

Յետոյ կուգայ «մեծ հայն ու մեծ հոգեւորականը»՝ Գարեգին կաթողիկոս Յովսէփեան: Անով գրաւուած, անով ներշնչուած, իր ապրումներուն անկեղծութեամբ եւ արտայայտութեան հաղորդական կշռոյթով, անոր անձին մեծութեամբ եւ հմայքով կը համակէ նաեւ ընթերցողը։ «Պաշտանքի զգացումով հետեւեր էի,- կ՚ըսէ, – իրեն, կուռքի մը յատուկ գրաւչութեամբ, աշակերտեր՝ իր ոգեշնչող «դաս»երուն»:

«Հայ ստեղծագործ ոգու անմակ վկան»՝ Գարեգին կաթողիկոս Յովսէփեանի տիպարին բազմակողմանի երեսները ուրուագծող տիպարային հիանալի քանդակը՝ խորունկ ապրումներու, հարուստ տպաւորութիւններու եւ վանական կեանքի յուշերու պրիսմակէն դիտուած կը վերստեղծէ մշակոյթի մարդու եւ գիտնականի, մեծ հայրենասէրի եւ հայու Հայ Եկեղեցւոյ սպասաւորի եւ հաւատքի նուիրեալին տիպարը: Գարե գին կաթողիկոս Յովսէփեանի մէջ եւս շեշտուողը՝ Հոգիի տէր Մարդու, Եկեղեցականի արժէքն է: Ինքչա՜ն խիտ տողերու մէջ բնութագրուած է անոր լուսեղէն անձնաւորութիւնը. «Պարտէզին բոլոր ակօսները իրմէ ջուր կը խմէին…: Խորանին բոլոր մոմերը իրմէ լոյս կ՚առնէին…»:

Մարդերու աշխարհէն երրորդ ընտրուած դէմքը Զարեհ կաթողիկոսն է: Ան, որու մասին Գարեգին Բ. կաթողիկոս կը վկայէ. «Զարեհ Վեհափառ ապրեցաւ ու կ՚ապրի ու յաւերժօրէն պիտի ապրի իր կաթողիկոսութիւնը իր գերեզմանէն անդին…: Իր հայրութիւնը՝ բարութեամբ օծուն, զգայնութեամբ բաբախուն, հայկականութեամբ տոգորուն, կը թեւածէ հայ հաւատաւոր հոգիներու աշխարհին մէջ։ Հո՛ն է իրական, անխորտակելի, անկորնչելի գահը կաթողիկոսական: Հո՛ն է իսկական Գաւազանը Հովուապետական: Հո՛ն է Ճշմարիտ Կնիքը Հայրապետական»:

Մարդերէն ետք գիրքե՜րը…: «Մեր աշխարհը իր կազմը գտաւ – եւ կը շարունակէ շարունակաբար գոյանալ – գիրին եւ գիրէն անցնող հոգեկան բխումներու ճամբով»:

Գիրը լոյսին հայրենիքն է։ Ա՛յս ճշմարտութիւնը կը պատգամեն Գարեգին Բ. կաթողիկոսի Գիրքին փառքը հիւսող գրութիւնները. «Այդ է իմ կերակուր եւ ըմպելի», «Հայ գիրքը՝ պատիւն հայուն», «Հայ գիրքը՝ պարտքը հայուն», «Հայ գիրքը՝ տագնապը հայուն», «Հայ գիրքը՝ ճանապարհ հայուն»:

Գիրքի օրուան պարագայական առիթով գրի առնուած խոհեր են ընդհանրապէս անոնք՝ «Գիրքերու աշխարհին» հոգեպէս եւ մտաւոր գետնի վրայ հարստացնող հանգամանքը շեշտո՛ղ, ընդգծո՛ղ։ Տեսակ մը զրոյց՝ հայ մարդոց հաւաքականութեան հետ՝ ընդհանրացնելու, հիմնաւորելու համար հայ մարդոց գիտակցութեան մէջ գիրքին արժէքը: Հայ մարդու առօրեային մէջ գիրքին արժանաւոր տեղ վերապահելու ծառայող հանգամանաւոր եւ արժանաւոր խօսք են Վեհին հայ մարդոց ուղղուած պատգամները: Դա՛ռն շեշտով ոճաւորումը կը նպատակադրէ զգաստացնել հայ մարդը, որ ան բացուի գիրքերուն եւ գիրքերէն պարզուող աշխարհին: Հայ ոգեղէն արժէքներու աշխարհի՛ն։ Մշակոյթի՛ն։ Որովհետեւ «գիրքէն լո՛յս կը ծագի, մենք ա՛չք պէտք է ըլլանք՝ առնելու համար այդ լոյսը եւ մեր տուներուն մէջ զայն վերածելու համար ընտանեկան ճրագի»:

Հայ դիրքին ու հայ գրականութեան հանդէպ սիրոյ, գուրգուրանքի եւ խանդաղատանքի վկայութիւնը կը կազմեն արտայայտած մտքերն ու գիրքերու մտերմութենէն թելադրուող փորձառութիւնները:

Գիրքը եւ գիրքէն փոխանցուող մշակոյթը այնքա՛ն գերակշիռ արժէքով եւ իմացական սնունդի բարիքով կը պատկերանայ իր հայեցողութեան եւ գնահատութեան մէջ, որ կարծես հայ մարդիկը իմացական կոչունքի կանչող հրաւէրներ են, նման պարագաներուն արտասանուած խօսքի քաղցը ու դա՛ռն, ջե՛րմ ու կիզի՛չ անդրադարձները: Գիրքէն հեռու, անտարբեր կանգնած հայ մարդը՝ իր խօսքին ցաւցնող սլաքները ստանալէ ետք, չի՛ կրնար անտարբեր անցնիլ գիրքերով բեռնաւոր սեղաններուն առջեւէն: Չմերձենալ գիրքերով մատուցուող լոյսին: Չբացուի՛լ գիրքերու անպարփակ հորիզոնին: Անտարբերութեան շարունակումը համազօ՛ր կը համարուի զրկանքի՝ մտաւոր կոչունքի վայելքէն։ Գիրքին փառաբանութիւնը ընդհանրապէս կատարող, հայ գիրքին հայ կեանքին մէջ եւ հայ մարդու առօրեային մէջ մասնաւորաբար գրաւելիք կենսական դիրքը պարզող խօսքերն ու էջերը, ճիշդ է որ օգտապաշտական նկարագրով կը ներկայանան, բայց որպէս ըսելակերպ ո՛չ միայն հաճելի են, այլ` գրական վայելք կը շնորհեն: Գրականութիւն գրականութեան մասին հասկացողութեան կիրարկումով:

Քաղուածաբար կարգ մը մտածումներու մէջբերումը պիտի հաստատէ գիրքերու աշխարհով կլանուած Վեհափառին գրամոլութիւնը։ Հայուն ճանապարհը գիրքին հետ նոյնացած են Վեհափառի տեսադաշտին մէջ. «Բայց կենսականն այս բոլոր սրտցաւ նշումներուն մէջ այն է, որ հայ մարդը չկորսնցնէ գիրքի ճամբան, որովհետեւ անկէ կ՚անցնի հայո՛ւ ճամբան»:

Գրական ուրոյն պատկերով մը գիրքին արժէքը կը պայմանաւորէ ընթերցումին վայելքով, ընթերցումով իրագործուող խորասուզումով. «Բայց գիրն ի՞նչ է ինքնին. – գիծ թուղթի վրայ։ Գիրքը՝ տրցակ թուղթի։ Գիրը կեա՛նք է երբ աչքին կը հանդիպի։ Գիրքը կենարա՛ր է երբ հոգիին մէջ կը տարրանայ: Այո՛, գիրքը ինքնին առարկայ. անշունչ, անհաղորդ իր: Ընթերցումը՝ շարժում է, հոգեշարժ է, սրտաշարժ է, մտաշարժ է, կեա՛նք է, հաղորդութիւն. երբեմն յուզում, երբեմն վերթեւում, երբեմն ուրախութիւն, երբեմն անձկութիւն, երբեմն վերասլաց ձգտում, երբեմն խաղաղ վայելում, երբեմն բողոք ու ընդվզում, երբեմն խոկում ու որոնում, երբեմն գիւտ ու երջանկութիւն, մէկ խօսքով` ո՛չ ամայութիւն, ո՛չ մեռելութիւն, ո՛չ գունաթափում, ո՛չ տափակութիւն, ո՛չ ինքնաժխտում, որովհետեւ մարդը ինքը կեանք է եւ շարժում»:

Գիրի ու գիրքի ոգեկոչման նուիրուած գրութիւններէն, գրական – ստեղծագործական իր կառոյցով, որպէս կեանքի ապրուած փորձառութեան մը կենդանի պատկերացումով եւ պատմելու հաղորդական ոճով կ՚անջատուի «Այդ է իմ կերակուր եւ ըմպելի» գրուածքը: Պատմուածք մը չէ, ո՛չ ալ հեքիաթ, բայց երկուքէն տարրերու միացումով, հայ հին մատենագրութենէն՝ գիրէն ու գիտութենէն յափշտակուած ներշնչեալ հայ խորհրդաւոր վանականի մը կեանքէն քաղուած դրուագի մը վերակենդանացումն է: Գրչի հնարքներով գեղարուեստական վրձինումը: Պահ, մթնոլորտ եւ հոգեղինացում իրար կը գերազանցեն: Մինչ գիրին ու գիրքին նուիրուած այլ գրուածքներուն մէջ գաղափար, մտածում, քարոզ նկատելի են, գրականօրէն նուաճուած «Այդ է իմ կերակուր եւ ըմպելի» գործը կը շնչէ կեանքով, կը ցոլացնէ կեանքի մէջ ապրուած ճշմարտութիւն մը՝ միջնադարէն վանական խորապէս ներշնչեալ եւ ներշնչող տիպարի յաջող վերակենդանացումով:

Թեման դարձեալ գիրն ու գիրէն ցայտող լոյսն է։ Ութ օրերու հեռացումէն եւ քարայրի մը մէջ առանձնացումէն ետք, երբ կը վերայայտնուի աշակերտներուն եւ անոնք հարց կուտան.

– Վարդապետ, ինչպէ՞ս ապրեցար այս ութ օրերու ընթացքին, առանց հացի ու ջուրի։

«Վարդապետը գլուխը վեր բարձրացուց, յոգնասպառ աչքերէն աղօտած նայուածքը, խորազնին ու հանդարտ, պտըտցուց իր աշակերտներու զարմանքէն այլայլած դէմքերուն եւ խոշորցած աչքերուն վրայ եւ ապա, հազիւ շարժելու ուժ ունեցող աջ ձեռքը ուղղելով դէպի քարայրի քարապատ խորշերուն մէջ զետեղուած մագաղաթեայ մատեանները, հանդիսական շեշտով ու հազիւ լսելի ձայնով ըսաւ.

Ա՛յդ է իմ կերակուր եւ ըմպելի, զոր կերայ եւ արբի զաւուրս զայսոսիկ…»:

Իր անձնական հոգեխառնութեան մէջ ապրումի եւ ապրելու ոճի վերածած կը թուի ըլլալ Գարեգին Բ. կաթողիկոս՝ Յովհաննէս Սարկաւագ վարդապետի կողմէ բանաձեւուած այս մտածումը: Այդ տեսակէտով ալ կարելի չէ զինք պատկերացնել առանց գիրի ու գիրքի։ Առա՛նց հացի չափ կենսական նկատող եւ գիրքերէն թելադրուող, գաղափարներու աշխարհին: Ահա թէ ինչո՛ւ հայ մտաւորականութեան աչքին, գրչի ու գիրի նուիրեալին հետ, Մտքի ու Բանի սպասարկուի տիպարով կը ներկայանայ ան: «Հող, Մարդ եւ Գիր»ը այդ ապրումներով յատկանշուող հոգեխառնութեան մը վկայութիւնը կը բերէ իրաւամբ:

***

Հողով, Մարդով եւ Գիրով կազմուած հարուստ խորքի մը կ՚ապաւինի Գարեգին Բ. կաթողիկոսի գիրքը: Գաղափարներու եւ ինքնուրոյն մտածողութեան մը ընդարձակ աշխարհը կը բանայ այդ խորքը ընթերցողներու առջեւ: Ապրումներով, զգայնութիւններով եւ տպաւորութիւններով կը կենդանանայ, կը քաղցրանայ, կը հեշտանայ գաղափարներով եւ խորհրդածութիւններով ծանրաբեռն այդ խորքը։ Բայց, գրականութիւնը միայն խորք չէ։ Ձեւ է եւ ձեւը լեզու ու ոճ է, պատկեր է ու գաղափարի ինքնուրոյն ձեւակերպում։ Աշխարհընկալում:

Լեզուն գրականութեան մէջ այն հիմնատարրն է, առա՛նց որուն գրականութիւն մը իր հմայքը կը կորսնցնէ: Գրական երկի մը գեղեցիկ լեզուն, ըսուած է, արդէն արուեստ է: Գարեգին Բ. կաթողիկոսի լեզուն գրականօրէն մշակուած, յղկուած եւ աշխատցուած լեզու մըն է, որ ո՛չ միայն լեզուական հարուստ մշակոյթով իր գեղեցկութիւնները կը փռէ ամէն մէկ էջի վրայ, այլ՝ արուեստի երկէ մը քաղուած վայելքը կը շնորհէ: Նուրբ արտայայտչականութեան տիրացած լեզու մըն է ան, որ կ՚ախորժի նորակերտ, բարդածանց բառերու յօրինումէն: Բառակերտումն ու արտայայտչական ճոխութիւնը իր լեզուն օժտած են ինքնատպութեամբ մը, որ իր յատուկ դրոշմը ունի: Ճիշդ է, զարդարուն է ան, շքեղ ըլլալու աստիճան: Շռա՛յլ է բառերու եւ ածականներու գործածութեան մէջ։ Բայց այդ բոլորով հանդերձ լեզուի վարպետ ոսկերիչն է: Հայոց լեզուի հարուստ բառագանձէն օգտուելով իր լեզուն ալ այլազանօրէն ու գունագեղօրէն ճոխացուցած է։ Արդի արեւմտահայերէնի շքեղ արտայայտութիւններէն է ան: Ու հետաքրքրականը այն է, որ միայն իր գրականութեան լեզուն չէ, որ այդ յատկանիշներով կը դրսեւորուի, այլ՝ ինչ որ կը գրէ՝ յօդուած, կոնդակ թէ քարոզ: Հոս է, որ կը ծագի ոճի հարցը։ Ի՜նչ ալ կը գրէ իր ոճը ունի:

Իրեն յատուկ ըսելակերպը: Ոմանց համար բարդ, ուրիշներու համար գեղապաճոյճ: Ու որքա՜ն ալ այդ ոճը եկեղեցական մտածողութեան կնիքը կը կրէ, զինք կը զատորոշէ ուրիշներէ: Ուրիշներէ զանազանելով հանդերձ կը թուի թէ մտաւորական մակարդակէ մը եւ թեւածող ոլորտէ մը մտաւորականութեան կ՚ուղղուի ան: Ոճը բարձրասլաց թռիչքով կը սաւառնի վերերէն: Ոճին հաղորդակից ընթերցողն ա՛լ, իր հետ կը թեւաւորուի: Չկարենալ քայլ պահողները վար կը մնան…:

Քիչ չէ վար մնացողներուն թիւը: Ժողովրդական խաւը: Մտածողութեան եւ դատումի յստակութեամբ կը շողայ այդ ոճը, բայց արտայայտութեան մութ եւ բարդ դարձուածքներու ալ կը դիմէ յաճախ: Անկէ՛ կը տուժեն պարզութիւնն ու հաղորդականութիւնը։

Յատուկ ճիգի մը արդիւնքը չէ հաւանաբար ոճի այս յատկանիշը, այլ բնական տարերքի մը, խառնուածքի մը, նկարագրի մը: Ու այդ տարերքը կը մատնէ եկեղեցականի եւ մտաւորականի առընթեր՝ գրագէտի խառնուածք մը: «Հող, Մարդ եւ Գիր» հատորը կը բերէ վկայութիւնը Գարեգին Բ. կաթողիկոսի գրագէտի խառնուածքին եւ հոգեխառնութեան:

Բայց ի՛նչ է նկարագիրն ու բնութագիրը «Հող, Մարդ եւ Գիր» հատորով երկնուած գրականութեան: Տպաւորապաշտ էջեր որակած է հեղինակը յառաջաբանին մէջ, Յ. Օշականին բնորոշումով։ «Հող, Մարդ եւ Գիր» հատորը բովանդակող գրութիւններուն մէջ կ՚ան տպաւորապաշտ էջեր, որոնք արեւմտահայ գրականութեան մէջ ծանօթ այդ «ժանրին» գեղարուեստական որակը նուաճելով նոր յաւելումներ կրնան համարուիլ։ Հողը եւ մարդը թեմա ունեցող գրութիւններուն մեծամասնութիւնը տպաւորապաշտ էջեր են: Ու այդ տպաւորութիւններէն,– ազգային ապրումի տրոփ, մարդկային շունչի խռովք, թէ եկեղեցականի խոկում,– շատ թրթիռներ ու յոյզեր կ՚անցնին ընթերցողի երակներուն եւ կը մնան անոր ընկալչութեան պարունակին մէջ։

Բայց ամբողջութեամբ տպաւորապաշտ էջեր չեն «Հող, Մարդ եւ Գիր» հատորը բովանդակող գրութիւնները: Վաւերագրական եւ պատմավաւերագրական արձակը յատկանշող էջերը եւս, որոնք ծնունդ առած են հանդիպումներէ, ճամբորդական այցելութիւններէ եւ պատմական անցեալի դրուագներէ, նիւթին տիրապետումով եւ գրական մշակումով գեղարուեստական գրականութեան մէջ մուտք կը գործեն: Վաւերագրական արձակի էջերէն վաւերական պահերու ապրումներ, վիճակներ, անդրադարձումներ եւ վերլուծումներ անպայման կը մտնեն հայ մարդու ներաշխարհէն ներս եւ կայք կը հաստատեն հոն տիրական ներկայութեամբ։

«Հող, Մարդ եւ Գիր» հատորը կազմող գրութիւններուն մէջ կան, որ հրապարակագրութեան կը հակին: Իսկ ուրիշներ` որոնք կաթողիկոսական պատգամներ են, միշտ գրական մշակումի շնորհքներով նպաստաւորուած: Բայց, նոյնիսկ եթէ այդ ծանօթ յղացքներէն ոչ մէկուն պատշաճի գրութեան նկարագիրը, իրեն յատուկ ժանր մը կը յատկանշէ առհասարակ Գարեգին կաթողիկոսի գրականութիւնը: Իր գրականութեան ինքնադրոշմ նկարագիրը ցոլացնող:

«Հող, Մարդ եւ Գիր» հատորով Գարեգին Բ. կաթողիկոսը կ՚ողջունենք հայ գրական կեանքէն ներս:

26 Յունիս, 1984

 

Ա. ԾԱՌՈՒԿԵԱՆԻ
«ԵՐԱԶԱՅԻՆ ՀԱԼԷՊԸ»

Սփիւռքահայ գրականութիւնը իր միտումին ընդհանրական գիծերով պատկերացումն ու ցոլացումն է Հայկական Սփիւռքի կեանքին, գործած դերակատարներուն տիպարային նմոյշներուն, ազգային մտայնութեան եւ մտածելակերպերուն՝ տեղական միջավայրի բարքերուն հետ երանգաւորուած անխզելի առընչութիւններով։ Գեղարուեստական գրականութեամբ կամ վաւերագրական արձակով է, որ հայկական Պոլիսն ու Փարիզը սեւեռուած կը մնան հայ գրականութեան վկայագրող էջերուն։ Հայկական Հալէպը եւս, – զայն վկայագրողին կողմէ բնորոշուած Երազային Հալէպը, – Անդրանիկ Ծառուկեանի վարժ ու ճկուն գրիչով ունեցաւ իր վաւերական գրողը:

Զանց առնելով Պէյրութի՝ ուսումնառութեան ճեմարանական 4-5 տարիները, Անդրանիկ Ծառուկեանի մանկութեան, պատանեկութեան եւ երիտասարդութեան ապրուած փորձառութիւնները կապուած են երազային Հալէպին: Մանկութեան եւ պատանեկութեան կարօտաբաղձ յուշերը թախիծի նուրբ երանգներով հոգիին մէջ յամեցող ծուէններ էին Հալէպէն: Հոն գործած էր իբրեւ կուսակցական-հանրային գործիչ, ուսուցիչ, «Նայիրի» գրական ամսագիրի խմբագիր եւ գրող՝ մինչեւ 1950-ական թուականները: Հալէպ երկնուած էին «Առագաստները» եւ «Թուղթ առ Երեւան»ը: Հետեւաբար Հալէպը՝ իր Հոն ձգած եւ թաղած երազներով, յուշերու եւ տպաւորութիւններու ճոխ մթերքով, «սփիւռքահայութեան ծաղիկ» հալէպահայերով եւ արեւելեան զովարար ջերմութեամբ նստուածք ունէր Ա. Ծառուկեան գրողի հոգիի ծաւալքին: Հոնկէ օր մը դուրս գալու ինքնաբեր մղումով:

Ծուէն-ծուէն եւ բեկոր առ բեկոր Հալէպը դուրս եկաւ գրողի յուշերու անգիր մատեանէն եւ գիրի ակօսով ոռոգեց երազային քաղաքին երազայորդ ճամբաները: Այն ճամբաներն ու թաղերը, ուր որը մանկութեան բոկոտն ոտքերէն հետքեր մնացեր են, ուր կազմուեր են իր տաք ու բորբ երիտասարդութեան խանդավառութեամբ հանրային եւ մտաւորական գործունէութեան էջերը։ Իր կեանքին երազային Հալէպի էջերը:

Յատուկ ծրագիրով գրուած գիրքեր չեն «Երազային Հալէպ»ի զոյգ հատորները: Գիրքերը բովանդակող գրութիւնները իրարմէ անջատ ժամանակներու ընթացքին մշակուած են եւ լոյս տեսած «Նայիրի» շաբաթաթերթի եւ այլ թերթերու մէջ: Ապա՝ հատորի վերածուած: Նիւթերուն իրարու ագուցումը ապահովուած չէ «Մանկութիւն չունեցող մարդիկ»ի գրական կառուցուածքով: Պարբերաբար, իր կեանքի Հալէպեան շրջանի տարտղնուած էջերը վերապրումով մը կենդանացնելը

եղած է գրող Ա. Ծառուկեանին սեւեռակէտը՝ անձնական յուշի գրաւիչ պատմումի ընդմէջէն։ Փոյթը չէ ըրած գեղարուեստական նախանձախնդրութիւնն ու հնարանքը, երբ մշակուած իւրաքանչիւր նիւթին, կենդանացուցած տիպարին եւ յուշագրած եղելութեան կապած է բարոյական դաս մը: Գրականութեան առընթեր գրողը միտած է ազգային, քաղաքական, ընկերային, գրական երեւոյթներէն, դէպքերէն, դէմքերէն եւ եղելութիւններէն դաս մը քաղելու թելադրականութեան:

Քարոզչութենէ փրկուած է իր մշակումին լեզուական եւ գրական ճկունութեամբ: Իր հրապարակագրութենէն ներմուծուած ողջմտութիւնը, որ սփռուած է «Երազային Հալէպ»ի գրութիւններուն մէջ՝ զայն կ՚օժտէ ազգային շահեկան բովանդակութեամբ մը: Ազգային շահեկանութիւնը կը կայանայ անոր մէջ նաեւ, որ Հալէպին հայեցիութիւնը ցոլացնող ձեռնարկութիւններ Ա. Ծառուկեանի գրիչով գրականութեան անցած են։

Տէր-Զօրի անապատներէն Հալէպ կայք հաստատած հայ մնացորդացի բեկորներուն վիճակուած կեանքը ապրելու պայքարէն սեւեռումներ են «Մատամ Անայիսն» ու «Սաթենիկը», որոնք վիրաւոր են իրենց արժանապատուութեամբ եւ պատուախնդրութեամբ: Պահ մը ընթերցողը կրնայ տարուիլ մտածելու, որ հայ գրողը ինչպէս հայ կինը կրնայ վիրաւոր բարոյականով ներկայացնել։ Բայց չ՚ուշանար տալու բացատրութիւնը` պարտադրուած կեանքի մը տխուր հետեւանքները որպէս…: Այդպիսիներ ալ եղած են…:

Երազային Հալէպէն պատմած դրուագներուն հաճելիութեան եւ հետաքրքրականութեան խառնած է միշտ քաղաքա-պատմական դատողութիւն մը, որ այսպիսի ճիշդ ընդհանրացումներու յանգած է. «Յանուն պատմական ճշմարտութեան եւ արդարութեան – պէտք է սրբագրել այդ խօսքը (մզկիթ եղած տեղերէն հեռու ապրեցէք)։ Մեր հայրերուն մտքին մէջ մզկիթը նոյնացած է թրքութեան հետ: Մզկիթներէն աղօթքը թէեւ նոյն բառերով կ՚ուղղուի միեւնոյն Աստուծոյն – Ալլահու էքպէր – Աստուած մեծ է բայց թուրք մզկիթը եւ արաբ մզկիթը իրարու հետ կապ չունին: Իրողութիւնը այն է, որ Համայի ծով արաբութեան մէջ հայ գաղթականները ոչ միայն որեւէ դժուարութիւն չունեցան, այլ նոյնիսկ արժանացան հոգածութեան»։ Հայ գաղթականներու կեանքէն դրուագի մը մէջբերումէն ետք. – Հարա՜մ, մուաճիրին էրմէն (մե՜ղք, հայ գաղթականներ են), – թելադրուած դասը. «Համայէն պահած միակ յիշատակս է այս դէպքը։ Եւ կը յուսամ, այսքանը բաւարար է, որպէսզի Սփիւռքի նոր սերունդը իսլամը թուրքին հետ չշփոթէ: Աւելի ետքը, հասուն տարիքիս, կեանքի փորձառութիւնը ցոյց տուաւ թէ իսլամ արաբը բարոյական գետնի վրայ աւելի բարձր է քրիստոնեայէն: Ու գիտեմ թէ հեռուներէն զիս քարկոծողներ կրնան գտնուիլ, երբ ըսեմ, թէ որոշ պարագաներու տակ բարձր է նոյնիսկ… հայէն»։

Ապրուած փորձառութիւններէն թելադրուած ճշմարտութիւններու ընդհանրացման կարելի է յաճախ հանդիպիլ «Երազային Հալէպ»ի մէջ, որոնց գումարը իրենց հասարակաց գիծով կը հաստատեն ազգային եւ շրջանային հարցերու շուրջ ողջմիտ մտածողութիւնն ու քաղաքականութիւնը։ Գուցէ առարկուի եւ ըսուի. ի՞նչ է ասոր աղերսը գրականութեան հետ: Բայց Ա. Ծառուկեանին նպատակը գրականութիւնը գրականութեան սիրոյն ընել չէ, այլ՝ զայն ծառայեցնել սկզբունքի մը, կեցուածքի մը կայացման: Այս մօտեցումով ալ, պատմած նիւթին հետ առընչութիւն չունեցող այլ հարցերու միջամտութիւններն ու հեղինակային խորհրդածութիւնները «Երազային Հալէպ»ի գրութիւններուն մէջ ընդգրկուած են, որոնք գեղարուեստական գրականութեան տեսանկիւնէն տկարութիւն կրնան համարուիլ…: «Երազային Հալէպը» դատելու չափանիշը անխառնօրէ՛ն գեղարուեստական արձակինը չէ, այլ իրարու մէջ ընդելուզուած են յօդուածագրութեան, յուշագրութեան եւ վաւերագրական արձակի տուեալները:

Բայց, որովհետեւ պատմելու շնորհքին եւ լեզուական հնարքներուն տիրապետած գրողն է Անդրանիկ Ծառուկեան, իր գրածը յօդուած ըլլայ թէ նկարագրութիւն, պատմածը յուշ ըլլայ թէ դրուագի մը գրական կառուցումը, վերարտադրածը վաւերագրական արձակ ըլլայ թէ կենդանագիր մը` բռնելով անոնք ընթերցողին բազկերակը զայն կը պահեն ընթերցումի լարուած հետաքրքրութեան մէջ։

«Երազային Հալէպը» նկարագրուած նիւթերու, պատմուած յուշդրուագներու, մարդկային կենդանագիրներու, տիպարային գծումներու եւ ազգային բարքերու ցուցահանդէս մըն է, հին օրերու Հալէպի արեւելեան երազայնութեան հետ, Սփիւռքի հայութեան բերած նպաստին արժեւորումով. «Կրնամ ըսել, որ այսօր Սփիւռքի զանազան կեդրոններուն մէջ դիրք ունեցող, ազգային, գրական, կուսակցական դեր կատարող մարդոց իննսուն առ հարիւրը ելած են Հալէպէն»:

Գիծ մը եւս, որ Անդրանիկ Ծառուկեանի Հայկական Հալէպը բնութագրող յատկանիշներուն մէջ ուշագրաւօրէն կ՚երեւայ, ան ալ Հալէպի հայութեան վերագրուած կուսակցական հանդուրժողականութիւնն ու չափաւորականութիւնն է։ Բայց կը թուի թէ Հալէպի հանդէպ սէրը մեղմացուցած է այդ գոյները: Յամենայն դէպս, տիպարային յաջող դիմաստուերներ են հնակարկատ Սիմոնը եւ գրավաճառ Կիւլէսէրը. առաջինը իր դաշնակցականի հաւատաւորութեամբ, ի՛սկ երկրորդը՝ հնչակեանի անկեղծութեամբ։ Երկուքին գաղափարապաշտութենէն բխող թելադրականութիւնն է. «Բայց ես կարօտով կը յիշեմ հնակարկատ Սիմոնը եւ գրավաճառ Կիւլէսէրը, որոնց պարզութիւնը եւ միամիտ հաւատքը ունեցողները, աւաղ, քիչ են այլեւս»: Անոնց կարելի է հանդիպիլ Երազային Հալէպի մէջ…:

Եթէ «Վիքթոր Հիւկօ եւ հայերը», «Իր ծննդավայրը ատող մարդը» գրութիւնները դուրս ձգենք, որոնք Երազային Հալէպի հետ առընչուած չեն, Ա. Ծառուկեանի «Երազային Հալէպը» Հալէպը սփիւռքահայ գրականութեան մէջ գրականօրէն ապրեցնող գործ է՝ իր հոգետունի Ասորիով, Սաթենիկով, Մատամ Անայիսով, «Եփրատ» եւ «Արեւելք» թերթերով, խմբապետ Մուշեղով, հնակարկատ Սիմոնով եւ գրավաճառ Կիւլէսէրով, Մելանթօն Ասլանեանով, Հայկ Պալեանով եւ իր հայ շօֆէօրներով…:

 

Ա. ԾԱՌՈՒԿԵԱՆԻ
«ՄԵԾԵՐԸ ԵՒ… ՄԻՒՍՆԵՐԸ»

Սփիւռքը անկայուն եւ լպրծուն գետին է, ուր իրական մեծերը չեն յաջողիր մեծ մնալ, իսկ օժտուած կրտսերներուն թոյլ չի տրուիր որ մեծնան:

Ա. ԾԱՌՈՒԿԵԱՆ

Անդրանիկ Ծառուկեան Լիբանանէն հեռանալէ եւ Փարիզ հաստատուելէ ետք, Լոս Անճելոսի «Նոր կեանք» շարաթաթերթին մէջ սկսաւ հրատարակել իր յուշերու եւ տպաւորութիւններու շարքը՝ գրականութեան, մշակոյթի աշխարհէն այն մեծերու եւ ազգային-պատմական դէմքերու մասին, որոնց հետ ըլլալու, հանդիպելու, գործելու, մտերիմ զրոյցներ ունենալու առիթն ու պատեհութիւնը վիճակուած էր իրեն իբր աշակերտ, գաղափարի ընկեր, գրչակից։ Յուշերու շարքը հատորի մը մէջ ամփոփուելով «Մեծերը եւ… միւսները» խորագրով լոյս տեսաւ 1992-ին «Ալթափրէս» տպարանէն՝ մեկենասութեամբ Գեղամ Օհանեանի, իբր յետ մահու հրատարակութիւն:

Ա. Ծառուկեանի կենդանագրած, յուշագրած բոլոր մեծերը չեն, որ անառարկելի են…: Մեծի Հասկացողութիւնն ալ ճաշակ կոչուած յղացքին նման յարաբերական է, որքան ալ հասարակաց եզրեր գոյութիւն ունենան զոյգ հասկացողութիւններու պարագային ալ: Հատորը բաղկացնող դէմքերը, եթէ իբր մեծ կամ մեծերուն ստուերները, ինկած են գրագէտ Ա. Ծառուկեանի հատու գրիչին սեւեռումին եւ խայթող հիւմըրի սլաքներուն տակ, անպայման ըսելիք մը ունեցած է անոնց նկարագրին, գործին եւ հայ կեանքին յատուկ յոռի բարքերուն մասին՝ դրական կամ ժխտական կողմերուն անվերապահ անդրադարձումով:

Հաճելի, հետաքրքրական ձեւով եւ Ծառուկեանի ոճին յատուկ շնորհալիութեամբ եւ հաղորդականութեամբ պատմուած դրուագներն ու դէպքերը, ներկայացուած դէմքերը եւ կատարուած ժխտական ու դրական անդրադարձումները բացի իրենց գրական արժէքէն ունին նաեւ ուսանելի շահեկանութիւն մը հայ կեանքին համար, ուր տակաւին կը յամառին իրենց գոյութիւնը պահել տխուր ու եպերելի բարքեր…:

Յատկապէս այն սերունդը, որ չէ ճանչցած Շանթն ու Աղբալեանը, Յակոբ Օշականն ու Արշակ Չօպանեանը, Արշաւիր Շիրակեանն ու Դրաստամատ Կանայեանը (Դրո), Համօ Օհանջանեանն ու Սիմոն Վրացեանը, Կոստան Զարեանն ու Շաւարչ Միսաքեանը՝ Ա. Ծառուկեանի «Մեծերը եւ… միւսները» հատորին ընդմէջէն, անմիջական շփումներու հարազատ տպաւորութեամբ արձանագրուած կենդանի պատկերացումով եւ վաւերական վկայութիւններու պերճախօսութեամբ, ո՛չ միայն կը ծանօթանայ անոնց, այլեւ՝ կը հաղորդակցի անոնց լուսաւոր եւ ստուերոտ աշխարհներուն հետ…: Ու եթէ կը պահէ ողջմտութիւնն ու պայծառ դատողութեան ազգային ոճը, չի կրկներ անոնց սխալները եւ կը հրաժարի նեղմտութեան եւ կուսակցամոլութեան այն բարքերէն, որոնք մեծապէս վնասակար եղած են հայ ժողովուրդի ընդհանրութեան եւ հայրենիքին…:

Իր գիրքով Ա. Ծառուկեան լուռ թելադրականութեան ոճը որդեգրած է, ինչ կը վերաբերի ողջմտութեան եւ պայծառ դատողութեան եղանակին: Եւ առաջին հերթին անոր խօսուն ապացոյցը ինք տուած է անաչառ սեւեռումով, մտաւորական պարկեշտութեամբ եւ սրտցաւութեամբ, ինչպէս նաեւ ազգային-գրական նախանձախնդրութեամբ նկարագրելով հայ կեանքի երկու հակադիր ճակատներէն ներս տիրող անհանդուրժողութեան թունաւոր մթնոլորտը, որ չէ խնայած նոյնիսկ հայ դպրութեան մշակներուն, մշակոյթի մեծ նուիրեալներուն: Եթէ ան մէկ ճակատի կողմէ տմարդի հալածանքի զոհ ներկայացուցած է «մենակեաց հսկան» Յ. Օշականը, իսկ միւս ճակատին կողմէ՝ հայ գրականութեան նահապետը՝ Արշակ Չօպանեանը իր Լիբանան այցելութեան առիթով: Երկու կողմերուն կողմէ ցուցաբերուած ոգին ալ պախարակելի եւ ձաղկելի գտնելով Ա. Ծառուկեան յաջողած է հայ մշակոյթի ընդհանրական դիրքերէն ընդգծել այն հետեւութիւնը, որ կը վերաբերի համահայ կական ոգիին հայ մշակոյթի արժէքներուն հանդէպ եւ գրականութեան եւ արուեստի բնագաւառներէն ներս ապա-քաղաքական գնահատումներու…: Հայ կեանքի իրերամերժ եւ անհանդուրժողական մթնոլորտի մէջ, սակայն, ըստ Ա. Ծառուկեանի յուշապատումին, գտնուած են Գարեգին կաթողիկոս Յովսէփեանի եւ Նիկոլ Աղբալեանի նման մշակոյթի նուիրեալ լուսամիտ եւ վաւերական դէմքեր, որոնք վեր մնալով ամէն կարգի պարագայական եւ անցաւոր արժեչափերէ, մնայուն արժէքներու հանդէպ համահայկական ոգին եւ կշիռը պահած են…: Գրագէտ Ա. Ծառուկեան, ինչպէս «Մեծերը եւ… միւսները» հատորէն կը բացայայտուի, նո՛յնպէս ալ իր «Նայիրի»ով իրագործած հրապարակագրական վաստակէն կը ցոլանայ՝ հետեւած է Գարեգին Ա. կաթողիկոս Յովսէփևանով եւ Նիկոլ Աղբալեանով յատկանշուած ուղիին…

«Մեծերը եւ… միւսները» գիրքին դէմքերուն եւ անոնց կապուած դէպքերուն բնութագրումէն բացայայտուած ուրիշ ընդհանրացում մըն է հայ կեանքի կուսակցական-միութենական կառոյցներուն համար ա՛յն, որ յաճախ արժէքներն ու մտաւորականները չեն պատասխանատու դիրքերու հասնողները, այլ` միւսները, միջակութիւնները, որոնք հազարումէկ ձեւի «էնթրիկներ»ով, նախանձով եւ նենգութեամբ կը հալածեն, վար կը քաշեն զանոնք, կը ստուերեն անոնց ներկայութիւնն ու գոյութիւնը, որպէսզի իրենք միշտ մնան ջուրին երեսը, իրենց աթոռներուն վրայ եւ անո՛վ արժեւորուին…: Ուրի՛շ արժանիք չունենալով…: Կուսակցական ներքին գաղտնիքներ տհաճութիւն պատճառելու գնով անկեղծութեամբ դրսեւորուած են: Այնպիսի՛ անվերապահ, սրտբաց եւ չխնայող անկեղծութեամբ մը, որ թելադրուած է գրողի կոչումէն եւ մտաւորականի պարկեշտութենէն, յօգուտ ապագայ սերունդներու լրջախոհութեան: Յուշագրողի եւ բնութագրողի հարազատ այս շեշտն է, որ Դրօն հերոսի իր առասպելական ոլորտէն դուրս հանելով դրած է իսկական մարդկային իր կերպարին մէջ՝ մարդու տկարութիւններուն հետ… ազգային գործիչի հայրենավնաս շեղումներով…: Կամ Սիմոն Վրացեանը քաղաքական-պետական գործիչի եւ ներհուն մտաւորականի պատուանդանէն իջեցնելով դրած է կուսակցական ներքին մանրուքներով եւ հաշիւներով զբաղողի նսեմ դերին մէջ…:

Գիրքին նշանաբանին մեկնակէտով թէ Սփիւռքի մէջ իրական մեծերը չեն յաջողիր մեծ մնալ՝ Ա. Ծառուկեան «Անցորդը եւ իր ճամբաները» խորագրած եւ Կոստան Զարեանի տրամադրած էջերով տապալած է զայն իբր մարդ եւ նկարագիր, անոր Պէյրութ այցելութեան հետ կապուած յուշերուն եւ Երեւան ունեցած հանդիպումներուն տպաւորութիւններով` իրը գրագէտ եւ գրական մեծութիւն արժեւորելով հանդերձ. «Իր գրականութեան հանդէպ մեր հիացումը կը մնայ անաղարտ, բայց մարդը կորսնցուցած է հեռուներէն մեզի ներշնչած հմայքը: Կամաց-կամաց կը տեսնենք թէ իր մէջ անհատը հականիշն է իր տաղանդով մեր մէջ կազմուած պատկերին: Անհամ խօսակից մըն է, անտանելի մեծխօսիկ մը, անսրբագրելի միթօման մը»:

Գիրքին վերջին գլուխով՝ «Կային չկան» Ա. Ծառուկեան իր պատկերաւոր ոճին գեղեցկութիւններով, գրագէտի ներշնչեալ վերապրումներով, վերյուշի համակիչ նկարագրութիւններով կ՚ոգեկոչէ յիշատակը այն նուիրական եւ անմոռանալի դէմքերուն, որոնք երէկ կային եւ իրենց ներկայութեամբ հայկական Փարիզը կ՚ոգեշնչէին, բայց իր հոն վերջին այցելութեան չկան այլեւս. եւ հայկական Փարիզը շատ բան կորսնցուցած է իր հմայքէն… անոնց բացակայութեամբ…: Բացի ասկէ, սակայն, «Կային չկան»ը կը յատկանշուի նաեւ անո՛վ, որ ինչպէ՛ս սերունդ մը իրմէ առաջ ապրած, ստեղծագործած երէց սերունդի արժէքներուն եւ վաստակին հանդէպ հիացում եւ յարգանք կրնայ տածել…:

Ա. Ծառուկեանի «Մեծերը եւ… միւսները» գիրքը գրական այլ արժանիքներուն վրայ կը գումարէ պատմողի եւ յուշագրողի հիւմըրով համեմուած նկարագեղ ոճը, որ կարողացած է գիրի երանգապնակէն հանուած սեւ ու ճերմակ գոյներով վրձինել մեծերուն դիմաստուերներուն հետ… միւսներուն (այսինքն՝ միջակութիւններուն) լուսանցքային կերպարները: Բայց միշտ չէ, որ յուշագրող գրագէտին միտքը իր հակակշռին տակ կրցած է առնել իր բոլոր զեղումները. զառածած է ան երբեմն կեդրոնական դէմքէն եւ դէպքէն շեղելով եւ իյնալով անշահեկան մանրամասնութիւններուն մէջ…:

Ինչպէս իր կենդանութեան փնտռուած գրիչ մը եղած էր… յետմահու հրատարակութեամբ Ա. Ծառուկեան կը փնտռուի իր «Մեծերը եւ… միւսները» հատորին հրատապ բովանդակութեամբ եւ գրականոճային գրաւչութեամբ:

6 Դեկտեմբեր, 1992

 

ԳԻՐՔԵՐՈՒ ԱՇԽԱՐՀԸ ԵՒ ՄԵՆՔ

 

ՎԵՐՍՏԻՆ ԿԱՐԴԱԼՈՎ ԱՐՄԷՆ ԴԱՐԵԱՆԸ

«Զաւակի մը համար», Հատընտիր, 1995, Պէյրութ

Սփիւռքահայ արձակի մէջ իր տեղը գրաւած գրող է Արմէն Դարեան՝ լիբանանեան տեղական գոյնին առանձնայատկութեամբ: Բնորոշիչ առանձնայատկութիւն մը, որ Սփիւռքի խճանկարին շնորհեց իր իւրայատուկ երանգները: Սփիւռք ընդհանուր տարազին տակ առնուած արտերկրի հայ գրականութիւնը համադրական պատկերն է գաղութէ գաղութ մշակուած հայ գիրի մշակոյթին: Այդ մշակոյթին արժանաւոր մշակներէն է Արմէն Դարեանը՝ լիբանանեան անդաստանին ակօսով: Լիբանանահայ արձակի դաշտին ակօսներէն մէկը ի՛րն է, Արմէն Դարեանինը, իր ստեղծագործ ճիգին, գրական տքնանքին եւ գիրի սերմնացանի նուիրումին քրտինքներով շաղախուած:

495 էջերու վրայ տարածուած Արմէն Դարեանի արձակի բերքին հատընտիրը՝ կազմուած Արսինէ Դարեանի եւ Թորոս Թորանեանի կողմէ, իսկ յառաջաբանը գրի առնուած Ժիրայր Դանիէլեանէ եւ Թորոս Թորանեանէ՝ կը համատեղէ արձակագիրին հատորներէն դուրս մնացած եւ «Անի» ամսագիրին մէջ հրատարակուած չորս պատմուածքները, «Մեր հացը» հատորէն ընտրուած եօթը կտորները, «Խարիսխէն հեռու» գիրքէն առնուած տասը պատմուածքները, իսկ «Լեռը եւ տունը» գիրքը լրիւ։

«Մեր հացը» հատորին «Զաւակի մը համար» պատմուածքէն իր խորագիրը առած հատընտիրը՝ Արմէն Դարեանը վերստին կարդալու առիթին ընծայումով ո՛չ միայն տաղանդաւոր արձակագիրին արձակի լեզուական եւ ոճային շնորհքներուն սփռած վայելքին հաղորդը կը վերանորոգէ, այլեւ՝ ընդհանրապէս անոր պատմուածագրութեան արուեստին համանկարը ցոլացնելով արուեստագէտի դիմանկարը կը գծէ։ Սփիւռքահայ գրականութեան Միջին Արեւելքի հատուածին արուեստագէտի զգայնութեամբ եւ բանաստեղծական ընկալչութեամբ օժտուած արձակագիրներէն է ան, որուն պատմուածքներուն հոգեյատակը կազմող յուզումին, ապրումին, խռովքին, ազգային թէ մարդկային–ընկերային ալեկոծումներուն մեղմաթախիծ թրթռացումները պատմուածքի կառոյց կը ստանան իր արուեստագէտ հոգիին զգայուն լարերէն եւ բանաստեղծական ոճաւորումէն: Այս տուեալներուն տիրական ներկայութեամբ Արմէն Դարեանի արձակը բանաստեղծական երանգաւորում ունի, երազն ու կարօտը կեանքի ելեւէջներուն եւ վերիվայրումներուն խառնող բարեխառն իրապաշտութեամբ մը:

Մարդկայնութեամբ եւ ընկերային ցաւին հաղորդ իրապաշտութեամբ Արմէն Դարեան համաշխարհային Բ. պատերազմի վերջը կազմուած սերունդի գրողներէն այն յառաջապահ թեւի ներկայացուցիչներէն եղաւ, որ սահմանազանց խիզախումով ընդգրկեց հայկականին հետ տեղական կեանքի (լիբանանեան) ցոլացումը՝ դասակարգային սուր հակասութիւններէն յառաջացող ընկերային խորքով:

Եթէ «Զաւակի մը համար» hատորէն ներս ընդգրկուած «Մանկութիւն», «Պատանութիւն» յուզաթաթախ պատմուածքները կը կազմեն hարազատ ցոլացումը, – արուեստագէտ գրողի վրձինումով, – սերունդի մը տարրական պահանջքներէ զո՛ւրկ տխուր մանկութեան եւ մթին պատանեկութեան տարիներու դառնակսկիծ առօրեային, «Գիւղացին» եւ «Մեր Վենեզուելան» ալ վաւերական վկայութիւններ են, hայ gրողի գրիչէն, լիբանանցիի ընկերային ողբերգութեան ճնշիչ պայմաններէն: «Գիւղացի»ին Սլէյմանը եւ «Մեր Վենեզուելան»ի Ճեմիլ Ապուhամատը՝ մարդը եւ ընկերային հարցը շրջագիծէն ներս, նոյնքան hարազատօրէն կը շնչեն, նոյնքան մարդկայնօրէն կը տրոփեն, նոյնքան ուժգնութեամբ կը ճմլեն սիրտը: Արմէն Դարեանի պատմուածքներուն ընկերային տրոփը ընդհանրապէս իր գրականութիւնը օժտած է այնպիսի մարդկայնականութեամբ մը, որ Միջին Արեւելքի մէջ մշակուած հայ գրականութիւնը դուրս կը բերէ ազգային սահմանափակութենէն:

Ինքնաբաւ մեկուսացումէն:

Ազգային սահմանափակութենէն դուրս գալը եթէ մէկ կողմէ դրսեւորումը կը կազմէ սփիւռքահայ գրականութեան տեղայնական միտումին, միւս կողմէ անտեսումը չէ անոր ազգային խորքին։ Արմէն Դարեանի գրականութիւնը ներդաշնակելով գրական երկու միտումներուն համատեղութիւնը, իրագործած է վաստակ մը, որ իրեն կ՚ապահովէ կարեւոր տեղ մը արժանաւորներու շարքին։ Մարդու եւ հայու միաձոյլ ամբողջութեամբ:

Պատմուածագիր Արմէն Դարեանի տեսադաշտին մէջ ընձիւղած են սփիւռքահայու հոգեխառնութենէն ծլած կարօտի զգայնութիւններ եւ այդ զգայնութեամբ ապրող հայ մարդու սփիւռքահայ տիպարներ, որոնք խարիսխէն հեռու ինկած եւ Մեծ Եղեռնէն պատուհասուած որբեր են, տարագիր բեկորներ են, Մեծ Լերան կարօտով մաշող եւ իրենց թոռներուն օտար քառուղիներու վրայ օտարացմամբ տագնապող հին սերունդի հայեր են: Արմէն Դարեան յետեղեռնեան սերունդի հայ մարդու տիպարները` հայրենիքի, տեղական պայմաններու եւ սերունդներու հոգեփոխութեան բախումներու ընդմէջէն՝ իր պատմուածքներով վերապրեցնող գրագէտն է: Վերապրեցնողի իր գեղարուեստական յանձնառութեամբ ալ վկայագրողն է տարագիր հայութեան տարարմատ կեցութեան եւ տարատունկ գոյութեան։

Պատմուածքի դասական կառոյցով իր գրական ճանապարհը սկսած եւ ապա նորարար եղանակներով իր գրականութիւնը թարմացուցած Արմէն Դարեանը, «Զաւակի մը համար» հատընտիրով անգամ մը եւս կը հաստատէ իր պատմուածագիրի տաղանդը, արուեստագէտի հայեացքին եւ խառնուածքին վաւերականութիւնը, իր վերարտադրած հոգեխառնութեան հարազատութիւնը, կերտած տիպարներուն ապրող իրականութիւնը:

Վերստին կարդալով Արմէն Դարեանը «Զաւակի մը համար» հատընտիրին հրատարակութեամբ, առաւել եւս բիւրեղացաւ անոր սփիւռքահայ յետ-պատերազմեան սերունդէն ներկայացուցչական գրողի դիմագիծը։

 

«ՄԱՐԴԸ Ե. ԴԱՐԻ ՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ»,
Զաւէն Աւետիսեան, Անթիլիաս, 1994

Անթիլիասի Կիլիկիոյ հայոց կաթողիկոսարանի հրատարակչատունէն լոյս տեսած, 196 էջերէ բաղկացեալ եւ հայ մատենագրութեան սկզբնաղբիւրները հիմք ծառայած հատորին հեղինակը հայրենի բանասէր եւ գրականագէտ Զաւէն Աւետիսեանն է։ Հայ մատենագրութիւնը՝ իր հարուստ մշակութային ժառանգութեամբ, դարաւոր ենթահողով եւ բազմակողմանի երեսներով մնայուն աղբիւր ու նիւթ է ուսումնասիրութեան եւ բանասիրական հետազօտման:

Զաւէն Աւետիսեան վեր առնելով մարդը իր կրօնա-փիլիսոփայական հայեացքներով, ըմբռնումներուն առանձնայատկութիւններով, թէ սոցիալ-քաղաքական կեանքի պայմաններով, փորձած է բացայայտել հայ մարդու կերպարին ինքնութիւնը, իր բառերով. «թէ ինչպիսին է եղել հայ մարդը հեռաւոր անցեալներում»։ Պարկեշտօրէն կը նշէ, որ այս ուսումնասիրութեան համար իրեն ուղեցոյց ծառայած է Դ. Լիխաչովի «Մարդը հին ռուս գրականութեան մէջ» աշխատասիրութիւնը։

Փիլիսոփայական թէ հասարակագիտական աշխատասիրութիւններու մէջ մարդը՝ իբր աշխարհին առանցքը՝ չէ դադրած ուսումնասիրութեան առարկայ դառնալէ։ Շահեկան էր հայ մտքին համար, որ մարդը հայ մատենագրութեան էջերէն պեղուելով բերուէր այսօրուան հայեցողութեան: Զաւէն Աւետիսեան գնահատելիօրէն ձեռնարկած է այդ բանասիրական պեղումին, սակայն մեր ակնկալած արդիւնքին համեմատութեամբ, – հայ մարդու անհատական կերպարին վերբերումը, – չէ արդարացուցած, քանի աւելի ծանրացած է հաւաքական եւ ընդհանրական դիմագիծին վրայ։ Ու այս՝ հակառակ իր այն հաստատումին թէ՝ «մեզանում Ե. դարի գրականութեան մէջ անհատականացուած կերպարների այնպիսի հարստութիւն է, որ հայ միջնադարեան մարդուն ուսումնասիրողին տեսական ընդհանրացումների ու գիտական հարցադրումների լայն հնարաւորութիւն է ընձեռում»: Պատմական դէմքերը, օրինակ՝ Վարդանն ու Վասակը, նուիրագործուած ընդհանրացումներ են, որոնց մասին լայն տեղ տրամադրած է հեղինակը։

Մարդու անհատական նկարագրի բնութագրման զուգահեռ կ՚ընթանայ ազգային բնաւորութեան ուրուագծումը: Զաւէն Աւետիսեան վեց հիմնական գլուխներով, – «Դարաշրջանի գրական ժանրերը կերպաւորման սկզբունքների տեսանկեամբ», «Մարդը պատմութեան սոցիալ-քաղաքական կեանքի ոլորտներում», «Ե. դարի մարդու կրօնա-փիլիսոփայական ըմբռնումների առանձնայատկութիւնները», «Կինը Ե. դարի մատենագրութեան մէջ», «Դարաշրջանի հայ մտաւորականութիւնը», «Պատմական հերոսի դիմանկարն ըստ աղբիւրների»,– ուսումնասիրելով հայ մատենագրութեան «Հարուստ նիւթերը», ջանացած է ուրուագծել առաւելաբար հայ մարդու ազգային բնաւորութիւնը: Հաւատքին ներգործութիւնը վերլուծելու առընթեր շեշտը դրած է ընկերային պայմաններուն անդրադարձին վրայ հետեւցնելու համար, որ միշտ ալ սոցիալական չարիքը հին դարերէն ի վեր ժխտական ազդեցութիւն ունեցած է մարդուն վրայ. «Սոցիալական չարիքը տարածւում էր վերից վար, վարից վեր՝ աղաւաղելով մարդու անձնական, ազգային արժանապատուութիւնը, խախտելով բարոյական չափանիշները, մարդկային փոխ-յարաբերութիւնների բնատուր ընթացքը»։ Ըստ իր ուսումնասիրութեան, Հայ ժողովուրդի մօտ մարդկային իրաւական հարցերու մօտեցման մակարդակը բարձր է եղած մարդուն լիարժէք իրաւունքները պաշտպանելու առընչութեամբ, որուն կ՚ըսէ հեղինակը չենք հասած անգամ մեր ժամանակներուն: Պայքարող եկեղեցականներու կարգին վեր առնուելով գնահատուած են ՅովՀաննէս Մանդակունիի հայեացքները: Կրօնափիլիսոփայական ըմբռնումներուն վերլուծական ակնարկին մէջ կարեւոր տեղ գրաւած է փիլիսոփայ Դաւիթ Անյաղթի իմաստասիրութեան մեկնաբանութիւնը, ըստ որուն մարդու բարոյական ներաշխարհը սոցիալական կեանքին առնչուած չէ, այլ՝ սահմանուած է ի վերուստ: Շահեկան եւ ուսանելի նիւթեր կը բովանդակեն հայ կնոջ կերպարին բնութագրումը հայ մատենագրութեան էջերէն եւ հայ մտաւորականութեան հաւաքական կերպարին ուրուագծումը հայ մշակոյթի ծառայութեան ընդմէջէն:

Բանասիրականին առընթեր պատմափիլիսոփայական հայեցողութեամբ յատկանշուող ուսումնասիրութիւն մըն է գիրքը եւ իր այդ բնոյթով ալ նորութիւն է հայ մտածողութեան համար:

 

«UN LONG VOYAGE AUTOUR DE LA MEDITERRANÉE»
Garby Sarafian, Paris, 1994

Ճամբորդութիւնները ուսանելի են ոչ միայն ճամբորդողին համար, այլեւ՝ ուսանելի կը դառնան անոնք ուրիշներու համար եւս, երբ գրի առնուին ճամբորդական տպաւորութիւնները` հանդիպումներու, զրոյցներու լոյսին տակ` անձնական խորհրդածութիւններու, դատումներու հետաքրքրական մասնակցութեամբ:

Այդպիսի ճամբորդական տպաւորութիւններու 711 էջերէ բաղկացեալ գիրք է փարիզաբնակ Կարպի Սարաֆեանինը, որ երեք հարիւր օրերու սահմաններուն մէջ այցելած 15 միջերկրականեան երկիրներու մասին ճամբորդական իր նօթերը կը մէկտեղէ: Այցելած երկիրները եղած են Ֆրանսայէն սկսելով` Իտալիա, Յունաստան, Թուրքիա, Սուրիա, Լիբանան, Յորդանան, Իսրայէլ, Եգիպտոս, Լիպիա, Թիւնիզ, Ալճերիա, Մարօք, Ճիպրալդար, Սպանիա:

«Անջրպետի սրտին մէջ մարդը հիւլէ մըն է, իսկ ժամանակի սրտին մէջ՝ րոպէ մը»: Այս նշանաբանով գրող եւ մտաւորական Կարպի Սարաֆեան մինչեւ 75 տարեկան հասակը անխոնջ ճամբորդողի վաստակ մը ունենալէ ետք, – իր խոստովանութեամբ երկրագունտին գրեթէ կէսը պտըտած, – 75 տարեկանին ձեռնարկած է միջերկրականեան երկիրներու շրջապտոյտին: Երազ մը այս մէկը, կ՚ըսէ ան, որ երկար ատենէ շոյած է իր սրտին մէջ: Չ՚ըսեր թէեւ, թէ ի՞նչ եղած է միջերկրականեան երկիրներու նախասիրութեան շարժառիթը։

Մտաւորական հակումով, հետաքրքրութիւններով եւ բազմակողմանի զարգացումով հեղինակը գիրքին մնացած է իր ծայրագոյն համեստութեան մէջ, հակառակ իր բազմաթիւ հեղինակութիւններուն, ինչպէս «Հիւլէ մը, րոպէ մը» 20 հատորներէ բաղկացած գիրքը։ Միջին Արեւելքէն Փարիզ հաստատուած Կարպի Սարաֆեան իր հետ տարած էր լրագրական եւ գրական նախափորձերու համեստ «վաս տակ» մը, երբ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին Տը Կոլի բանակին ծառայելով, ֆրանսական մամուլին, – Փարիզ եւ Լիբանան, պատերազմական թղթակցութիւններով հանդէս եկած է: Գրողական փորձառութիւնը, որ գեղարուեստական գրականութիւնը չէ ընդգրկած, շարունակած է լրագրական մարզէն ներս, գրողի բացայայտ եւ համակրելի շնորհքներով: Ինչ որ հայերէնով կարդացած ենք իրմէ՝ տպաւորած է իր լեզուական ճաշակով, պարզօրէն արտայայտուելու հաղորդականութեամբ:

Ֆրանսերէնով ճամբորդական տպաւորութիւններու հաստափոր դիրքն ալ նոյնպիսի անմիջականութեամբ կը համակէ: Ընթերցման ընթացքին կը թուի թէ հեղինակը ընթերցողին ձեռքէն բռնած իր հետ կը պտըտցնէ, կը փոխադրէ իր այցելած բոլոր վայրերը, մասնակից կը դարձնէ բոլոր հանդիպումներուն, զրոյցներուն, խորհրդածութիւններուն, դատումներուն:

Ճամբորդական տպաւորութիւններու արձանագրութեան մէջ, ամէնէն էականը, ամէնէն շահեկանը ա՛յն է, որ Կարպի Սարաֆեան տեսնելու, ճանչնալու, իմանալու իր բնական հակումին առընթեր, գիտէ թէ ի՜նչը կարեւոր է փոխանցել գիրին եւ այդ ճամբո՛վ ընթերցողին:

Ընթերցողին փոխանցուածով հարուստ գիրք է Կարպի Սարաֆեանի ճամբորդական տպաւորութիւններու այս գիրքը, որ նախքան իր այցելած երկրէն կամ քաղաքէն զբօսաշրջիկի տպաւորութիւններու ձեւակերպումը, կուտայ ուսանելի տեղեկութիւններ տուեալ երկրի, քաղաքի պատմական անցեալի մասին եւ ապա կ՚անցնի այսօրուան վիճակին, մարդն ու ընթերցողը հետաքրքրող ամէնէն կենսական նիւթին՝ ապրուստի հարցերուն, ժողովուրդի ապրելակերպին, սովորութիւններուն՝ կրօնական եւ ազգային առանձնայատկութիւններուն ընդգծումով:

Մե՛զ, հայերս հետաքրքրող երկիրը Թուրքիան է, որ տրուած է կարգ մը ներկայացուցչական անձերու հետ խօսակցութեամբ, ուրկէ ի յայտ կուգայ այսօրուան թուրքին ազգային մտածողութիւնը, հայերս խորհրդածութեան մղող սեւեռումներով եւ տուեալներով…:

Կարպի Սարաֆեանի երկար ճամբորդութիւնը Միջերկրականով եզերուած երկիրներուն եւ քաղաքներուն, սովորական զբօսաշրջիկական տպաւորութիւններու շարք չէ, այլ՝ գրողի եւ մտաւորականի դիտակով նետուած հայեացք, ճամբորդութեան սիրահարի ակնարկաշար։

 

«ՎԵՐՋԱԼՈՅՍԻ ՅՈՅԶԵՐ»,
Յակոբ Յ. Ասատուրեան, 1996, Ա.Մ.Ն.

Ամերիկահայ արձակի երէց սերունդի ներկայացուցչական դէմքերէն՝ Յակոբ Ասատուրեանի վերջին տարիներու ստեղծագործական եւ գրական այլ սեռերու վրայ բաշխուած բերքն է «Վերջալոյսի յոյզեր»ը, որ լոյսին եկաւ տեղւոյս «Սիփան» հրատարակչատունէն: Իր վաստակին ծաւալով թէ տարիքին ալեհերութեամբ սփիւռքահայ գիրի անդաստանի Նահապետին վերջին խօսքը կը կազմէ ան՝ գրագէտի յոյզերուն ջերմութեամբ համակուած: Ան իրաւամբ «Ես ինծի հետ» խորագրուած գրութեան մէջ կը նշէ. «Ասոնք իմ գրական ու հասարակական գործունէութեանս որոշ մէկ մասը կը կազմեն ու զուրկ չեն գրական արժանիքէ»։ «Յովակիմի թոռները» վէպի հեղինակին որեւէ գործը զուրկ չէր կրնար ըլլալ գրական արժանիքէ…:

1923-էն ի վեր, աննահանջօրէն, գրիչը վար չձգած գիրի եւ արուեստի նուիրեալը կուտակած է գրական բերք մը, որ կ՚ընդգրկէ արձակի տարբեր ժանրերը՝ վէպ, պատմուածք, յուշագրութիւն, տպաւորութիւն, երաժշտարանութիւն։ Կոմիտասով կախարդուած արուեստագէտն է, որ իր ամբողջ կեանքի տեւողութեան ո՛չ միայն հայ մեծ երաժիշտին երգերուն մեկնաբանը եղած է, այլեւ՝ անոր գրական– երաժշտական արժեւորումը կատարած երաժշտաբանը: Արուեստով ապրուած եւ գրական-ստեղծագործական բերքով հարստացած կեանքի մը վկայութիւնը կը կազմէ արուեստագէտ-գրող Յակոբ Ասատուրեանի կենսուղին, որուն վերջալոյսի տարիներն ու օրերն անգամ ապրումի եւ ստեղծումի յոյզերով կը թրթռան, գիրի լոյսով կը քաղցրանան:

Եղեռնի չարադէմ բովէն անցած տառապակոծ մանկութիւնը, որ Յակոբ Ասատուրեանի սերունդինը եղած է, չէր կրնար ան-անդրադարձ մնալ իրենց գրական-ստեղծագործական աշխարհին վրայ: Յակոբ Ասատուրեանի «Յովակիմի թոռները» այդ սարսռազդեցիկ անդրադարձին գեղարուեստական ցոլացումն է եւ որպէս այդպիսին կը մնայ սփիւռքահայ գրականութեան Եղեռնը վկայակոչող լաւագոյն գործերէն մին: Եղեռնի սերունդին հոգեկան աչքերը եթէ յառեցան վերածաղկող հայրենիքի հրաշքին (Յակոբ Ասատուրեանի «Քարի եւ հողի պատմութիւն») անոնց գրականութեան սնունդ տուող միջավայրերը մնացին իրենց ապրած երկիրներու կեանքը, տեղական բնոյթի բարքերուն եւ հոգեբանական բախումներուն սեւեռումներով («Յnվակիմի թոռնորդիները», «Ո՞ւր, Վահրամ»՝ Յակոբ Ասատուրեան):

Եռաթեւ թեմաներու ոլորտներուն մէջ ալ, Յակոբ Ասատուրեան արձակագիրը` իր համով ու հոտով պատմողի անմիջականութեամբ, հոգեբանական կացութիւններ ստեղծելու գրողական կարողութեամբ, հողի կարօտին եւ հողի մարդոց հանդէպ հաղորդական ջերմութեամբ եւ մասնաւորաբար իր կենսունակ արեւմտահայերէնին հարուստ յատկանիշներով, – գաւառաբարբառի գունագեղ, որոշ միջամտութիւններով, – սփիւռքահայ գրականութեան մէջ ապահովեց իր ամուր տեղը:

«Վերջալոյսի յոյզեր»ը զուրկ չէ թէեւ իր նախորդ երկերուն արժանիքներէն, բայց պարագայական առիթներու կնիքով ստեղծագործական տարրերը նուազ են հոն: Գիրքի բովանդակութենէն «Վերջալոյսի յոյզեր»ն ու «Արեւելապատում»ն է, որ իր գեղարուեստական արձակի յատկանիշները կրելով արեւելեան մօթիվներով եւ անոնց տրուած կարելի հարազատութեան գունաւորումով հէքիաթանման պատմուածքներ կը հիւսէ, որոնցմէ «Շարիարը» եւ «Քասիմին սիրահարութիւնը» գեղեցիկ նմոյշները կը կազմեն իր արեւելապատումին:

Իսկ իր գեղարուեստական արձակին ամէնէն սրտառուշ ու հայատրոփ էջերը կը կազմեն Գիւմրիի երկրաշարժէն վրձինուած, մղձաւանջով եւ թախիծով շաղախուած պատկերները՝ սփիւռքահայ գրողի ցաւատանջ ապրումներով: Բայց իրապէս անոնք ապրո՛ղ եւ կենդանի պատկերներ են՝ փորձ ու գրելու ոճ ունեցող գրողի մը յուզաշխարհին ճենճերող բովէն անցած: Հակառակ իր խորհրդածական ճշմարիտ դատումներուն պատերազմի անմարդկայնութեան մասին, նոյն յուզական մթնոլորտը չի ստեղծեր «Անապատի փոթորիկ»էն քաղուած «Երեք զինուոր»ը, որ պատկերասփիւռէն դիտուած ըլլալու հանգամանքով, «Արդարեւ ողջ աշխարհը վերածուած է պաստառային հսկայ կրկէսի», խոցելի կը մնայ անոր փորձառական վաւերականութիւնը:

«Վերջալոյսի յոյզեր»ը մէկտեղած են Յակոբ Ասատուրեանի մամուլի մէջ ցրուած այն էջերը, որոնք հայ մտաւորականի տագնապահար մտորումներով կ՚արժեւորեն հայ գիրի, հայ մշակոյթի, հայ արժէքներու եւ հայրենիքի յաւերժական յարդը՝ յատկապէս Սփիւռքի օտարացնող իրականութեան մէջ։ Գրողին խոհական երեսը կը ցոլացնեն: Հայ գրողին աշխարհին բացուելու եւ ազգային-մշակութային հրատապ հարցերու անդրադարձման ընդլայնումը կ՚ապացուցանեն փակ հասցէներ մնալու սահմանուած այն բաց նամակները, որոնք ազգային անկեղծ սրտցաւութեամբ տխուր մտածումներ կը բանաձեւեն, խոցելի երեւոյթներ կը պախարակեն, վէրքեր կը մատնանշեն, քննադատելի կողմեր վեր կ՚առնեն՝ համարձակ դատումով: Ընդհանրապէս մշակութային հարցերու կ՚անդրադառնան բաց նամակները:

Նահապետի խօսքեր են զանազան առիթներով արտասանուած ուղերձներն ու գինեձօնները, որոնք գրաւած են գիրքին մէկ բաժինը եւ կ՚ամբողջացնեն մշակութային հետաքրքրութիւններու ծիրին հետ, տաք խանդավառութեան մտախոհական ընկալումները: Հետաքրքրական ու մեծապէս շահեկան են վերջալոյսի յոյզերով եւ յուշերով խռովող հայ գրողին հետ կայացած հարցազրոյցները, որոնց ընթացքին հայ գիրի վաստակաւոր եւ տաղանդաւոր մշակը կը պատմէ իր հարուստ փորձառութիւններէն, գրական բազմակողմանի կապերէն, ազդեցութիւններէն, Սփիւռքի մէջ հայ գիրի շարունակման հրամայականներէն՝ հայ գիրի նահապետի տաք ու հաղորդական շունչով եւ հոգիին պարզ ու անկեղծ ոճով: Թոռներուն ուղղուած նամակի մը մէջ կ՚ըսէ. «Իմինս, սիրելիներ, Եղեռնէն անցած մարդու վկայութիւն ըլլալուն հետ մէկտեղ, է՛ նաեւ տեսած-ապրած մարդու վէրք, որ մեկնելէ առաջ հարկադրուած զգացի բանալու ձեր ընկալուչ հոգիներուն առաջ»։ Միայն թոռներուն հոգիներուն առաջ չէ, այլ՝ հայութեան եւ հայ գիրին առաջ…:

 

«ՀԻՆ, ՀԻ՜Ն ԲԱՆԵՐ»,
Լեւոն Վարդան, 1997, Պէյրութ

Լեւոն Վարդան իբր բանաստեղծ յայտնուելով հանդերձ սփիւռքահայ գրական աշխարհին, իր առաջին հրատարակուած գիրքերը արձակ հատորներ էին՝ «Գիրք Մենուասի» եւ «Փիւնիկեան ափերու վրայ», որոնք խոհական խորքով եւ արձակ բանաստեղծութեան ոճով հոգիին եւ միտքին որոնումները կը ձեւակերպէին գեղեցիկին մատչե լու ներհայեցողութեամբ։

Արձակ այս հատորը նախորդներէն կը տարբերի այն առաջադրութեամբ, որ այս անգամ Լեւոն Վարդան արձակին դիմած է սեւեռելու եւ ոգեկոչելու համար այն հին, հի՜ն բաները, որոնք Հալէպի մէջ անցուցած իր մանկութեան օրերը կը լեցնեն, մանկութեան յուշերը ծուէն առ ծուէն կը քակեն, նոր օրերու պարունակին մէջ կ՚ապրեցնեն:

Մի՛շտ ալ մանկութեան երազային աշխարհը հարուստ ենթահող ծառայած է գրական-ստեղծագործական գետնի վրայ զայն վերարտադրելու տեսակէտով, զայն վերապրեցնելու անցեալապաշտութեան առաջադրանքով:

Գրողին իսկ խոստովանութեամբ «Հին հի՛ն բաներ»ը վէպի մը կամ պատմուածքի մը կառոյցով չի ներկայանար, այլ՝ դիմառնական ոճով, որ իր մանչուն հետ զրոյցի նստած եւ անոր ձեռքէն բռնած կը շրջի իր մանկութեան Հալէպի թաղերէն, փողոցներէն, հրապարակներէն եւ հին սէրեր կ՚արծարծէ, հին յուշեր կը վերյառնէ, Հալէպ ինկած հայու բեկորներու տագնապները կ՚արտայայտէ, թշուառական օրերու անձկութիւնները կը նկարագրէ՝ հին, հին բաներու վերադարձի կիզիչ կարօտով։ Գրողի իր առաջադրանքին միջնորդի դեր մը սահմանելով կը փորձէ Լեւոն Վարդան երէկը այսօրուան կապող խորհրդածութիւններով առաջնորդուիլ, որոնք մանկութիւն ոգեկոչող այս բնոյթի գործերուն երազային մթնոլորտը կը ծանրացնեն, մանկութեան անմեղութիւնը կը ստուերեն: Բայց փոյթը չէ մանկութիւնը վկայակոչող գրողին, որովհետեւ իրեն համար ճշմարտութիւններ կան, ապրուած դառնութիւններ կան, բացուած վէրքեր ու մինչեւ օրս կիզող կսկիծներ կան՝ որոնք երէկէն այսօրին պէտք է բացայայտուին եւ իբրեւ պարսաւի թունաւոր նետ արձակուին:

Հին Հալէպը նոր Հալէպէն կը տարբերի, ինչպէս հին բաները նոր բաներէն…: Լեւոն Վարդանի մանկութեան Հալէպը, որ հին, հին բաներու խորհրդանիշն է, կը պատմէ ան իր տեղ-տեղ քնարական, տեղ – տեղ յուշագրական, տեղ-տեղ խոհական ոճին գնացքով Հալէպ ապաստանած գաղթական հայերու տառապալի առօրեային եւ այդ դաժան առօրեան հացի պայքարով քարշ տուող հայ արհեստաւոր-աշխատաւոր մարդոց տքնանքին մասին: Հոնկէ կը տողանցեն բոլոր հին-հին բաները մարմնացնող մարդերն ու իրերը, վայրերն ու ապրելակերպի բարքերը։ Տիպարային ստուերագծումով շուքի պէս կ՚անցնին իր մանկութեան օրերուն վրայ հետք ձգած մարդերը, հօրմէն սկսելով մեծ քեռին ու հօրաքոյրը, Երկաթագործ Սարգիսն ու Կամաւոր Աբրահամը, Սերժան Աւետիսն ու Թախթաճը Պետրոսը, Ղարա Լուսնթագն ու Ներսէս խալֆէն: Բոլո՛րն ալ պարզ ու խոնարհ մարդիկ, աշխատանքի ու սիրոյ մարդիկ՝ որոնք իրենց չարքաշ առօրեայէն անդին կը կերտեն հայ մարդու ապագան, որ սփիւռքահայուն տունն ու ընտանիքն է, երէկի եղեռնի աւերածութիւններէն եւ գաղթականութեան հալումաշ ցաւերէն ետք:

Եթէ Լեւոն Վարդանի «Հին, հին բաներ»ուն մէջ մարդերը իրենց տիպարային ստուերագծումէն անդին չեն անցած տիպարաստեղծումի բնութագիրով, բայց Հալէպը ապրեցուցած են իրենց ըլլա՛յ հայկական, ըլլայ տեղական գոյներով։ Հին կարօտով կը պատկերանան Հալէպի կորսուած մանկութեան թաղամասերը, բոկոտն ոտքերուն անհետացած հետքերը յուշող նեղ ու մութ գռիհներն ու փողոցային կեանքը, թիթեղաշէն հիւղաւաններու մէջ ծուարած հայու խլեակներու ցաւակոծ երազները, հողաշէն բնակարաններու յուսախաբութիւնները, հանրային բաղնիքն ու հին շուկաներու մարդկային եռուզեռները: Բոլորն ալ տրուած են ոգեկոչական շղարշով մը, որ մերթ կը յուզէ, մերթ կ՚ընդվզեցնէ, մերթ կը սթափեցնէ՝ միշտ երազին ու կարօտին հակող հունով մը, որ բանաստեղծական ենթահողը կը կազմէ մանկութիւնը վերապրեցնող իր արձակին: Բայց ինչո՛ւ այդքան յուզական, քաղցրագին, մանկութեան աղուոր վերապրումները խճողուէին նաեւ փիլիսոփայական խոկումներով, որոնք տեղ գրաւած են իւրաքանչիւր գլուխի սկիզբը ձեւակերպուած ներածական խորհրդածութիւններով եւ արձակ պատումին մէջ սահած միջամտութիւններով: Անո՛նք մանկական աշխարհին հետ առընչուած չեն: Անյարիր են այդ ոլորտին…:

Բայց Լեւոն Վարդանի իմացական յատակ իջնող ոճը միշտ հակամէտ է ատոր…:

Իր մանկութեան անցուդարձերուն, դէպքերուն, վայրերուն կենսապատումով Լեւոն Վարդան տուած է իր սերունդէն շատերու մանկութիւնը, որ անցած է Հալէպի հին թաղամասերէն՝ Ղազանճիներու շուկայէն, Քասթել Հարամիէն, Շապուրայէն, Զէյթուն Խանէն, Թէտրիպէնէն, Նոր Գիւղէն: Անձնականութեան շեշտաւորումով։

Ներածական խորհրդածութիւններուն մէջ, տեղ մը Լեւոն Վարդան, ինքնաբնութագրումով, իր այս գործին ձգտումը այսպէս կը մեկնէ. «Հիմա, ահա՛, այս կարօտով է որ կը սպասեմ անոնց ինձմէ ներս կեանքի կոչուելուն եւ թեւ ու բազուկ պարզած հին ու նոր փոթորիկներուն, յուշ ու յիշատակի վերածուած անկումներուն եւ քանդումներուն, ձայն ու հունչ զգեցած թռիչքներուն ու սլացքներուն, կը կենամ հոս ու կը փորձեմ շունչի բերել անցած ու մեկնած բոլոր հին, հի՜ն բաները եւ տալ անոնց հանդերձանքը շքեղութեան եւ հմայքը գեղեցիկին»:

Մանկութեան հին, հի՜ն բաները իբր կարօտ ու վերյուշ, իբր երազ ու վերապրում կեանքի կոչուելով իր գրողի ներքին դաշտանկարին վրայ յաջողած է բառերու կեանքով ու շունչով տալ ոչ միայն հանդերձանքն ու հմայքը շքեղին ու գեղեցիկին, այլեւ՝ տխուր ու տգեղ, նողկանք պատճառող արգահատելի բաներուն: Գաղթական կեանքի հայկական հին բարքերուն:

 

ՌՈՒԲԷՆ ՍԵՒԱԿԻ ՆԱՀԱՏԱԿՈՒԹԻՒՆԸ ԹԱՏԵՐԳՈՒԹԵԱՄԲ ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆԻ
«ԵՐԲ ԱՐԵՒԸ ԿԸ ԼՌԷ»

Գիտնական գրող Հրանդ Մարգարեանի անունը կապուած է սփիւռքահայ թատերական կեանքին Պաղտատէն մինչեւ Նիւ Եորք՝ իբրեւ դերասան, բեմադրիչ եւ թատերագիր: Իր գիտնականի ասպարէզի կողքին մշակութային-թատերական գործունէութեան ծանօթացողը պիտի չդժուարանար զինք, – բառին իսկական առումով, – կոչել թատերական գործիչ։

Բեմական արուեստին սէրը, որ մասնագիտական ուսմունքով հիմնաւորած է, ծառայեցուցած է ոչ միայն հայ թատերագիրներու գործերու բեմադրութեան, այլեւ՝ իր սեփական թատերական ստեղծագործութիւններու թէ իբրեւ դերասան, թէ իբրեւ բեմադրիչ:

Հրանդ Մարգարեան իր անձով եւ գործով` սփիւռքահայ մշակութային կեանքին մէջ նկատառելի երեւոյթ է: Հեղինակ է 20-է աւելի թատերախաղերու 10-է աւելի բեմականացումներ (բանաստեղծութիւն թէ արձակ) իրագործած է․ թարգմանած թատերախաղեր ունի, որոնց մէջ ֆրանսացի արդի թատերագիր Ժան Անուի «Անթիկան»ը հրատարակուած գործերուն մէջ ճամբորդական յուշագրութիւն մը՝ «Քարաձայն պատարագ» եւ բանաստեղծութիւններու հատոր մը՝ «Ենթաեսէն փշրուած»: Արդարեւ, բազմակողմանի ստեղծագործ մը, որուն վաստակը Սփիւռքի ստեղծագործ միտքի պատմութեան արձանագրուած է արդէն արժանի գնահատումներով: 1987-ին արժանացած է Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանին, իսկ 2002-ին՝ Հայաստանի մշակոյթի նախարարութեան Ոսկեայ մետալին:

Մեծ Եղեռնի 90-ամեակին առիթով թատերագիր Հրանդ Մարգարեան ներշնչուելով բանաստեղծ Ռուբէն Սեւակի հերոսական նահատակութենէն, անոր դիմադրական ոգիին հանդէպ երկիւղած խոնարհումով թատերգութեամբ մը վերակերտած է բանաստեղծին ուրոյն կերպարը եղեռնեան խորապատկերի ցոլացումով։

Այսպէս բնութագրած է ան իր թատերական երկին ծնունդ տուած խորհուրդը. «Ռուբէն Սեւակի հաւատամքէն թելադրուած ուրոյն կեցուածքը՝ անհատի, ընտանիքի, ազգի ու ազգային վեհութիւններու նկատմամբ, բանաստեղծին վերածած է քանդումին դէմ ծառացող եւ հակադիր դիմադրական ոգիի մը:

Այս երկը խոնարհում մըն է այդ ոգիին»։

Լոզանի մէջ, համալսարանի գրադարանը՝ Եաննի Ափելլի հետ առաջին ծանօթացման տեսարանով կը սկսի թատերգութիւնը: Հանդիպումը կը բնորոշուի դիպուածային հանդիպում` արուեստի եւ գիտութեան: Գեղարուեստի ուսանողուհի Եաննի Ափելլի եւ բժշկութեան ուսանող Ռուբէն Սեւակի, որ միաժամանակ արուեստագէտ ոգիի տէր բանաստեղծ է, որոնց հասարակաց կապը գանկն է: Երկուքին ալ գծագրելու նիւթը։ Մին արուեստի, միւսը՝ գիտութեան գծով: Հանդիպումը կը ծառայէ նաեւ անձնականէն անդին՝ ազգային ծանօթացման: Եաննի Ափելլը ոչինչ լսած է հայերու մասին: Յուսախաբ դառնութեամբ Ռուբէն Սեւակը կը յարէ. «Այդ ալ մեր ազգային ցաւերէն մէկն է։ Հարուստ մշակոյթով հին ազգ մըն ենք, բայց մոռցուած, անտեսուած… լքուած ազգ մըն ենք»:

Երկու օտարականները հրապուրուած են իրարմով, երբ Եաննի Ափելը կը հեռանայ: Առանձին մնալէ ետք Ռուբէն Սեւակ կը կարդայ նամակ մը, որ Կիլիկիոյ ջարդերու մասին կը տեղեկագրէ: Թատերագիրը բեմ կը հանէ «Ջարդին խենթը», որ Ռուբէն Սեւակի բանաստեղծութիւններէն է։ Խաչ մը տնկելով կ՚աներեւութանայ: Խաչը խորհրդանիշն է հայ ժողովուրդի խաչելութեան:

Գաւառէն Եւրոպա ուսանելու եկած երիտասարդներու միջեւ երկխօսութիւնը, որուն կը միանայ Ռուբէն Սեւակ, Բ. տեսարանի մթնոլորտը կը կազմէ, ուր մսխուած հաճոյապաշտ կեանքի մը երեւոյթին հետ կ՚եռայ նաեւ վերադառնալով երկիր ազգային երազին ծառայելու ձգտումը: Ռուբէն Սեւակն է յորդորողը. «Այո՛, այդպէս է: Եւրոպան մեր տեղը չէ, տղաք: Վերադառնանք մեր հայրենիքը: Մեր ժողովուրդը առանձին չթողունք այնտեղ»:

Սիրոյ խոստովանութեան եւ ուխտի տեսարանը (Գ. տեսարան) կը ցոլացնէ Ռուբէնի եւ Եաննիի սիրահարութեան յուզաշխարհը, իրարմով միութիւն կազմելու վճռակամութեամբ, հակառակ երկու կողմի հայրե րու ընդդիմութեան: Սէրը, որ բացառիկ իտէալականութիւն զգեցած է, կը յաղթահարէ ամէն խութ ու խոչընդոտ: Ռուբէն Սեւակ իր սիրոյ զօրութեան մէջ անգամ ազգայնութեան ոգին պահելով զայն կը սերմանէ գերմանուհիի հոգիին մէջ՝ ապագայ զաւակներուն հայերէն սորվեցնելու պարտքը դնելով անոր վրայ: Եաննիին ուզածը Սեւակէն ուրիշ բան է. «Ինձմէ առաջ չես մեռնիր: Կեանքը առանց քեզի իմաստ պիտի չունենայ»: Ցեղասպան թուրքը իրմէ առաջ խլեց հայ բանաստեղծին կեանքը, անաւարտ ձգելով զայն, ստեղծագործական, ազգային թէ ընտանեկան գետնի վրայ։ Իր երազին մարմին տուող իրականութիւնը չտեսաւ իր սեւ ու դժբախտ ճակատագրով: Քաղաքապետարանի՝ խորհուրդէ զուրկ պսակը չէր գոհացներ սիրահար ամոլը, որուն կը յաջորդէ Փարիզի հայ եկեղեցւոյ մէջ պսակադրութեան արարողութիւնը «Ուրախ լեր» շարականին երաժշտական խորախորհուրդ ընկերակցութեամբ, որ հայակնիք ծէսով կ՚օծէր նորապսակ զոյգը։ Դ. եւ Ե. կարճ տեսարաններով Հրանդ Մարգարեան այդ պահերուն հակադրական պատկերը կը պարզէ երկխօսութեան դիպուկ արտայայտութիւններով:

Պոլսոյ մէջ հայկական թատերասրահ մը, ուր Վահրամ Փափազեանի կողմէ կը բեմադրուի «Օթելլո»ն,– կը փոխադրէ թատերագիրը Թուրքիոյ մէջ հայերու համար տիրող անապահովութեան անձկալի վիճակին, որ խօսակցութեան նիւթ կը դառնայ Սեւակին, իր ընկերոջ Ժիրայրին եւ Եաննիին միջեւ։ Ժիրայրն ու Եաննին վաղուան Պոլիսով մտահոգ են եւ կ՚ուզեն օր առաջ չարագոյժ Պոլիսէն հեռանալ: Ռուբէն Սեւակի ազգայնական ոգիին հերոսական գիծերը, որոնք հարազատ են անոր կենսագրութեան հետ, թատերագիրին կողմէ կարկառուած են ցայտուն գոյնով: Ազգային ղեկավարն ու մտաւորականը ժողովուրդին հետ ըլլալու եւ մնալու մտածողութեան արտայայտիչն է Ռուբէն Սեւակ, ամէն փորձութիւն եւ վտանգ ժողովուրդին հետ դիմագրաւելու արիութեամբ. «Այս բոլոր ըսածներդ ճիշդ են, բայց իմ սկզբունքներուս հակառակ։ Եթէ որեւէ բան պիտի պատահի հայ ժողովուրդին, մենք՝ Վարուժան, Սիամանթօ, Կոմիտաս եւ բոլոր հայ մտաւորականները, հո՛ս պէտք է մնանք, ժողովուրդին հե՛տ պէտք է ըլլանք: Գիտես չէ՞, իսկական հովիւը իր ոչխարներուն հետ կը մնայ»:

Ռուբէն Սեւակի ազգային թատրոնի դերին առընչութեամբ արտայայտած խոհերը, որոնք ձեւակերպուած են բեմադրութեան սկիզբը արտասանած խիզախ խօսքին մէջ, անգամ մը եւս կը ցոլացնեն ազգային մշակոյթով, – այս պարագային թատրոնով, – ազգային ոգին ամրապնդելու բանաստեղծի հայկական ոգեկանութիւնը։ Հայ թատրոնի մասին իր մտածողութիւնը հայ ժողովուրդի կեանքի ներկայ հանգըուանին համար եւս, – Սփիւռքի թէ հայրենիքի մէջ, – կը պահէ ազդու իր թելադրականութիւնը. «Եւ դեռ կայ ազգային թատրոնի հարցը, թատերգութեան նիւթը: Հայ բեմը պէտք է անմահացնէր ազգային մեր հերոսները` անձնուիրութեան դաս տալով ժողովուրդին: Քանի՜ վեհանձն կեանքեր կան զոր հայ թատերգութիւնը բեմ պէտք է հանէր՝ մեզի հերոսաբար մեռնիլ սորվեցնելու համար»:

Թատերախաղին եօթներորդ տեսարանով կը բացայայտուի իթթիհատական Թուրքիոյ հայաջինջ ծրագիրը, երբ Ռուբէն Սեւակ կ՚առաջնորդուի ոստիկանատուն՝ տունէն զինք հիւանդի մը նայելու պատրուակով դուրս բերելով։ Քննիչին հարցաքննութենէն ի յայտ կու գայ, որ Ռուբէն Սեւակ, որուն բոլոր շարժումները, խօսքերն ու գրածները գրաքննուած են, լրտեսուած՝ թուրք իշխանութիւններուն աչքին «թշնամի»ի հանգամանք զգեցած են: Թուրքիոյ գոյութեան սպառնացող վտանգաւոր թշնամիի, որ օր առաջ պէտք է աքսորուի Չանղըրի՝ «ոճրագործներու վայրը»: Ռուբէն չի տկարանար եւ իր արիութիւնը չի կորսնցներ: Թուրք հարցաքննիչին առջեւ կը պաշտպանէ հայութիւնը՝ հայոց Թուրքիոյ բերած նպաստին ընդգծումով:

Մեծ Եղեռնի ծրագրի գործադրութեան մէջ թրքօ-գերմանական գործակցութիւնը պատմա-քաղաքական գրականութեան մէջ արծարծուելով հաստատուած է Գերմանիոյ տխուր դերակատարութիւնը։ Թատերախաղը իր ութերորդ տեսարանով, որ Ռուբէն Սեւակի տիկնոջ (ծագումով գերմանացի) Եաննիին Պոլսոյ գերմանական դեսպանատան մէջ գերման դեսպանին` Վանկընհայմին հետ հանդիպումով պատկերացուած է, որ հարազատօրէն հիմնուած է իրական տուեալներու վրայ։ Դիւանագէտի սինիզմին քօղը պատռելէ զատ՝ պատմական խեղաթիւրումները դատափետած է Եաննին, յաջող երկխօսութեան ընդմէջէն: Գերման դեսպանին բերնով Թուրքիան խօսիլ տուած է, յատկապէս ինչ կը վերաբերի Ռուբէն Սեւակի «խռովարարութեան» եւ «զանգուածներու վրայ անոր ունեցած ազդեցութեան»։ Եաննիին խիզախութիւնը յեղափոխական կնոջ մը կեցուածքն է իր բանաստեղծ անմեղ ամուսինին դէմ խուժդուժօրէն գործադրուածին եւ ամբողջ ժողովուրդի մը ողբերգութեան ի տես:

Չանղըրիի մէջ աքսորեալներու հոգեկան անձկութեան մէջէն եւ Թուրքիոյ մէջ հայ ազգի ապագային շուրջ գաղափարներու փոխանակման նուիրուած է իններորդ տեսարանը, որ թատերական կառոյցին թոյլ մասն է, աքսորավայրին հարուստ նիւթ հայթայթող հանգամանքին տեսանկիւնէն:

Տասներորդ տեսարանը Ռուբէն Սեւակը կը դնէ Իսմայիլ պէյի դիմացի սենեակին մէջ: Իսմայիլ պէյը հայրն է թուրք այն աղջկան՝ Այիշէին, որուն բժշկած է Ռուբէն Սեւակ զինք ստոյգ մահէ փրկելով: Այիշէն սիրահարուած է Ռուբէն Սեւակին: Փորձութեան ժամն է: Իսմայիլին կողմէ կ՚առաջարկուի, որ Ռուբէն Սեւակ իսլամութիւնը ընդունելով ամուսնանայ իր աղջկան հետ եւ իրեն շնորհուի մահուան դատապարտուած կեանքը: Յանուն ազգային իր արժանապատուութեան եւ ընտանեկան պատիւին Ռուբէն անդրդուելի կը մնայ: Ռուբէն Սեւակի հերոսական կերպարին հետ կը ցուցահանուի մերժումին հակազդեցութեամբ թուրք գազանին հրէշայնութիւնը, որ դոյզն մարդկային ազնուութեան, – բարիքի փոխադարձութեան առումով, – ժխտումն է:

Ռուբէն Սեւակին,– իր խնդրանքին ընդառաջումով, – կը շնորհուի իր ընկերներուն մօտ վերադառնալու պատեհութիւնը:

Տասնմէկերորդ տեսարանով Ռուբէն Սեւակ ընկերներուն մօտ է, որոնցմէ Հայր Յովհանը եւ Ժիրայրը տուն պիտի վերադառնան աքսորավայրէն: Դանիէլ Վարուժանն ու Ռուբէն Սեւակը պիտի դրուին Այաշի բանտը: Ոճրագործներու եւ մահուան դատապարտուածներու բանտը: Ռուբէն Սեւակի տիպարին ամբողջացումն է մահուան մղձաւանջին ապրումներով արտայայտած միտքերը, իբր պատասխան իր ընկերներուն կողմէ ժամանակաւոր կերպով իսլամութիւնը ընդունելով կեանքը փրկելու նահանջական թելադրութիւնը. «Կամուրջներ կան կեանքի մէջ, որոնք անցնելէ ետք, չե՛ս կրնար ետ դառնալ։ Միւս ափին՝ հոգիի մահն է: Հոգիի մահը աւելի ահաւոր է, քան մարմնի մահը: Ուխտած եմ մեռնիլ, բայց հոգիս չսեւցնել: Մահէն վախնալով չեմ ուրանար ազգ ու ընտանիք: Մենք պէտք է մեռնինք՝ որ Հայաստանը վերականգնի, հայութիւնը վերջնականապէս ազատի»։ Բանաստեղծին մարգարէութիւնը իրականացած է այսօր Հայաստանի վերականգնումով եւ հայուն վերապրումով:

Աքսորավայրէն Եաննիին ուղղուած նամակներ ունի Ռուբէն Սեւակ: Նամակներ, որոնք իր վերադարձի յոյսին լաւատեսութիւնը կ՚արտայայտեն: Բայց էականը իր երկու զաւակներուն հայ մեծնալուն կտակն է։ Տասնըերկրորդ տեսարանը թուրք ոստիկանին կողմէ Եաննիին ուղղուած նամակներուն յանձնումն է: Սրտի ճմլում առաջացնող տողեր մէջբերուած են այդ նամակներէն, որուն վերջինը փղձկիլ կուտայ Եաննին. «Օգոստոս 22: Տղաքը հա՛յ մեծցուր: Այսօր Այաշ պիտի տանին մեզի»:

Տասնըերրորդ տեսարանէն կ՚առնէ թատերախաղը իր խորագիրը՝ «Երբ արեւը կը լռէ», որ Ռուբէն Սեւակի խօսքն է Իսմայիլի գաւազանի հարուածներուն տակ, ի տես լուռ այգաբացին, երբ՝ «Արեւն անգամ լուռ է»։

Տասնհինգերորդ եզրափակիչ տեսարանը անխօս պատկեր մըն է, ուր կը յայտնուի Եաննին բոպիկ ոտքերով եւ շալ մը ուսերուն։ Ինքն իր մէջ ծուարած լուռ եւ խորհրդաւոր ինքնամփոփումով կ՚արձանանայ բեմի ֆոնին տեսնելով Դանիէլ Վարուժանը, Ռուբէն Սեւակը եւ միւսները՝ մահանալէ առաջ։

Եղեռնի 90-ամեակին առիթով երկնուած Հրանդ Մարգարեանի թատերական այս ստեղծագործութիւնը եղեռնի նուիրուած գեղարուեստական գրականութեան վրայ յաւելում արձանագրելու կողքին, կը հարստացնէ նաեւ նահատակ հերոս բանաստեղծին նուիրուած գե ղարուեստական երկերուն, – վէպ, բանաստեղծութիւն, թատերգութիւն, – ցանկը, ուսումնասիրական-գրականագիտական աշխատասիրութիւններու հետ: Ռուբէն Սեւակ իր վերածնունդը կ՚ապրի այդ երկերով:

 

ՀՐԱՉԵԱՅ ԹԱՄՐԱԶԵԱՆԻ
«ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻՆ ԵՒ ԿԻԼԻԿԻԱՅԻ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԱԿԱՆ ԴՊՐՈՑԻ ԱՐՈՒԵՍՏԸ»

Հայրենի բանաստեղծ-գրականագէտ Հրաչեայ Թամրազեան իր գրականագիտական ուսումնասիրութիւններուն առանցք դարձուցած է միջնադարու միստիկ հանճարեղ հայ բանաստեղծ Գրիգոր Նարեկացին՝ իր բազմերես շերտաւորումներուն խորութեամբ: Հրաչեայ Թամրազեան ունի իր այս հատորիկը կանխող ուսումնասիրական երկեր, որոնք կը վկայեն իր նարեկագիտութեան բնագաւառին մէջ հմտական խորացումին մասին:

Ազգային թէ միջազգային գետնի վրայ գրականագիտական միտքը լուրջ ներդրումներ ունի նարեկագիտութեան մէջ։ Հրաչեայ Թամրազեան կը միանայ նարեկագէտներուն իր մօտեցումներուն ուրոյն վերլուծումներով եւ նոր թեմաներու ընդգրկումով: Այդ ընդգրկումին մէկ նոր ապացոյցը կը կազմէ «Գրիգոր Նարեկացի եւ Կիլիկիայի բանաստեղծական դպրոցի արուեստը» գրքոյկը, որ հիմնականօրէն կը զարգացնէ գրականագիտական այն նոր միտքը, որ նարեկեան դպրոցը անկախաբար հայ բանաստեղծական մշակոյթի վրայ ունեցած խոր ազդեցութենէն, ուղղակի առընչուած է նաեւ Կիլիկիոյ բանաստեղծական դպրոցի արուեստին հետ: Ու այս՝ ո՛չ միայն ստեղծագործական իմաստով, այլեւ՝ տեսական գետնի վրայ եւս։

Հրաչեայ Թամրազեանի մեկնակէտը նարեկեան դպրոցի ստեղծագործական ըմբռնողութեան համար այն է, որ արեւելա-քրիստոնէական միստիկան, – նարեկեան դպրոցի հոգեւոր աշխարհահայեացքին ողջ էութիւնը, – հայ գրականութենէն ներս թափանցած է Խոսրով Անձեւացիի եւ Անանիա Նարեկացիի միջոցաւ։ Վերջին երկուքը ուղղափառ միստիկայի ներկայացուցիչներ բնորոշելով, անոնց միստիկականութեան էական գիծը կը գտնէ աղօթքով արտայայտուած աստուածահաղորդութիւնը, որ ներքին եւ արտաքին մարդու մաքրագործու 186   մով «հոգեւոր լոյսին եւ աստուածացման» լինելութեան կը հասնի մարդ էակը: Աղօթքը դաւանելով «անմիջնորդ աստուածահաղորդութեան» միջոց։ Ասով մէկտեղ Հրաչեայ Թամրազեան չ՛բացառէր նաեւ, որ անոնք ազդուած են «նորպլատոնական բարոյագիտութենէն եւ Դիոնիսիոս Արիոպագացիի գաղափարներէն»:

Այս ենթահողին եւ բանաստեղծական մշակոյթին ծնունդն է Գրիգոր Նարեկացին, որ «Ողբերգութեան մատեան»ով եւ այլ տաղերով հանճարեղ դրոշմը դրած է հայ միստիկական դպրոցին վրայ, որուն ազդեցութիւնը մեծ տարողութիւն ունեցած է, ըստ Հրաչեայ Թամրազեանի, յետագայ դարերու ընդհանրապէս հայ բանաստեղծութեան եւ մասնաւորաբար հոգեւոր բանաստեղծութեան վրայ` հասնելով մինչեւ Կիլիկիայի բանաստեղծական դպրոցի արուեստը:

Հրաչեայ Թամրազեան իր գրքոյկին առաջին մասի նարեկեան դպրոցին հոգեւոր գործընթացին զարգացումը մեկնաբանելուն առընթեր, որոշ էջերու մէջ անդրադարձած է Գրիգոր Նարեկացիի արժէքին, անոր ստեղծագործական ցայտքն ու թռիչքը իր նախորդներուն փորձին իւրացումով առաջ ընթանալով, խտացումը կը նկատէ «համաշխարհային, մարդկային ամբողջ հոգեւոր պատմութեան ու ներքին ձայնին»: Մինչեւ վերջ ներթափանցած գերլեզուով, կ՚ըսէ Հրաչեայ Թամրազեան, բանաստեղծական խօսքի ոգեղինութեան տիրացած է Գրիգոր Նարեկացի: Արուեստի հրաշազօր ուժով Աստուծոյ կապուած միստիկ բանաստեղծներէն կը նկատէ զայն:

Այս բոլորը գիրքին նախարանին մէջ։ Բայց իր գրականագիտական առաջադրութիւնը եղած է հայ արուեստի վերածննդեան շրջանի նարեկեան բանաստեղծական դպրոցը կիլիկեան հայ մշակոյթի արծաթէ դարու կիլիկեան բանաստեղծական արուեստին կամրջել անոնց առընչութիւններուն հոգեյատակով եւ զուգահեռ բաղդատականի խորաքննումով: Հայրենի գրականագէտը, – գուցէ առաջինը ըլլալով, – յաջողած է զուգահեռ բաղդատականին մէջ հիմնաւորել Կիլիկիայի բանաստեղծական արուեստի դպրոցի ներկայացուցիչներ Ներսէս Շնորհալիի, Գրիգոր Տղայի եւ Ներսէս Լամբրոնացիի աստուածաբանական, գեղագիտական եւ խոհափիլիսոփայական առընչութիւնները նարեկեան միստիկական արուեստի դպրոցին հետ: Ազդեցութեան հետքեր, մէջբերումներով, հաստատելով հանդերձ՝ կարկառուն գիծերով եւ յատկանիշներով իւրաքանչիւրին առանձնայատկութիւնը ցոլացուցած է, անոնց բանաստեղծական արուեստին բնութագրումով եւ արժեւորումով: Անհատականութեան ընդգծումով:

Ներսէս Շնորհալիի լուսերգութեան եւ «անիմանալի լոյսի» փառաբանութեան նուիրուած տաղերը արեւելա-քրիստոնէական միստիկայի լուսարձակին տակ առնելով եւ Նարեկացիէն «սերած ըլլալու» հանգամանքը ընդունելով հանդերձ՝ Ներսէս Շնորհալիի լուսերգութեան եւ տաղերուն բերած յատուկ նպաստը կ՚ընդգծէ «հոգեւոր զարթօնք»ի գրականութեան։ Վերլուծական երկար անդրադարձներ ունի գրականագէտը Ներսէս Շնորհալիի «Թուղթ ընդհանրական»ին եւ «Յիսուս որդի»ի մասին։

Գրիգոր Տղան եւս «Ողբ Երուսաղէմի» եւ «Վասն մեղաց չարչարանաց» երկարաշունչ բանաստեղծութիւններուն համար դարձեալ հարկատու կը համարէ նարեկեան դպրոցի աւանդներուն իր տեղը գրաւելով իր մեծ նախորդներու հոյլին մէջ, «փիլիսոփայական–հայեցողական» ներիմացութեամբ յատկանշուող խորքով։

Ներսէս Լամբրոնացին, որ իր ժամանակի խորահմուտ, մտաւորական ձիրքերով հարուստ եւ Հրաչեայ Թամրազեանի բնորոշումով «ներհմուտ աստուածաբան», «հոգեւոր արուեստների խորագէտ տեսաբան» համարուած է, որպէս եկեղեցական գործիչ Գրիգոր Նարեկացիի հետ ունեցած է հոգե-մտաւոր մակարդակի տարբեր առընչութիւն։ Ըստ գրականագէտին «Ներսէս Լամբրոնացին Գրիգոր Նարեկացու ստեղծագործութեան վերայայտնագործողներից եւ տարածողներից էր Կիլիկիայի հոգեւոր-մշակութային շրջանակներում»։ Այս հաստատումին վաւերական ապացոյցը կը կազմէ Ներսէս Լամբրոնացիի գրած վարքը հայ մեծ միստիկի մասին եւ Նարեկացիի «Ողբերգութեան մատեան»ի ընդօրինակութեան պատուէրը Գրիգոր Սկեւռացիի գրիչով եւ մանրանկարչութեամբ: Ընդօրինակուած ձեռագիրը ոչ միայն ամէնէն հինն է, այլեւ «ձեռագիրը հայ գրչութեան եւ մանրանկարչութեան եզակի կոթողներից է»։ Ներսէս Լամբրոնացիին կը վերագրուի նաեւ Գրիգոր Նարեկացին սրբացնելով հայ Եկեղեցւոյ սուրբերու շարքին դասելը՝ ձեռագրի ընդօրինակութեան միացուցած իր «Վարքով»:

Ներսէս Լամբրոնացիի հոգեւոր ստեղծագործական առընչութիւնը

Գրիգոր Նարեկացիի հետ, ըստ գրականագէտին, ասով չի սահմանափակուիր, այլ` ան իր բանաստեղծական ստեղծումներու արուեստով՝ «Տաղ թաղմանն Քրիստոսի», «Շարական նոր Կիրակիի» եւ «Գովեստ ներբողական»՝ Նարեկացիի հզօր շունչին շարունակականութիւնը կը հաստատէ:

Հայրենի երիտասարդ գրականագէտին նարեկացիագիտութեան հետ Կիլիկիայի բանաստեղծական արուեստի դպրոցին խորապէս գիտակի եւ վերլուծական շնորհքներուն վկայութիւնը կը կազմէ իր հեղինակած գրքոյկը:

16 Փետրուար, 2008

 

Ռ. ՀԱՏՏԷՃԵԱՆԻ
«ԿԵԱՆՔԸ ԽՄԲԱԳՐԱՏՈՒՆԷՆ ՆԵՐՍ»
«ՅՈՒՇԱՏԵՏՐ-71»Ը

Ռ. Հատտէճեանի անունը ծանօթ է Սփիւռքի տարածքին եւ հայրենիքի մէջ որպէս Իսթանպուլի «Մարմարա» օրաթերթի խմբագիր եւ իւրօրինակ հրապարակագիր-քրոնիկագիր:

Նախքան «Մարմարա» օրաթերթով, – որուն սեփականատէրը դարձաւ 1967-ին, – եւ իր ստորագրած յօդուածներով լայն ժողովրդականութեան տիրանալը, Ռ. Հատտէճեանի անունը կապուած է իսթանպուլահայ գրական այն նոր շարժումին 1950-ական թուականներուն, որ տեղաշարժ առաջացուց սփիւռքահայ գրականութեան մէջ. գրականութեան արդիական եւ ժամանակակից շունչ բերող ձգտումներով։ Եթէ բանաստեղծութեան մէջ Զահրատն ու Խրախունին էին յառաջապահները, արձակի մէջ՝ Ռ. Հատտէճեանը: Իր պատմուածքներով՝ «Բառասխալ», «Մարդոց մեծութեան եւ խեղճութեան մասին», թատերախաղերով` «Կեանքի մը երեք Կիրակիները», «Կիրակնօրեայ հաշուեփակ», «Մահը ա՞յս է արդեօք», վէպերով՝ «Առաստաղ», «Առաստաղին միւս կողմը», արձակագրի եւ թատերագրի տեղ նուաճեց սփիւռքահայ գրականութեան մէջ։ Անսովոր ինքնուրոյնութեան տաղանդով եւ դրոշմով:

Գրական-ստեղծագործական այս նկատառելի վաստակին վրայ աւելցան «Մարմարա»ի մէջ ստորագրած յուշատետրերով կազմուած 70-է աւելի հատորները, որոնք ցոլացումն են գրագէտ Ռ. Հատտէճեանի իր եւ մեր կեանքի առօրեայէն թելադրուած խոհերուն, ազգային ու ընկերային ցաւերուն, կեանքը դիտելու իր պատկերացումներուն, որոնք յաճախ խոհափիլիսոփայական խորհրդածութիւններով զարգացած են:

Համոզիչ ընդհանրացումներու յանգած են անհատական ոճի շեշտաւորումով: Եթէ հրապարակագիր-քրոնիկագիրի ոճը իր գրագէտի խառնուածքէն, շունչէն եւ մօտեցումէն մեծապէս օգտուած է, – գեղարուեստական գրականութեան վայելքը տուող իր արժանիքներով, – լեզուին հաղորդական պարզութիւնն ալ իր անմիջականութեամբ նուազ դեր չէ ունեցած իր գրածներուն հաճելի ընթերցանութեան համար: Ռ. Հատտէճեան «Կեանքը խմբագրատունէն ներս» գիրքին «Հայերէնի խնդիր» գրութեան մէջ իրաւամբ կը գրէ. «Շատեր գիտեն թէ տասնամեակներէ ի վեր ես իմ համեստ չափերով կը ջանամ հեզասահ, հասկնալի ու հաճելի ոճ մը գործածել իմ բոլոր գրութիւններուս ու խմբագրած լուրերուս մէջ…»:

Կան այնպիսի գրողներ, – Սփիւռքի թէ հայրենիքի մէջ,– որոնք հայերէնով այնքան բարդ, մանուածապատ ու անհասկնալի ոճ կը գործածեն, որ հայերէնէ հայերէնի թարգմանուելու կարիքը կը զգացնեն…:

Ռ. Հատտէճեան ինքզինքին համար «շատագիր» կամ «առատագիր» բնորոշումը կ՚ընէ: Անիկա կապուած է այն հանգամանքէն, որ արհեստավարժ լրագրող, գրող ըլլալով իր առօրեան շնչած է գիրով։ Օրը օրին, լուր թարգմանել ու խմբագրել, կարեւոր յօդուած գրել, թարգմանութիւններ ընել, ձեռնարկներու թղթակցութիւն պատրաստել, ճամբորդութիւններու տպաւորութիւններ գրի առնել: Ամէն ճիգ ի գործ դնել եւ որեւէ յոգնութենէ չխուսափիլ ընթերցողին համար հետաքրքրական, ուսանելի, շահեկան եւ բովանդակալից թերթ մատուցելու համար: Այս բոլորի հետ միաժամանակ գեղարուեստական գրականութիւն մշակել եւ մնայուն արժէքով երկերու հեղինակ դառնալ։ Այս յոգնասպառ աշխատանքը «աշխատանք» չի սեպեր գիրի այս նուիրեալը. «Միամտաբար եւ խորամանկօրէն կը մտածեմ որ ես իմ ընթերցողը կը խաբեմ, երբ կը գործածեմ «աշխատիլ» բառը, որովհետեւ իրականութեան մէջ գրելը ինծի համար աշխատանք չէ, այլ զուարճալի զբաղում է. ժամանց. նոյնիսկ հանգիստի ժամ: Իրաւ ալ, գրելը այնքան հաճելի է ինծի համար, որ շատ անգամ անհամբերութեամբ կը սպասեմ, որ առիթը յարմար ըլլայ ու ես սեղանիս առջեւ նստիմ գրելու նպատակով: Ալ ասիկա աշխատիլ կրնա՞յ նշանակել»:

Այս ուրոյն վերաբերումով ալ Ռ. Հատտէճեան Սփիւռքի ամէնէն «շատագիր» գրողը ըլլալով գիրքերու դէզեր կուտակած է եւ նոյն հեւքով կը շարունակէ կուտակել…:

Տունէն խմբագրատուն, խմբագրատունէն տուն երթեւեկի, աշխատանքի առօրեայի եւ այդ աշխատանքի առօրեային հետ կապուած հաճելի ու տհաճ բաներու, տեսած երեւոյթներու եւ լսած ուրախ ու տխուր լուրերու խմբագրի 43 տարիներու կեանքի ապրումներն ու պատկերացումները նկարագրուած են «Կեանքը խմբագրատունէն ներս» Յուշատետրի 71 հատորին մէջ։ Զգացածը եւ մտածածը գրի առնելու անկեղծութիւնը այնքան առարկայական եւ իրապաշտ խորք տուած է գրութիւններուն, որ ընթերցողը հեղինակին հետ կ՚ապրի խմբագրատան մթնոլորտը, գիրի մշակոյթի տարածման տագնապը, հրատարակչական գործին կապուած պատեհ եւ անպատեհ երեսները:

Խմբագրատունէն ներս պատմուած կեանքը ինքնախոստովանութիւն մըն է, որուն ընդմէջէն կը գծուին խմբագիրին նկարագիրի գիծերը, մամուլին հանդէպ ցուցաբերուած նուիրումն ու պատասխանատուութիւնը, ինչ փոյթ որ անոնց մէջ տեղ գրաւած ըլլան նաեւ իր ըրած գործին նկատմամբ ինքնագնահատանքները…:

Խմբագիրի կեանքէն ու խմբագրատան մթնոլորտէն այնպիսի երեւոյթներ սեւեռուած ու դրուագներ պատմուած են, որոնք կրնային անհետաքրքրական թուիլ, բայց պատմուած ձեւին զուարթ եւ երբեմն երգիծական շեշտը ընթերցողին հետաքրքրութիւնը իրապէս կը սրեն հաճոյքով հետեւելու համար այն բոլոր անցուդարձերուն, պատահարներուն, խմբագրատուն այցելած մարդերու հետ հանդիպումներուն եւ խօսակցութիւններուն: Խմբագրատան կեանքի հարազատ վերարտադրութիւնն է, ուր արձանագրուած պահերէն շատեր հին են, պատմութեան անցած, բայց Ռ. Հատտէճեանի գրութիւններով շնչաւորուած են, կենդանացած եւ խմբագրական աշխատանքի անցեալը վկայակոչուած:

Իր բնոյթով «Կեանքը խմբագրատունէն ներս»ը ցարդ հրատարակուած «Յուշատետր»ի հատորներէն կը տարբերի: Այս «Յուշատետր»ը խմբագիր Ռ. Հատտէճեանի խմբագրական աշխատանքի եւ կեանքի կենսագրութիւնն է, որուն մանրամասնութիւններուն ծանօթանալը քիչ պիտի ըլլայ ըսել հետաքրքրական է, որովհետեւ ընդհանրական հարցեր ընդգրկող բովանդակութիւն ունի։ Խմբագիրին դիմագրաւած բոլոր նիւթերը խմբագրատունէն ներս սուրճի պահերէն մինչեւ այն տաղտուկները, որոնց հարթումը կը պսակուի թերթի հրատարակութեան գոհունակութեամբ, որ թերթի խմբագրական անտեսանելի աշխատանքին արժէքը գնահատող ընթերցողներուն բաւարարութիւնն է միաժամանակ։ Ռ. Հատտէճեան անդրադարձած է նաեւ անոնց մասին, որոնք հայ թերթի ապերախտ ընթերցողներն են, որոնք վրիպած տպագրական սխալին կամ հեռաձայնով, կամ ուղղակի կը մատնանշեն զայն, մոռնալով կամ մոռացութեան տալով թերթին բովանդակութեան դրական կողմերը…:

Խմբագրատունէն տուն, տունէն խմբագրատուն շարունակուող իր աշխատանքով երջանիկ է Ռ. Հատտէճեան եւ իր գիրքով իր երջանկութեան մասնակից կը դարձնէ նաեւ գիրքին ընթերցողները: Այդ աշխատանքին արժէքը արտայայտելու գնահատութիւն է նաեւ Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնարկութեան հայկական բաժնի տնօրէն տօքթ. Զաւէն Եկաւեանի մեկենասութիւնը հրատարակութեան որպէս քաջալերութիւն Մարմարայի ափերուն «Մարմարա» հայատառ մամուլի մշակութային առաքելութեան շարունակման, ի խնդիր հայապահպանութեան:

 

ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՊԵՏՐՈՍԵԱՆԻ
«ՌՈՒԲԷՆ ՍԵՒԱԿԸ ԵՒ ՄԵՐ ԺԱՄԱՆԱԿԸ»

Թող իմ այս գիրքն էլ դառնայ Ռուբէն Սեւակի արձանի պատուանդանի քարերից մէկը։ Ահա այս ցանկութեամբ էլ աւարտում եմ գիրքս եւ յանձնում ընթերցողի դատին։

Վ. ՊԵՏՐՈՍԵԱՆ

Դոկտ., փրոֆ. Վլադիմիր Պետրոսեան պատմաբանի հայեցողութեամբ նահատակ բանաստեղծ եւ մտաւորական Ռուբէն Սեւակին նուիրած է մենագրութիւն մը, որ պատմական անցեալի եւ Ռուբէն Սեւակի ժամանակակից դէպքերու լոյսին տակ, – զուգահեռ ընթածիրով, – կը բնութագրէ մեր ժամանակներու նկարագիրը: Սեւեռակէտին ուղղուածութիւնը հայրենական կեանքին մէջ արձանագրուած նահանջն է ժողովուրդի սոցիալ պայմաններու թէ ազգային արժէքներու մարզերէն ներս: Սուր դիտողականութեամբ եւ քաղաքական վերլուծաբանի տրամաբանութեամբ անցեալը ագուցած է ներկային կեդրոնական առանցքի մը շուրջ, որ Ռուբէն Սեւակն է, անոր կերպարին հերոսական դիմագծութեամբ եւ ազգային քաղաքական մտածողութեան այժմէականութեամբ:

Այս սկզբունքային ելակէտէն մեկնելով պատմաբանը Ռուբէն Սեւակը ներկայացուցած է իր «հասկացութեամբ եւ պատկերացմամբ»:

Իր հասկացութեամբ եւ պատկերացմամբ Ռուբէն Սեւակի կազմաւորումը իր ընտանեկան միջավայրէն կը սկսէր. իր հօր՝ Յովհաննէս Չիլինկիրեանի «յառաջադէմ ազգային հայեացքներով»։ «Ակունքներից ճառագող լոյսը» առաջին գլուխին մէջ պատմաբանի խոր հմտութեամբ եւ պատմա-քաղաքական փաստերու լոյսին տակ կը տրուի առարկայական պատկերացումը Ռուբէն Սեւակի պատանեկան կեանքին զուգադիպող յեղափոխական ժամանակաշրջանին, որ հարուստ է դէմքերով եւ դէպքերով։ Այդ դէմքերուն եւ դէպքերուն գնահատութիւնը,– ազատագրական պայքարի շրջագիծով, – կը կատարէ հայ ժողովուրդին եւ Հայաստանին բերուած նպաստին տարողութեամբ։ Կը ձաղկէ Ներսէս պատրիարք Վարժապետեանի եւ անոր նմաններուն քաղաքականութիւնը, որ՝ «թուրքական լուծն աւելի էր գերադասում, քան Ռուսաստանին միանալը»: Կեղծ յեղափոխականին վաւերականէն ջոկումով Ռուբէն Սեւակի ներշնչումներուն աղբիւրը՝ իբր ակունքներէ ճառագող լոյս՝ կը համարէ «19-րդ դարի երկրորդ կէսի գրականութիւնը, ի դէմս Րաֆֆու, Ռ. Պատկանեանի, Մ. Նալպանտեանի, Մ. Պէշիկթաշլեանի, Յ. Պարոնեանի եւ շատ ուրիշների, դարձաւ հայ ազգային-ազատագրական շարժման ջահակիրը»:

«Որոնումների ճանապարհին» գլուխը նուիրուած է ընտանեկան յարկէն ետք Ռ. Պէրպէրեանի շունչին տակ ապագայ բանաստեղծին յայտնաբերումին, փիլիսոփայական ուղղութիւններու բացուելու հորիզոնին ընդլայնումին եւ գիտութեան հանդէպ սիրոյ եւ հետաքրքրութեան շեշտուած ուղղուածութեան, որ զինք կ՚առաջնորդէ Լոզան բժշկութիւն ուսանելու՝ ի գին մեծ զոհողութիւններու: Այս գլուխին մէջ է, որ Վլադիմիր Պետրոսեան անխնայ կը հարուածէ Թուրքիոյ մէջ յառաջացած իթթիհատականութիւնը եւ անոր հետ գործակցած հայ մտաւորականներն (Գրիգոր Զօհրապ, Ակնունի) ու հոսանքները (Հ.Յ.Դ.): Իր պատմաբանի խորատես հայեացքին տակ կ՚արժեւորուին այն անհատներն (Զօրավար Անդրանիկ) եւ կազմակերպութիւնները (Ս.Դ.Հ.Կ.), որոնք առաջին օրէն ճանչնալով իթթիհատականներու անքօղարկելի ոճրային թրքութիւնը հակաիթթիհատական դիրք որդեգրեցին: Ռուբէն Սեւակ եւս քաղաքական պայծառատեսութեան նոյն թափանցումները ունեցած մտաւորականներէն է, որուն մասին Վլադիմիր Պետրոսեան կը գրէ. «Ռուբէն Սեւակն, անշուշտ, զգում էր երիտթուրքերի հետ համագործակցութեան ամբողջովին վնասակար լինելը: Նա համոզուած էր, որ այդ համագործակցութիւնը հեռանկար չի ունենայ եւ միայն վնաս կը բերի հայ ժողովրդին: «Կարելի՞ է երեւակայել կամուրջ մը, որու մէկ ծայրը անդունդին յենուած ըլլայ», – ահա թէ ինչպէս էր Ռուբէն Սեւակը արտայայտում իր համոզմունքը»:

«Աշխարհընկալման բիւրեղացում» 3-րդ գլուխը կը պայծառացնէ դիմագիծը Ռուբէն Սեւակի գաղափարական հայեացքներուն, որ առանց յարելու որեւէ քաղաքական հոսանքի, ընկերային ըմբռնողութեամբ քաղաքական լիրիզմը զարգացուցած բանաստեղծն է: Ան ապրելով դրամատիրական աշխարհի դրամին ուժով մարդն ու մարդկային արժէքները զգետնող արեւմտեան բարոյազուրկ քաղաքակրթութեան միջավայրին մէջ, ընկերային անարդարութեան զոհերը, – աշխատաւոր, արուեստագէտ, – դարձուցած է իր ապրումներուն կիզակէտը. «Դրամին աղօթքը», «Թրուպատուրները»:

Ռուբէն Սեւակի «մարդկօրէն կատղիլ» խօսքը իր 4-րդ գլուխին իբր խորագիր առնելով, Վլադիմիր Պետրոսեան կը վերլուծէ անոր անցեալի, ներկայի եւ ապագայի հորիզոններուն վրայ հայ ժողովուրդի կեանքին համար ունեցած նշանակութիւնը։ Ռուբէն Սեւակի յեղափոխական մտածողութենէն թելադրուող պատգամը, որ այնքան բարձր գնահատանքի արժանացած է Վլադիմիր Պետրոսեանի արժեւորումով, կը մնայ որ հայ ժողովուրդը անսայ այդ պատգամը եւ չկորսնցնէ «մարդկօրէն կատղելու» սրբազան ներքին հուրը՝ ի տես այս օրերուն Հայաստանի մէջ տեղի ունեցած ազգային սրբապղծութիւններուն եւ ընկերային չարիքներուն:

5-րդ գլուխին մէջ՝ «Այլասերումը յաղթահարելու վճռականութիւն»՝ Ռուբէն Սեւակի մտածողութեան հետքերով, ըստ որում, այլասերած ախտագին գլուխները պէտք է փրցնել, Վլադիմիր Պետրոսեան զայն կ՚առընչէ այս օրերու այլասերումներուն, որոնք իր գնահատութեամբ՝ «յաճախ մամուլում, հեռուստատեսութեամբ հանդէս են գալիս նրանք, ովքեր, Ռուբէն Սեւակի խօսքերով ասած, «մտաւորական կը կոչուին», եւ սկսում են քծնել, շողոքորթել երիտասարդներին նրանց հասցէին շռայլելով գովեստի խօսքեր: Բայց մի՞թէ այդ «մտաւորականները» չեն տեսնում, թէ ինչով է զբաղուած, եթէ ոչ մեծ, ապա ոչ քիչ թիւով երիտասարդութիւնը։ Թմրամոլութիւն, սեքս, յանցագործութիւն. ահա այդ երիտասարդութեան հիմնական զբաղմունքը»:

«Պատմափիլիսոփայական մտորումներ» 6-րդ գլուխը նուիրուած է Ռուբէն Սեւակի խոհերու մեկնաբանման, որոնք կ՚ընդգրկեն մարդը, ընկերութիւնը, կրօնը, արուեստը, որոնց համար բանաստեղծ մտածողը ելակէտ ունեցած է բարոյական սկզբունքները: Կանուխէն իր մէջ ձեւաւորուած է բարոյականութիւնը, որ պատմափիլիսոփայական մօտեցումով բացայայտուած է այս գլուխին մէջ։

«Դէպի յաւերժութիւն» 7-րդ գլուխը անգամ մը եւս կ՚արծարծէ նախաեղեռնեան հայ–թուրք փոխյարաբերութիւններու վտանգաւոր զարգացումները՝ Իթթիհատի հետ գործակցութեան լոյսին տակ, յատկապէս Հ.Յ.Դ.ի եւ անոր կարգ մը ղեկավարներուն պատասխանատուութեան խարանումով։ Պատմական տուեալ ժամանակաշրջանի քաղաքական մտածողութեան մէջ շեշտադրեալ ընդգծումով կ՚արժեւորէ Քսաններու գաղափարախօսութիւնը, որ անզիջողօրէն եւ աննահանջօրէն հակա-իթթիհատական դիրքերու վրայ մնացած է տեսական գետնի վրայ թէ յեղափոխական գործելաձեւով: Անոնց նահատակութեան իմաստը ոգեկոչուած է հայ պատմաբանի եւ մտաւորականի ներշնչեալ ակնածանքով: Ռուբէն Սեւակի նահատակութեան հերոսապատումին ընդմէջէն, յուզիչ ուրուագծումով դիմապատկերած է բանաստեղծին կնոջ՝ Եաննիին հաւատարմութիւնը Ռուբէն Սեւակի ուղեգիծին եւ տեսիլքներուն նկատմամբ: Հայոց ցեղասպանութեան ընթացքին Գերմանիոյ տխրահռչակ մեղսակցութեան եւ աքսորեալ բանաստեղծ ամուսնին հանդէպ այդ օրերու Գերմանիոյ դեսպանին անազնիւ եւ անմարդկային վերաբերումին հետեւանքով վրէժխնդրութեամբ լեցուած՝ զանոնք դաստիարակած է հակաթուրք եւ հակագերմանական ոգիով։ Այդ ոգիին արտայայտութիւնն էր Բ. համաշխարհային պատերազմի ընթացքին, Ֆրանսան գրաւած հիթլերական բանակներուն դէմ դիմադրական շարժումին իր մանչ զաւկին` Լեւոնին մասնակցութիւնը Եաննիին քաջալերանքով: Առանց սարսռացնող յուզումի չեն կարդացուիր այս սրտառուչ պատումները: Եաննիին մահուան առիթով (1967) յուղարկաւորութիւնը նկարագրող պատմաբանը կը հաստատէ իրաւամբ. «Եկել էին հրաժեշտ տալու մի գերմանուհու, որը յանուն այդ հաւատարմութեան, իր երկու զաւակներին դաստիարակել էր Ռուբէն Սեւակի գաղափարներով ու ոգով: Եկել էին հրաժեշտ տալու մի գերմանուհու, որը մինչեւ կեանքի վերջը չներեց իր սիրելի ամուսնու ողբերգական մահուան մէջ մեղսակցութեան բաժին ունեցած գերմանական իշխանութիւններին: Եկել էին հրաժեշտ տալու մի գերմանուհու, որն այդ պատճառով մինչեւ կեանքի վերջը գերմաներէն ոչ մի բառ չարտասանեց եւ իր զաւակներին էլ գերմաներէն չսովորեցրեց»:

Վերջին գլուխը՝ «Ռուբէն Սեւակի գաղափարների պաշտպանութեան դիրքերում»՝ կ՚անդրադառնայ Յովհաննէս Չիլինկիրեանի, – Ռուբէն Սեւակի եղբօրորդւոյն, – հայրենասէր բանաստեղծին գաղափարներուն նոր այժմէականութիւն եւ նոր օրերու պայմաններէն թելադրուող ուղղութիւն տուող հայեացքներուն: Հայեացքներ, որոնք կը բխին պատմական ճշմարտութիւններէ, ազգային շահը գերադասող ողջմիտ գաղափարախօսութենէ, քաղաքական արկածախնդրութիւններէ եւ հատուածականութենէ հայրենիքը զերծ պահող իրատեսութենէ, որ յատուկ է Յովհաննէս Չիլինկիրեանի հրապարակագրութեան:

Այսպիսի մեկնաբանութիւն տուած է գիրքին հեղինակը Յովհաննէս Չիլինկիրեանի Հայաստանի անկախութեան ըմբռնումին. «1990 թ. Հայաստանի անկախութիւնը դարձաւ իրողութիւն: Թւում էր, որ իրականութիւն է դառնում հայ ժողովուրդի դարաւոր երազանքը: Այդ անկախութեան հռչակումը գինովցրել էր շատ ու շատերի: Նրանք չէին գիտակցում, թե ինչ է կատարւում: Սպասումներին հակառակ տեղի ունեցաւ անսպասելին: Իհարկէ, մեղաւորը դրանում անկախութիւնը չէր, այլ նրա սխալ ըմբռնումը, սխալ ու արատաւոր ընթացքը: Մեղաւոր են այդ սխալների ու արատաւոր ընթացքի կրողները»:

Գիրքը ունի երկու յառաջաբաններ: Առաջինը` Յովհաննէս Չիլինկիրեանի ստորագրութեամբ՝ «Ո՞վ է Ռուբէն Սեւակ»ը, ուր լայն լուսաբանութիւններ կը տրուին հայրենի ընթերցողներուն «Սեւակ» ծածկանունի գործածութեան շուրջ, որ պատճառ դարձած է Ռուբէն Սեւակի հայ իրականութեան մէջ իր արժէքին համաձայն ժողովրդականութիւն չունենալուն: Երկրորդը՝ ստորագրուած է վաստակաւոր մտաւորական եւ հրապարակագիր Ժիրայր Նայիրիի կողմէ՝ «Ռուբէն Սեւակ. Ազգային հերոսը իր ամբողջական կերպարով», ուր դիպուկ բնորոշումներով եւ գրականութենէն բխող գաղափարական աշխարհով կը ներկայացնէ բանաստեղծին ազգային կերպարին եւ գործիչին ամբողջական տիպարը, որ կը շնչէ ներկայ ժամանակներու տագնապին կշռոյթով:

«Ռուբէն Սեւակի անուան մշակութային հիմնարկի» մատենաշարին հրատարակութեամբ դոկտ., փրոֆ. Վլադիմիր Պետրոսեանի «Ռուբէն Սեւակը եւ մեր ժամանակը» 302 էջերէ բաղկացած հատորը, պատմաբանի եւ քաղաքական վերլուծաբանի սպառիչ խօսք ըլլալով, կարեւոր ներդրում է Ռուբէն Սեւակին նուիրուած ուսումնասիրութիւններու գրականագիտական կալուածէն ներս:

2 Մարտ, 2004

 

ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔԵԱՆԻ
«ՀԱՆԴԻՊԱԿԱՑ ԱՓԵՐ»Ը

Եուրի Խաչատուրեան Հայաստանի ներկայ գրականագիտական միտքի լաւագոյն ներկայացուցիչներէն ըլլալով վստահութիւն ներշնչած է իր հեղինակութեան նկատմամբ, իր խմբագրած հատորներուն առիթով հաստատած ճաշակով, բծախնդրութեամբ, ներածական հմտալից խօսքով եւ ծանօթագրութիւններով:

Այս հաստատումները անգամ մը եւս ապացուցուած են «Սարգիս Խաչենց» հրատարակչական մատենաշարով հրատարակուած Աբրահամ Ալիքեանի «Հանդիպակաց ափեր» հատորին խմբագրման առիթով։ Հատոր մը, որ ի մի համախմբելով բանաստեղծ Աբրահամ Ալիքեանի Հայաստանի եւ Սփիւռքի գրական մամուլին մէջ լոյս ընծայած հայ եւ համաշխարհային գրական միտքը յուզող հարցերուն վերաբերեալ տեսութիւնները, խոհագրութիւնները, գրական յատկանշական երեւոյթներու շուրջ անդրադարձները, գրախօսութիւններն ու իր հետ կատարուած հարցազրոյցները` ի յայտ բերած են բանաստեղծին եւ թարգմանիչի կողքին գրականագէտը: Ոչ այն առումով, ինչ որ ծանօթ հասկացողութիւն է, այլ՝ ինքնայատուկ ոճով, մօտեցումով որ ներապրուած խոհերու գրականացումն է: Եուրի Խաչատուրեանի «Երկու բառի շնորհ. Աբրահամ Ալիքեանի արձակը» խորագրուած 19 էջերէ բաղկացած յառաջաբանը, որ խորքին մէջ խորաթափանց պատկերացումը

կու տայ բանաստեղծին գրականագիտական աշխարհահայեացքին եւ գեղարուեստական ըմբռնողութեան, կ՚արժեւորէ Աբրահամ Ալիքեանի գրականագիտական ինքնայատկութիւնը, որ իր բնորոշումով «կարդացւում-ընկալւում են իբրեւ գեղարուեստական իւրօրինակ արձակ… կամ բանասիրական վէպ»: Այդ ընկալումը պարզ ընթերցողին համար մատչելի չէ թէեւ, սակայն, ինչպէս Աբրահամ Ալիքեան բանաստեղծը ընտրանիին բանաստեղծն է, նոյնպէս մտաւորական ընտրանիին գրականագէտն է, տեղ-տեղ ոճային խրթնաբանութիւններով: Եուրի Խաչատուրեան իր ամբողջական եւ հանգամանօրէն ըրած ընդարձակ ներկայացումով քիչ բան ձգած է գրախօսողին:

Աբրահամ Ալիքեան հայրենադարձ գրողներուն մէջ այն քանի մը բախտաւորներէն եղաւ, որ գրական ուսումը կատարելագործեց Մոսկուայի Մաքսիմ Կորքիի անուան գրական համալսարանին մէջ, համաշխարհային գրականութեան մէջ հմտանալով եւ միաժամանակ հետեւելով այն բոլոր նորութիւններուն, որոնք Արեւմուտքի մէջ որպէս գրական-փիլիսոփայական շարժումներ տեղաշարժ կը յառաջացնէին իրենց շուրջ համախմբելով գրողներ, արուեստագէտներ, փիլիսոփաներ եւ մտաւորականներ: Աբրահամ Ալիքեան զերծ չմնալով հանդերձ հայրենադարձներու վերապահուած ճակատագրէն եւ արեւմտահայերէնի հանդէպ ցուցաբերուած նեղմիտ վերաբերումէն եւ հալածանքէն, կազմաւորուեցաւ Մոսկուայի մշակութային մթնոլորտին մէջ եւ հոն ալ ապրեցաւ եւ ստեղծագործեց: Մտքի հորիզոնն ու տեսադաշտը ընդարձակող կապերով, ընթերցումներով եւ թարգմանչական աշխատանքներով: Մէկ խօսքով՝ մտաւորական զարգացնող ոլորտով:

Այս ճամբով է, որ Աբրահամ Ալիքեան իր կարեւոր նպաստը բերաւ հայ գրականագիտական միտքին իր այն անդրադարձումներով, վերլուծումներով եւ ծանօթացումներով, որոնք կը վերաբերին «նոր վէպ»ի եւ «անհեթեթ թատրոն»ի շարժումներուն: Շարժումներ, որոնք տարածք գտան տարբեր աշխարհամասերու գրական կեանքէն ներս եւ ձախող կապկումներէ անկախաբար, յաջող գրական գործերու ծնունդ տուին: Զարմացուցին գրական աշխարհը: «Հանդիպակաց ափեր» հատորին մէջ տեղ գրաւած «Ֆրանսական գրականութեան մեծագոյն վթարը», «Նոր վէպն ու նրա կերպարանափոխութիւնը» արժէքաւոր ներդրումներ են հայ գրականագիտական միտքին, անդրադարձումովը «նոր վէպ»ի տեսութեան եւ տեսութիւնը իրենց վիպական ստեղծագործութիւններով առաջնորդած եւ արդարացուցած հեղինակներուն՝ Միշէլ Պիւտորի, Ալէն Ռոպ Գրիյէի, Նաթալի Սառոտիի. «անհեթեթ թատրոն»ի եւ անոր միջազգային համբաւի տէր կարկառուն դէմքերուն՝ Էօժէն Իոնոսկոյի, Սամուէլ Պէքէթի, Ժան Ժընէի: Բաց աստի «Հանդիպակաց ափեր» հատորի յօդուածներուն միջազգային ընդգրկումները լայնածիր տարածք ունին ուր տեղ տրուած են հռչակաւոր դէմքերու եւ գործերու: Անոնցմէ յիշելու համար կու տանք կարգ մը անուններ. Ուիլիամ Ֆոլկներ, Հերվէ Բազէն, Շարլ Պոտլեր, Պերնար Շo, Քորէ Աբէ, Ճէյմս Ճոյս, Հերման Հեսսէ եւ այլն:

Կարեւորութիւնը Աբրահամ Ալիքեանի այս եւ այլ հեղինակներու մասին գրածներուն եւ կատարած արժեւորումներուն հիմնականին մէջ կը կայանայ այն կէտին մէջ, որ անոնք գրուած են Խ. Հայաստանի համար այնպիսի ժամանակաշրջանին, երբ պատուհանները լրիւ բացուած չէին, – չըսելու համար փակ էին,– արեւմտեան աշխարհի մշակոյթին առջեւ։ Աբրահամ Ալիքեանի կատարածը յանդուգն արարք էր այդ պատուհանի կիսաբացէն հոգե-իմացական ճառագայթներ ներառելու…:

Աբրահամ Ալիքեան, արեւմտահայ ժառանգորդ, ջերմօրէն պաշտպանն է արեւմտահայութեան գրական եւ մշակութային ժառանգութեան: Արտասահման հաստատուելէն առաջ եւ ետք իր արեւմտահայ հեղինակներու մասին անոնց երկերուն հրատարակութեան առիթներով գրի առածները կը վկայեն, որ ան որքան հիացումով առլի է արեւմտահայ լեզուին եւ այդ լեզուով մշակուած գրականութեան եւ անոր արժէքներուն հանդէպ։ Իրապէս յիշատակելի երեւոյթ է 1976-ին «Գարուն» ամսագիրին մէջ «Ներաշխարհի լոյսը» խորագրուած, Տիրան Չրաքեանի (Ինտրա) մասին գրածը, որ իւրայատուկ վերլուծում մըն է թափանցումովը «Ներաշխարհ»ի մութ բաւիղներէն ներս, անոր լոյսը որոնող հոգիին բնազանցական թափառումներէն։ «Սոցի ալիստական ռէալիզմի» օրերուն նման մօտեցում մը ինքնին ազատախոհութեան յառաջաքայլ էր:

Հայաստանի մէջ Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի, Վահան Թէքէեանի մասին գրուած մենագրութիւններուն քաջալերական մեկնաբանութիւնը կատարելու կողքին առանձին գրութիւններով հանդէս եկած է «Արեւմտահայ գրողներու նամականի»ին, «Ռուբէն Սեւակի մեծ սէրը», Դանիէլ Վարուժանի Երկերի լիակատար ժողովածուին մասին՝ վեր առնելով առաջինին արեւմտահայ գրողներու նամակներուն բովանդակութիւնը իմաստաւորող հարցերուն շահեկանութիւնը, երկրորդին եղերաբախտ Սեւակին նամակներուն մէջ մեծ սիրոյ բաբախումները, իսկ երրորդին մէջ Դանիէլ Վարուժանի լիակատար երկին ընդմէջէն արեւմտահայ մեծ բանաստեղծին արժեւորման կողքին հրատարակութեան թերիները մատնանշելով գիտակի ձեռնհասութեամբ:

Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանի Դանիէլ Վարուժանի անուան մատենաշարէն Մատթէոս Զարիֆեանի եւ Երուխանի երկերուն խմբագրումով գրած յառաջաբանները միայն սոսկական յառաջաբաններ չեն, այլ՝ բանաստեղծին եւ արձակագիրին ճշմարիտ բնութագրումը կատարող ուրոյն գնահատումներ: Արշակ Չօպանեանին նուիրուած գրութիւնը` «Բանաստեղծը, քննադատը, գրականութեան մշակը», հակառակ լուրջ եւ ուսումնասիրուած ակնարկ մը ըլլալուն գրականութեան մեծ սպասարկուին մասին, գերագնահատութիւններ կատարուած են բանաստեղծի վերաբերեալ, որ այլապէս անով չի յատկանշուիր Արշակ Չօպանեանի արժէքը։

Աբրահամ Ալիքեանի «Հանդիպակաց ափեր» հատորին մէջ անդրադարձումներ չկան արեւելահայ կամ խորհրդահայ գրականութենէն, որ իր մէջ կը հաշուէ մեծարժէք բանաստեղծներ եւ արձակագիրներ: Ուրացման եւ ժխտական կեցուածքի արտայայտութի՞ւն արդեօք:

Լաւ կ՚ըլլար, որ խմբագրողին կողմէ խնայուէր Սիլվա Կապուտիկեանի եւ Գէորգ Էմինի Պէյրութ այցելութիւններուն առիթով գրած պարսաւագիրները՝ «Քրքիջը» եւ «Կաղանդչէք», որոնք հատորին բովանդակութեան վրայ ոչինչ աւելցնելէ անկախաբար ծանրարժէք կշիռին վրայ շուք կը ձգեն իրենց ոչ վայելուչ որակումներով եւ խծբծանքներու յատուկ ոճով…:

Յամենայն դէպս, հակառակ այս ստուերին եւ վիրաւոր կէտին, հատորը Աբրահամ Ալիքեանի խորունկ վերլուծումներուն եւ գրականագէտը հաստատող արժանիքներուն մասին վկայութիւն մըն է։

 

ԵՈՒՐԻ ԽԱՉԱՏՐԵԱՆԻ «ԱԶԱՏ ԷՋԵՐ»Ը

Գիրքին պարզ ու անպաճոյճ խորագիրը ոչինչ կ՚ըսէ անոր բազմազան ստեղծագործ Բանի եւ Ոգիի, արուեստի փառաբանութիւնը եւ անոր արարիչներուն բնութագիրը կատարած հարուստ բովանդակութեան մասին: Բովանդակութիւն մը, որ մշակոյթի ոգեղինով շնչելէ բացի, մշակոյթ կը փոխանցէ, հեղինակին՝ Եուրի Խաչատրեանի բազմակողմանի հմտութեամբ, – արուեստներու եւ գրականութեան, – եւ այդ հմտութիւնը բառ ու բանի վերածող իւրօրինակ վերլուծական միտքով եւ ոճով:

Գրականագէտ է եւ արուեստաբան միաժամանակ: Զոյգ մարզերուն վերաբերող իր գնահատումներն ու արժեւորումները «խարսխուած ըլլալով հանդերձ գիտական ու իմացական ամուր հիմքերու վրայ» իր ժանրը «գրականագիտական էսսէն», խոհագրութիւնն է։ Այդ ժանրին տիրապետումով ալ, գրաւչական հմայք ունի իր գրելակերպը, որ գրաւելով ընթերցողի սիրտն ու միտքը կ՚առաջնորդէ իր խոհերուն տրամաբանութեամբ, համակարծիք կամ տարակարծիք ըլլաք իր պարզած տեսակէտներուն…: 615 էջերէ բաղկացած «Ազատ էջեր» հատորը, որ գրագէտներու, բանաստեղծներու եւ արուեստագէտներու արուեստը, աշխարհը մեկնաբանող եւ ներաշխարհը բացայայտող վերլուծական խորունկ միտքի արտայայտութիւն է, գեղարուեստական վայելքով կ՚ընկալուի: Հոս է իր իւրայատկութիւնը, ուրիշ գրականագէտներէ զանազանուելու իր սեփական դրոշմը:

«Ազատ էջեր»ու հեղինակը ինք եւս ազատախոհ է: Իր խոհերը կաղապարներէ չեն ախորժիր: Կը հաւատայ անկաշկանդ խօսքի ազատութեան: Այն քանի մը «գրական-հրապարակախօսական» յօդուածները, որոնք ներառուած են «Ազատ էջեր» հատորին մէջ, հին ու նոր գրական յոռի բարքերու եւ եպերելի երեւոյթներու անխնայ եւ համարձակ քննադատութիւնները կը կատարեն մտաւորականի խղճի առաջ պատասխանատու զգալու եւ ճշմարտութիւնը վկայելու քաղաքացիական գիտակցութեամբ:

Բայց միայն հրապարակախօսական յօդուածներու պարագային չէ Եուրի Խաչատրեանի ազատախոհական ոճը, այլ խառնուածքին խորքային տարրն է։ Գրականագիտական–արուեստագիտական բոլոր գրութիւններուն մէջ բացայայտ է այդ զարտուղի գիծը։ Ընդունուած սովորական ուղիներէ չընթանալու իր բնական հակումը։ Հոս կը կայանայ նաեւ մեծ ու անսովոր, իւրայատուկ եւ ինքնատիպ, ազատախոհ ու այլախոհ գրագէտներու եւ արուեստագէտներու վրայ ուշադրութիւնը բեւեռելու եւ անոնց դէմքերը սեւեռելու եւ ստեղծագործութիւնները վերլուծելու նախասիրութիւնը: Անոնց արդարութիւն ընելու մտաւորական բարեխղճութեամբ: Գաղափար մը տալու համար «Ազատ էջեր»ու մէջ տեղ գրաւած հայ միտքի աշխատաւորներուն եւ արուեստագէտներուն մասին տանք անուններ. Պարոյր Սեւակ, Կոստան Զարեան, Վահան Թոթովենց, Ռուբէն Աբովեան, Վահէ Օշական, Մհեր Մկրտչեան, Մինաս Աւետիսեան, Մարկ Նշանեան, Աբրահամ Ալիքեան, Վիլհելմ Մաթեւոսեան, Յակոբ Յակոբեան, Ալբերտ Կոստանեան, Կարիկ Պասմաճեան, Վահագն Գրիգորեան, Զահրատ: Ամեն մէկու մասին անձնական յուշի, տպաւորութեան, դիմաստուերի բնութագրման, գրական եւ արուեստագիտական վերլուծման խորացումներով:

Ասոնց մէջէն ամէնէն աւելի Կոստան Զարեանն է, որ Եուրի Խաչատրեան իր վերլուծական, քննական եւ ուսումնասիրական հայեացքին տակ առնելով երեւան հանած է մեծ գրագէտին գրական-ստեղծագործական կեանքէն եւ գործունէութենէն նոր երեսներ: Բացի Կոստան Զարեանի Երեւանի մէջ իր գիտական խմբագրութեամբ լոյս տեսած գիրքերու՝ «Նաւատոմար», «Սպանիա», «Միացեալ Նահանգներ», «Դէպի Արարատ», յառաջաբաններէն, որոնք սպառիչ եւ խորքային վերլուծման ենթարկած են գիրքերուն էութիւնը կազմող փիլիսոփայական հայեացքներուն հետ, գրողական բարձր արժանիքները, «Ազատ էջեր»ուն մէջ տեղ գրաւած են նաեւ «Մարդը եւ իր կղզին. հոգեկան հայրենիքի որոնումը», «Կոստան Զարեանը եւ Հենրիկ Իբսենը», «Կոստան Զարեանի «La Tour de Babel» ամսագիրը», «Կոստան Զարեանը եւ Ֆրանցիսկուս Ասիզեցին», «Օտտորինո Ռեսպիգին եւ Կոստան Զարեանը» եւ «Կոստան Զարեանը եւ Լոուրենս Դարրելը»:

Եթէ «Բաբելոնի աշտարակը» ամսագիրը գրական պատմութեան համար կարեւոր ու նորայայտ նիւթեր կը հայթայթէ յատկապէս այն անկիւնէն դիտուած, որ Կոստան Զարեան իր խմբագրած օտար ամսագիրով համաշխարհային դէմքեր համախմբած է եւ հայ ժողովուրդի դատին շուրջ հետաքրքրութիւն ստեղծած է, իսկ միւս գրութիւնները կը բացայայտեն այն դրական կապերն ու առնչութիւնները զորս ունեցած է Կոստան Զարեան միջազգային մշակութային շրջանակներու եւ իրեն ժամանակակից գրողներու հետ: Պարագայ մը, որ եզակի նշանակութիւն ունի մեր գրականութեան պատմութեան համար: Իր այս հետազօտութիւններով, գրականագիտական խուզարկումներով եւ արժեւորումներով Եուրի Խաչատրեանը իրաւամբ կարելի է Կոստան Զարեանագէտ կոչել:

Եուրի Խաչատրեանի գրականագիտական հմտութիւնը միայն ասով չի սահմանափակուիր: Իր ընդգրկումները լայն են: Եւրոպական եւ մասնաւորաբար ռուսական գրականութեան լաւատեղեակ ըլլալու իրողութեամբ, արուեստի աշխարհի մեծերը եւս հայ աշխարհին ծանօթացնելը իր արուեստաբանի մշակութային առաքելութիւնը կը նկատէ: Փապլօ Փիքասոյի մասին այդքան խորունկ ուսումնասիրութիւն չեմ կարծեր, որ գրուած ըլլայ: Եուրի Խաչատրեան իր ուսումնասիրութեամբ իրապէս իր կարեւոր ներդրումը կատարած է հայ արուեստագիտական մտքին: Օկիւստ Ռոդէնը եւ Խուան Միրօն եւս կ՚արտայայտեն իր արուեստաբանի հետաքրքրութեան լայն ծիրը, որ կ՚արժեւորէ իր հորիզոնին միջազգային տարածքը:

Արուեստի եւ գրականութեան մեծերով եւ հարցերով շնչող «Ազատ էջեր»ու բովանդակութիւնը ունի նաեւ Եուրի Խաչատրեանի հասարակական մտածողութենէն գեղեցիկ եւ տպաւորիչ նմոյշ մը՝ «Սինկափուր. ինտելեկտի տիկտատորայի երկիր»։ Սինկափուր կատարած իր այցելութեան տպաւորութիւններով կը գծէ պատկերը այն երկրին, որուն պետութիւնը բացառիկ վերաբերում ցոյց կու տայ մշակոյթի եւ գիտութեան հանդէպ: Այդ պատկերացումով Եուրի Խաչատրեան իր երկիրը՝ Հայաստանը եւս կ՚ուզէ տեսնել այդ մակարդակով…: Այդ բարձրութեամբ…։

Եուրի Խաչատրեանի «Ազատ էջեր»ը կ՚արժէր որ հրապարակ գար:

Անոր հրապարակումը փայլուն յաջողութիւն մըն է հայ գրականագիտական արուեստագիտական միտքին համար:

 

ԳԻՐՔԸ՝ ԻՆՔՆԱԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ ԴՊՐՈՑ

Անցեալ դարու ռուս գրագէտ Մաքսիմ Կորքի իրեն այցելութիւն տուած ուսանողներու խումբի մը հետ հանդիպման ընթացքին, երբ հարց կը տրուի, թէ ինք ո՞ր համալսարանէն շրջանաւարտ է, ի զարմանս զինք հարցադրողներուն կը պատասխանէ՝ չորս համալսարաններէ, մատնանշելով իր սենեակի չորս մասնաբաժիններէ բաղկացած գրադարանները։ Մաքսիմ Կորքի գիրքերու ճամբով, ինքնակատարելագործման դպրոցէն անցած անհամարներէն ամէնէն ցայտունն է, ամէնէ՛ն պերճախօսը…։

Գիրքը ինքնակատարելագործման դպրոց դարձնելու գործօնը կը սկսի մանկա-պատանեկան տարիքին գիրքի հետ հաստատուած բարեկամութեամբ, այլ զբաղմունքներու առընթեր գիրք կարդալէ հաճոյք առնելու կրթանքէն: Սովորութեան վերածելու հոգե-մտաւոր կազմաւորումէն: Տունը եւ դպրոցը կարեւոր դեր ունին գիրքէն հաճոյք առնելու եւ զայն սովորութեան վերածելու կազմաւորման մէջ։

Ամէն տուն, – իր շքեղ թէ համեստ կահաւորումին մէջ, – անկիւն մը ունենալու է գրադարանին յատկացուած: Տան անշունչ առարկաներուն մէջ գրադարանը իր բովանդակութեամբ միակ շնչաւոր առարկան է գիրքերու շնչառութեամբ բաբախո՜ղ… տարիներու ընթացքին ճոխանալու եւ յորդանալու սահմանուած: Տուն – գիրք առնչութիւնը բանաստեղծ Յովհաննէս Շիրազին խոհով այսպէս է բնորոշուած. «Այն տունը, որտեղ գիրք ու բանաստեղծութիւն չկայ, երգ ու նուագ չկայ, գազանիկի որջ է»։

Տունէն ետք դպրոցը կամ աւելի ճիշդը՝ տունին առընթեր դպրոցը:

Գիրքի հանդէպ հետաքրքրութիւնը պիտի զարգանայ դպրոցական յարկի տակ, որուն կրթա-ուսումնական առաքելութենէն երբեք դուրս պիտի չմնայ ընթերցասիրութեան մշակումը, հայ գիրքին հետ հաղորդակցութեան մշտագոյ անհրաժեշտութիւնը։ հայեցի դաստիարակութեան նուիրուած ուսուցիչը ընթերցասիրութեան իր օրինակը պիտի փոխանցէ աշակերտին: Իր օրինակով եւ իր մանկավարժական մօտեցումով գիրքը արժեւորողը ուսուցիչը պիտի ըլլայ, անո՛ր ինքնակատարելագործման դպրոց ըլլալու հանգամանքը կարեւորելով: Ա՛յդ կարենալ ընելու համար դպրոցը անհրաժեշտ է, որ ընձեռէ գիրքի մատուցման պայմանները: Ոչ միայն ամէն դպրոց ունենայ իր գրադարանը, այլեւ՝ ամէն դասարան՝ տարիքային առանձնայատկութիւնները գոհացնող մանկա-պատանեկան գիրքերու շարքով: Բարեբախտաբար, այսօր այդքան ալ աղքատ չեն մեր մանկա-պատանեկան հրատարակութիւնները` պէսպիսուն գոյներով եւ գրաւիշ ճաշակով: Պիտի կարենայինք օգտուիլ նաեւ արեւելահայերուն գեղատիպ, ճոխ ու առատ հրատարակութիւններէն, եթէ լեզուա–ուղղագրական անհարթութիւնները չըլլային…: Մինչեւ օրս, արեւելահայերը արեւմտահայերուս հետ բաղդատած, մանկագիր գրողներ եւ մանկական-պատանեկան գրականութիւն աւելի մեծ թիւով եւ քանակով ունեցած են՝ Յովհաննէս Թու մանեանի օրերէն սկսեալ: Տաղաչափեալ թէ արձակ։ Ահա թէ ինչո՛ւ հայեցի դաստիարակութեան համասփիւռքեան առաջին համագումարը առաջնահերթութիւն համարեց մանկա-պատանեկան ինքնագիր գրականութեան զարգացումը Սփիւռքի մէջ, Հայ գրողներու կողմէ՝ պատշաճեցումներու, խտացումներու եւ թարգմանութիւններու առընթեր` հայեցի դաստիարակութեան օժանդակ որպէս: Արեւմտահայերէնի լեզուամտածողութեան պահպանման եւ պաշտպանութեան տեսակէտով եւ մատենաշարի ստեղծման համար հիմնադրամ ունենալու անմիջական հեռանկարով…: Չանտեսել նաեւ ժողովրդային գիրքերու ցուցահանդէսներու առընթեր մանկա-պատանեկան գիրքերու յատուկ ցուցահանդէսներու կազմակերպումը՝ դպրոցական թէ մշակութային կառոյցներու կողմէ:

Հակառակ պատկերասփիւռի, համացանցի (ինթըրնէթ) ողողող, ցանցերով հասարակութեան, – ներառեալ պատանիներն ու երիտասարդները, – կլանումին, գիրքերու տպագրութիւնը կանգ առած չէ եւ գիրքերու աշխարհը իր հետաքրքրութիւնը կորսնցուցած չէ: Համաշխարհային թէ հայկական չափանիշներով հրատարակչատուներու թէ անհատ հեղինակներու կողմէ գիրքեր, – մեծաքանակ եւ փոքրաքանակ,– կը հրատարակուին: Գիրքով բնորոշուող մշակոյթը կ՚ապրի: Չի՛ մեռնիր հակառակ արհեստագիտական զարգացումներու ժխտական անդրադարձներուն…: Այլապէս օգտակար արհեստագիտական հնարքները, – զարգացման դեռ հեռանկարներով,– կարող չեն փոխարինել գիրքը եւ գիրքերով փոխանցուող հոգե-իմացական աշխարհը…: Գիրքին վայելքը անփոխարինելի է…: Պատմողական, երեւակայական, իմացական, զգացական, հոգե-բարոյական գետնի վրայ, ինչպէս նաեւ այլ բազում ոլորտներէ մարդու ընկալումները կրնան կենսական իրենց գոհացումը ստանալ գիրքերէն: Այն գիրքերէն, որոնք ներքին պահանջքներու ծնունդ որպէս, կամ մարդկային որոնումներու ծարաւին ներքին յագեցման հանրային պահանջքը գիր կը դառնայ եւ գիրքի բովանդակութիւն կը կազմէ մարդու զարգացման եւ ինքնակատարելագործման ծառայելով։ Ինչո՞ւ ընթերցանութեան պարագային չխօսիլ նաեւ լեզուի անսպառ հարստութեան հետ շփումին եւ ոճերու ինքնատիպ գեղեցկութիւններէն ստացուելիք գիրի վայելքներուն մասին:

Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանին տարեկան աւանդական դարձած գիրքի ցուցահանդէսները հրաւէր են հայ մարդուն, – ամէն խաւի եւ դասակարգի, – հայ գիրի մշակոյթին հետ հանդիպման, գիրք – ընթերցող կապի սերտացման ծառայող: Ցուցահանդէսը միայն ձեւականօրէն գիրքերու ցուցադրութեան համար չէ, այլ` գործնականօրէն հայ գիրքի տարածումին, գիրքի վաճառքին։ Գիրքի, – հոգե-իմացական Բանի, – շուկան է ցուցահանդէսը: Գիրք դիտելը հաճոյք ըլլալով հանդերձ, – մանաւանդ այսօրուան գիրքերը իրենց արդիական հրատարակութեան ճաշակով, – շօշափելիօրէն կրելով տուն փոխադրելը մշակութային արարք է…: Արժէք մը գնած ըլլալու հոգեկան բաւարարութեամբ: Տարին մէկ անգամով ալ չբաւարարուիլ, այլ՝ գրախանութներ այցելելով գիրք գնելը սովորութեան վերածուի հոգիի հացի պահանջքով…։

Որո՞նք պիտի ըլլան հոգե-իմացական Բանի շուկայի յաճախորդները: Գրող, ուսուցիչ, մտաւորական, գրասէր, թէ ժողովուրդի վերնախաւէն մարդիկ, որոնք իրենց ունեցածէն բաժին յատկացնելով հայ գիրին եւ անոր յաւերժութեան տրցակներով գիրքեր շալկած վերադառնան տուն հայ գիրքի պահեստանոցները թեթեւցնելու մեծահոգութեամբ: Հայ մեծատունի գրասիրութեամբ…: Ի հարկին այդ տրցակներէն նուէրներ տալու…: Կան, բարեբախտաբար, գրասէր մեծատուններ: (Ականջը խօսի Արմէն Յարութիւնեանին):

Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան տարեկան գիրքի ցուցահանդէսները հետամուտ ըլլալու են նաեւ նորութիւններու: Չգոհանան միայն կրկնուող սովորամոլութեամբ: Մօտաւորապէս նոյն շրջանին կը կազմակերպուի, – Պիելի մէջ, – ֆրանսական գիրքի եւ ֆրանսագիր հեղինակներու գիրքերու ցուցահանդէս-վաճառքը։ Բացի բազմամարդ ըլլալու հանգամանքէն նաեւ հետաքրքրական եւ մտաւորական բովանդակութիւն կը տրուի անոր: (Արդեօ՞ք տեղի առաւելութեամբ): Հեղինակներ կը ստորագրեն իրենց գիրքերը: Հարցազրոյցներ կը կազմակերպուին գրողներու հետ: Հրաւիրեալ գրողներ ելոյթներ կ՚ունենան բազմաձայն զրոյցներով, թէ առանձին դասախօսութիւններով։ Դուրս չեն ձգուած նաեւ թատերական բեմադրութիւններն ու երաժշտական յայտագիրները: Գիրքի շուկան վերածելով մտաւոր հանդիսարանի, մշակոյթը քաջալերող պետական քաղաքականութեան միջոցներուն օգտագործումով:

Ի՞նչ լուրեր կը հասնին մեզի երբեմնի գիրի հայրենիքի՝ Հայաստանի անկախ շուկայական կարգավիճակէն: Պետական անգրագէտ գործելակերպէն: «Երեւանի քաղաքապետարանը որոշել է տեղափոխել (ճիշդը՝ լուծարել) Աւետիք Իսահակեանի անուան կենտրոնական գրադարանը: Շուտով կը բոլորի իր 70 տարին: Նախատեսուած է գրադարանի շէնքը դարձնել «առեւտրազուարճային կենտրոն»։ Ի՞նչ շահ կայ, պիտի ըսէ շուկայի մարդը, գրադարանէն…: Գիրի մարդը պիտի պատասխանէ՝ «միջնադարում գրադարանները կոչւում էին գանձատուն, մատենադարան, նշխարանոց»: («Իրաւունք»)

Ուրիշ տխուր ընդհանրացում մը. «Քանզի դժուար թէ երբեւէ մեր երկրում այլեւս հազարից աւելի տպաքանակ ունեցող գիրք հրատարակուի»: («Երկիր»)

Չմեկնաբանելը աւելի նախընտրելի է…:

Որքան ալ հայ գիրքին ճակատագիրը նահանջ նշող պատկեր պարզէ,– Հայրենիքի թէ Սփիւռքի մէջ, – հայ գիրի եւ մշակոյթի պահակներն ու պաշտպանները պիտի մաքառին հոգեկան ճակատներու վրայ, որ ան, հայ Գիրքը շարունակէ իր լոյսը սփռել եւ մնալ հայ լեզուի ամրոց եւ ինքնակատարելագործման դպրոց: Անփոխարինելի արժէքով եւ դերով…:

7 Նոյեմբեր, 2004

 

Ի՞ՆՉ ԳԻՐՔ ՏԱՆՔ
ՄԵՐ ՄԱՆՈՒԿՆԵՐՈՒՆ ԵՒ ՊԱՏԱՆԻՆԵՐՈՒՆ ՁԵՌՔԸ

Ամառ է արդէն: Դպրոցական հազարաւոր մանուկներ եւ պատանիներ առին իրենց ամառնային աւելի քան երեք ամիսներու արձակուրդը: Ամրան արձակուրդին հետ, դպրոցական մանուկն ու պատանին հրաժեշտ կուտան դասագիրքին եւ այն, ինչ որ դպրոցական մթնոլորտի խորհրդանիշը կը կազմէ։ Այս առիթով մեր նպատակը չէ յուշե՛լ եւ արծարծե՛լ այն հարցը, թե դաստիարակչական տեսակէտով մեր դպրոցական մանուկներն ու պատանիները որքանով իմաստաւորուած, հաճելի եւ հետաքրքրական արձակուրդ կ՚անցընեն ամառը։ Այդ ուրիշ խնդիր։ Մեր մտահոգութիւնը կը կեդրոնանայ հետեւեալ հարցին շուրջ. Ի՞նչ դիրք տանք մեր մանուկներուն եւ պատանիներուն ձեռքը:

Այս տեսակէտով ալ յարմար նկատեցինք «Արարատ»ի «Գրականութիւն եւ արուեստ» էջը ամբողջութեամբ նուիրել մանկա-պատանեկան գրականութեան հարցերուն, ո՛չ թէ անպայման լուծում բերելու յաւակնոտութեամբ, ա՛յլ, աւելի էական նշանակութիւն ունեցող պահանջքի մը քննարկման: Կերպով մը հրաւէր գրողներու, կրթութեան եւ դպրութեան մշակներուն, որպէսզի խորհրդածութեան նիւթ դարձնեն մանկա-պատանեկան գրականութեան գոյութեան, ստեղծման եւ զարգացման հրամայական եւ անյետաձգելի կարիքն ու անհրաժեշտութիւնը:

Վերջերս, Մոսկուայի մէջ կայացած է մանուկներու եւ պատանիներու համար ստեղծագործող գրողներու միջազգային համաժողով:

Համաժողովի ընթացքին արտայայտուած մտքերուն կ՚արձագանգէ մանկա-պատանեկան գրքի միջազգային խորհուրդի անդամ Կարէն Սիմոնեանի յօդուածը՝ «Աճող սերունդը եւ ժամանակի թելադրանքը»:

Իսկ Սուրէն Մուրատեանի գրութիւնը գրի առնուած խոհեր են ամէն տարի Հայաստանի մէջ կայացող մանկական գիրքի շաբաթին առիթով, խորագրուած «Զարմանալի հրաշքով կախարդուած: Մեր մեծերէն Դ. Դէմիրճեանի 1949-ին գրած «Մանկական գիրքի ձեւաւորումը» յապաւումներով արտագրուած յօդուածը իր շահեկանութեամբ կ՚ամբողջացնէ մանկա-պատանեկան գրականութեան նուիրուած այս էջին իմաստը։

Մեր մանկա-պատանեկան գրականութեան եւ հրատարակութիւններու անբաւարարութիւնը միշտ ալ մեզ պիտի դնէ այս յօդուածին խորագիրը կրող հարցականին առջեւ: Չունինք այսօր մեր մանուկներուն եւ պատանիներուն, արձակուրդի օրերուն, ձեռքը տալիք գիրքերու ճոխ ու հարուստ մթերք ու գրացուցակ: Ընդունինք, որ մեր մանկա-պատանեկան գրականութիւնը աղքատ է։ Մեր գրողները քիչ մշակած են գրական այս ժանրը, բացառելով արեւելահայ գրողները, որոնց ստեղծած աւանդները ներկայիս կը շարունակուին եւ կը զարգանան Հայաստանի մէջ պետական կազմակերպութեամբ եւ միջոցներով: Օգտուած ալ չենք թարգմանութեան գծով, միջազգային մանկապատանեկան գիրքերու գեղեցկագոյն նմոյշներէն:

Անկախաբար մեր մանուկներուն եւ պատանիներուն համար, իրե՛նց աշխարհին գոհացում տուող գիրքը հաճելի եւ հետաքրքրական զբօսանք ըլլալու հանգամանքէն, անկախաբար այն իրողութենէն, որ մեր մանուկներուն եւ պատանիներուն համար, իրե՛նց համար գրուած գիրքը պիտի ծառայէ իրենց մտաւոր հորիզոնի ընդլայնման՝ այսօրուան մանուկներն ու պատանիները գիրքի հետ իրենց հաղորդակցութեամբ եւ մտերմութեամբ, պիտի դառնան վաղուան ընթերցողները: Այլապէս՝ տասը, քսան, երեսուն տարի ետք ալ Սփիւռքի մէջ հայ գիրքը միշտ ալ ընթերցողի տագնապ պիտի ունենայ: Այդ տագնապէն դուրս գալու ճանապարհը լրջօրէն մտածելն է եւ մտածելէն աւելի՛ն՝ մանկա-պատանեկան գրականութեան ստեղծագործութիւնն է: Ստեղծագործենք մանուկներուն եւ պատանիներուն աշխարհին եւ ակնկալութիւններուն համապատասխան գրականութիւն՝ ելակէտ ունենալով այն ակնբախ ճշմարտութիւնը թէ գիրքը մշակոյթ պահողն է:

Արդար ըլլալու համար յայտնենք, որ վերջին տարիներուն զգալի է աշխուժութիւն մը: Որոշ չափով մեր մանուկներուն եւ պատանիներուն ակնկալութիւնները գոհացնող նախաձեռնութիւններ էին Փարիզի «Էրեբունի» մանկա-պատանեկան մատենաշարի հրատարակութիւնները եւ Երուանդ Տէմիրճեանի «Աշակերտին բարեկամը» մատենաշարը։ Եւ մենք փորձառաբար գիտենք թէ մանուկն ու պատանին ինչպէս կը քաջալերեն ու կը փնտռեն գիրքը, եթէ ան գոհացում տայ իրենց երեւակայութեան եւ ճաշակին։ Մանուկներն ու պատանիները ունին իրենց ուրոյն ճաշակը: Դիւրին չէ զայն գոհացնելը: Այդ ճաշակին ու չափանիշին բարձրութեան վրայ գտնուող գիրքերուն քանակը բազմացնելու պահանջքն է, որ կը ձեւակերպէ այս յօդուածը, որպէսզի ամէն անգամ չանճրկինք ու չփոթահար չմնանք թէ՝ ի՞նչ գիրք տանք մեր մանուկներուն եւ պատանիներուն ձեռքը:

Մանկա-պատանեկան գիրքերու եւ հրատարակութիւններու քանակը բազմացնելու հարցին մէջ, առաջին հերթին մեր ակնարկները կ՚ուղղուին գրողներուն եւ արուեստագէտներուն: Գրողին եւ արուեստագէտին գործակցութեամբ, կը հաւատանք, կարելի է դրական, շոշափելի արդիւնք իրագործել: Կը մնայ, որ մեր գրողները, լիբանանահայ գրողները սկսին մտածել: Սխալ ըմբռնուած հասկացողութիւն մը կը տիրէ գրողներու մօտ: Պզտիկութիւն կարծես կը նկատեն փոքրիկներու համար գրելը: Փոքրիկներուն աշխարհով հետաքրքրուիլը։ Մինչդեռ, նախ գրական վարպետութիւն կ՚ենթադրէ մանուկներու յատուկ գիրք գրելը: Եւ զանոնք գոհացնելը: Մեր կարծիքով մանուկին եւ պատանիին ակնկալութիւններուն պատասխանող գրողի մը գիրքը, յաջողած երկ է նաեւ գրական իմաստով: Այս տեսակէտով լաւագոյն օրինակը եւ նմոյշը կրնանք տալ Վախթանգ Անանեանի գրականութեամբ, եթէ հիներէն զանց առնենք Յ. Թումանեանը: Մանուկը, պատանին, երիտասարդը եւ ծերը հաւասարապէս հաճոյք կ՚առնեն Վախթանգ Անանեանի գրականութենէն: Գաղտնիքը փնտռեցէք գրողին վարպետութեան մէջ: Լիբանանահայ եւ ընդհանրապէս սփիւռքահայ գրողները Մեծ Հարցերու, յաւերժակա՜ն թեմաներու կարգին ու կողքին պէտք է մտածեն ստեղծագործել նաեւ մանուկներուն եւ պատանիներուն համար:

Լիբանանահայ գրողն ու արուեստագէտը գործակցաբար պարտին գոհացում տալ Դ. Դէմիրճեանի ձեւակերպած հետեւեալ մտածողութեան. «Գիրքն իր արտաքինով պիտի ժպտայ մանկան ու կանչի դէպի իրեն»:

Մենք հարցը դեռ չսպառեցինք:

 

 

ՀԱՅՐԵՆԻՔ,
ԼԵԶՈՒ ԵՒ ԱԶԳՈՒԹԻՒՆ

 

ՀԱՅՐԵՆԻՔ ՀԱՍԿԱՑՈՂՈՒԹԻՒՆԸ ՍՓԻՒՌՔԱՀԱՅ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ

Հայրենիք հասկացողութիւնը ամէն բանէ առաջ հիմնուած է հողի իմացութեան վրայ եւ անհատական թէ հաւաքական մակարդակներու վրայ հոգեկան իմաստ ունի ան, նախքան աշխարհագրական երկրամաս ըլլալով, նաեւ քաղաքական միաւոր ըլլալը կամ դառնալը:

Հողը՝ որպէս հոգեկան արժէք ժողովուրդի մը կեանքին եւ գոյատեւման համար ժամանակի ընթացքին կը նոյնացնէ, կը համաձուլէ նո՛յն այդ ժողովուրդը իր տարերքներուն հետ, դառնալով միեւնոյն էութեան բաղկացուցիչները: Հող ու ժողովուրդ։ Հողը ժողովուրդին համար որպէս ազգային միաւոր, ժողովուրդը՝ հողին համար որպէս ազգային գերագոյն ու անփոխարինելի արժէք:

Այս հասկացողութեամբ հողը կը դադրի ժողովուրդին կամ այդ հողին վրայ ապրող մարդուն համար սոսկական հող ըլլալէ, եւ կը դառնայ սուրբ ու նուիրական էութիւն մը, որուն համար անձնական սեփականութենէն վեր, հաւաքականին եւ ընդհանրականին գիտակցութեամբ կեանքը ի սպաս կը դնէ այդ հողի պահպանման, պաշտպանման եւ յաւերժութեան համար: Կ՚ապրի հողի յաւերժութեան ազգային բարձր նպատակին համար: Հողի՛ն, անձնական սեփականութենէն վեր, ազգային ընդհանրական եւ հաւաքական մտածողութիւնն ու զգացողութիւնն է, որ կը մղեն անհատները արեան եւ մահուան գնով պահելու ազգային հաւաքական սեփականութեան իւրաքանչիւր հողաշերտը: Կը մաքառին, կը տքնին, արիւն կը թափեն, կը նահատակուին հայրենիքի իւրաքանչիւր հողաշերտին համար: Արիւն, քրտինք, մաքառում, տքնանք կ՚ընդխառնուին հողին հետ եւ ազգային պատկանելիութեան արմատները կը մխրճուին հողին ընդերքներուն մէջ, կը խորանան ու կը խորացնեն հողին հետ հոգեկան կապն ու միասնութիւնը: Այդ կերպով է, որ կ՚առաջանայ ազգային պատկանելիութիւնը հողով պայմանաւորելու ցեղային բնազդն ու գիտակցական արժանապատուութիւնը։

Ցեղային բնազդն ու ազգային պատկանելիութեան արժանապատուութիւնն է, որ կը մղէ ազգային հաւաքականութիւն մը, իրմէ վեր ուժերու դէմ մաքառելու, իրմէ գերակայ տիրապետութիւններու դէմ դիմադրելու: Ու այս ուղղութեամբ տարուած յաղթանակներն ու պարտութիւնները, հողին ընդերքին տարածուած արմատները կը ճիւղաւորեն եւ ժողովուրդն ալ կ՚ամրացնեն իր արմատներու կառչումին:

Արդի Հնդկաստանի մեծագոյն դէմքերէն Նեհրուի կտակը իր մէջ կը բովանդակէ հողին հետ ապրելու ճշմարտութեան հետ, մահէն ետք հողին հետ շաղուած մնալու խորհուրդը՝ հետեւեալ վկայութեամբ. «Հպարտ եմ այն ժառանգութիւնով, որ մերն էր եւ է՛ այսօր ալ: Ունիմ այն գիտակցութիւնը, – ինչպէս ունինք բոլորս ալ – թէ օղակն եմ շղթայի մը, որ կը սկսի պատմութեան արեւածագէն, Հնդկաստանի անյիշատակելի անցեալէն։ Պիտի չկտրեմ այդ չղթան, զոր կը յարգեմ իբրեւ գանձ եւ որմէ կը ստանամ ներշնչումս: Եւ իբրեւ վկայութիւն, իբրեւ յարգանքի վերջին տուրքս Հնդկաստանի իմացական ժառանգութեան, կ՚ուզեմ, որ աճիւնէս ափ մը նետէք Գանգէսի մէջ։ Բայց աճիւններուս մեծագոյն մասը կ՚ուզեմ որ ուրիշ կերպ գործածուի: Կ՚ուզեմ, որ սաւառնակով վեր հանուի եւ ցանուի դաշտերուն մէջ, հոն՝ ուր կը տքնին Հնդկաստանի գիւղացիները, որպէսզի խառնուի Հնդկական փոչիին ու հողին հետ եւ անբաժանելի մասը դառնայ Հնդկաստանի»:

Հողի սրբութեան այս պաշտամունքը որպէս կենսափիլիսոփայութիւն եղած է նաեւ հայունը՝ իր պատմութեան արեւածագէն սկսեալ, երբ նախահայր Հայկը իր նիզակին աղեղը ուղղած է Բէլին բռնակալութեան դէմ, կամ Սասնոյ Դաւիթը իր թուրը ճօճած է Մսրայ Մելիքի դէմ: Ու ամբողջ հազարամեակներու պատմութիւն կերտուելով անցեալի կենսագրութիւն կազմուած է այս ոգիով, հայրենիքի հետ, հայրենիքին համար վսեմ գաղափարով:

Հայրենիքի հետ հայրենիքի համար ոգին, նախքան ուրիշ բնագաւառներու – արուեստ, գրականութիւն, մշակոյթ, – տիրական գիծը եւ ստեղծագործական շարժառիթը ըլլալու հանդամանքէն, եղած է ժողովրդական մտածողութիւն եւ հինէն ի վեր հայրենի հողին վրայ ապրող ժողովուրդին կենսաձեւը: Ապրելու ոճը։ Առանց այդ կենսափիլիսոփայութեան կարելի չէ պատկերացնել Հայաստան աշխարհ մը՝ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի գերակայ ուժերուն միջեւ տեւական կռուախնձոր մնալու ճակատագրով, կամ օտար ու բիրտ ներխուժող ուժերուն առջեւ թատերաբեմ դառնալու աշխարհագրական-քաղաքական աննպաստ դիրքով։ Պատմութիւնը եւ հայութեան լինելութեան պատմական փորձառութիւնը կուգան վկայելու թէ հողին սէրն ու արմատներուն կառչած մնալու գիտակցութիւնը աւելի վեր, գերադաս ուժեր են աշխարհագրական-քաղաքական գործօններէն, աննպաստ պայմաններէն: Հայոց գոյատեւման հրաշքը եւ հայ ժողովուրդի պատմութեան խորհուրդը իրենց ուժն ու զօրութիւնը առած են այդ իրողութենէն: Իրողութիւն մը, որ կը բացայայտուի հայրենի հողին, ջուրին, քարին, բնութեան, լեռներուն ու կիրճերուն, ձորերուն եւ քարանձաւներուն, լիճերուն ու գետերուն անբացատրելի եւ անիմանալի ներգործութեամբ առաջացած հայրենիք հասկացողութեան ներքին ուժականութենէն եւ հրաշագործ զօրութենէն:

Հայ հողին ներքին ուժականութեան եւ հրաշագործ զօրութեան խորհուրդը առասպելական ոճով պատմուած է Փաւստոս Բիւզանդացիի Պատմութիւն Հայոցին մէջ՝ Արշակի եւ Շապուհի հանդիպման ընդմէջէն, որ դարձած է հայութեան հայրենիքի հասկացողութեան հիմնաքարը: Ըստ այդ առասպելախառն պատումի հայեցողութեան՝ ամէն անգամ, որ հայը ինքնալքումով կամ քաղաքական պայմաններու պարտադրանքով հեռացած է իր հողէն եւ արմատներուն լոյսէն, նսեմացած, խեղճացած, փոքրացած, այլասերած եւ անհետացած է։ Իր ո՛չ փոյթը եւ ո՛չ ալ մտահոգութիւնը եղած է հայրենիքը անորոշ ապագայի մը թողլքելու անտարբերութիւնը:

Հայոց պատմութեան բոլոր Արշակները հողին վրայ հայրենիքին հետ եւ հայրենիքին համար տեսլականով, հողէն բխող կենսարար աւիշով գօտեպնդուած, զօրացած ո՛չ միայն հայ մնացած են, այլ` հայուն հողն ու հայրենիքը հայուն համար պահած են: Մահը արհամարհող հայրենասիրական անձնուրացութեամբ եւ ինքնանուէր զոհողութեամբ: Հայրենիք հասկացողութեան հետ ընդելուզուած մարդկային զոհողութեան առաքինութիւնը, որ մարդը կ՚օժտէ ներքին կարողականութեամբ եւ հոգեկան ուժեղ դիմադրականութեամբ:

Հայ հողին եւ ջուրին ուժն ու զօրութիւնը պատմող առասպելին հայեցողութեամբ հողին վրայ ապրող հայութեան ազգային ճակատագիրը ապահովուած է, երբ արտակարգ որեւէ վերիվայրում չէ միջամտած, քաղաքական ներքին թէ արտաքին գործօններ չեն խանգարած իր գնացքը: Հայրենակերտումը իր վերածաղկումի նոր ոսկեդարը կը շարունակէ՝ ազգային, ընկերային, մշակութային, գիտական եւ տնտեսական նոր նշանակէտերու նուաճումը ազգային իտէալի վերածած:

Իսկ հայրենազուրկ հայութիւնը, սփռուած աշխարհով մէկ, հողին ու ջուրին կենսատու աւիշէն կտրուած, օտարութեան մէջ տեղայնական հոգեբանութեամբ սնած, տարբեր մշակոյթներու բարքերը իւրացուցած եւ նոր հայրենիքներ որդեգրած մտայնութեամբ ուշ կամ կանուխ Սփիւռքը դատապարտուած է աստիճանական եւ հանգրուանային մաշումով կորսուելու: Եւ ա՛յս՝ հակառակ այն վիթխարի ճիգին, որ Սփիւռքի մէջ ազգապահպանում անուան տակ ի գործ կը դրուի:

Սփիւռքի կորստեան յոռետես մտածողութիւնը եթէ մէկ կողմէ կը հիմնուի հողէն դուրս ապրող փոքր հաւաքականութիւններու ազգային ձուլումի տխուր ճակատագրին վրայ, միւս կողմէ աշխարհաքաղաքացիութեան հոգեբանութիւնը հետզհետէ հող շահելով հայու բեկորները կը խլէ հայութենէն եւ ժամանակի ընթացքին ազգային պատկանելիութեան գիտակցութիւնը եւ հայրենիքի հասկացողութիւնը ամբողջութեամբ կը չքանայ: Հայը կը դադրի հայ հաւաքականութեան պատկանելէ:

Պանդխտացած եւ իր հողերէն բռնի տեղահանուելով տարագրուած հայը, որ Երկիր վերադառնալու յոյսն ու կարօտը ազգային մտածողութեան վերածած հայրենիքով ապրած է միշտ, չ՚օտարանար, չի՛ կորսուիր: Պանդուխտ եւ տարագիր հայը ամենուրեք եւ ամէն առիթով կը սպասէ տունդարձի կանչն ու հայ կռունկին խապրիկները:

Մտահոգութիւնը այս սերունդին եւ այս սերունդով ապրուող եւ արտայայտուող պանդուխտի զգայնութեան անհետացումն է, որ կը տկարացնէ Սփիւռքի դիմադրականութիւնը: Պանդխտութիւնը մեր ժողովուրդի կեանքին մէջ որեւէ ժամանակ գոյութիւն ունեցած է, բայց պանդխտութեան զգայնութեան եւ մտածողութեան հետ խառնուած է հայրենիքը: Սփիւռքի համար վտանգը հայրենիքի հանդէպ պանդուխտ հայու ամբողջ զգացական աշխարհի փոխակերպումն է:

Փոխարինումով այն սերունդներուն, որոնք զուրկ պանդխտութեան յատուկ հայրենական ջերմութենէն, հողին պատկանելու զգայնութենէն, ուրիշ «Հայրենիքներու» ծնունդ որպէս, կը տեղայնանան, իսկական հայրենիքէն ֆիզիքական հեռացումին հետ, հոգեպէս կը հեռանան, կ՚այլասերին հայութենէն:

Հայկական սփիւռքի հիմնական վտանգը` այս սերունդով դրսեւորուող տեղայնական մտայնութեան համատարած տիրապետութիւնն է, որ մահն է ազգային մտածողութեան: Բայց այս մասին աւելի ուշ։

Հայրենիքը հող ըլլալէ եւ հողին ուժն ու զօրութիւնը մարմնացնելէ անկախաբար, է՛ նաեւ պետական եւ ընկերային կառոյց: Առանց պետական եւ ընկերային կառոյցի իրողական գոյութեան, հայրենիքը ոչ միայն վերացական հասկացողութեան կը վերածուի, այլ՝ փուլ կուգայ հայրենիքը որպէս կենդանի ու ապրող ոգի: Շօշափելի՛ իրականութիւն։ Ու ի՛նչ ալ ըլլայ հայրենիքի պետական ու ընկերային կառոյցը՝ հայրենիք հասկացողութիւնը կը մնայ նոյնը ու հայրենիքի հանդէպ վերաբերումը չի փոխուիր: Որեւէ պետական ու ընկերային կառոյցի ձգտումը հայրենիքը պահել, զարգացնել եւ զայն յառաջդիմութեան առաջնորդող պայմաններու ստեղծումն է։ Պայմաններ, ուր ապահովուի ժողովուրդին ո՛չ միայն մարդկօրէն ապրելու իրաւունքը, այլ ստեղծագործելու ազատութիւնը։

Հայոց հայրենիքը իր հողին վրայ ապրած ժողովուրդի իբր պատմութիւն, պետական ու ընկերային կառոյցի հանգրուաններէ անցած է: Հայ ժողովուրդի պատմութեան արտաշէսևան պետական ու ընկերային կառոյցը, որ Տիգրան Մեծի օրով ռազմա-քաղաքական հզօրութեան հասաւ, հայ ժողովուրդը օժտեց ազգային միութեան մտածողութեամբ: Կ՚անգիտանանք պահ մը ընկերային կառոյցի հիմունքները:

Արշակունեաց ժամանակաշրջանի պետական ու ընկերային կառոյցը, որ աւատական դրութեան հիմքն ունէր, ո՛չ միայն հայացումի քաղաքականութիւնը շարունակեց, այլեւ հայութիւնը օժտեց սեփական գիրով նուաճուած ազգային մշակոյթի ինքնուրոյնութեամբ: Բագրատունեաց հարստութիւնը հայ ժողովուրդի պետական-դիւանագիտական մտածողութիւնը զարգացնելէ բացի, Հայաստանը ծաղկեցուց երկրագործութեամբ, վաճառականութեամբ, արուեստներով եւ մասնաւորաբար ճարտարապետութեամբ։ Հայոց պատմութեան կիլիկեան շրջանը դարձեալ քաղաքական մտածողութեան մակարդակ մը բացայայտելէ բացի միջ-պետական միջազգային յարաբերութիւններու ընթացքին, ուսման, գիտութեան, արուեստներու եւ գրականութեան մէջ Արծաթէ դարը կերտած է, մնայուն արժէքներ շնորհած է հայ մշակոյթին։

Հայ ժողովուրդի պետական կեանքի հանգրուաններուն ուրուագծումը ի յայտ կը բերէ նաեւ ներքին հակասութիւններու եւ ընդդիմադրութիւններու պատկերը, երկպառակտումներու առկայութիւնը եւ գաղափարական-քաղաքական տարակարծութիւններու բախումները: Միակերպ ուղիով մը չընթանար հայրենիքի ծառայութեան հասկացողութիւնը: Բայց երկու տեսակ մտածողութիւն չի կրնար դըսեւորուիլ հողի եւ անոր յաւիտենականութեան մասին: Մանաւանդ կարելի չէ պատկերացնել թշնամական կեցուածք քաղաքական տարակարծութեան հետեւանքով, օգտագործումովը բոլոր այն գործօննե րուն, որոնք ազգային ծիրէն դուրս օտար ուժերու կը յենին եւ կը վտանգեն հայրենիքը որպէս հողային միութիւն եւ ամբողջականութիւն։

Հայրենիքի գաղափարն ու հողին հանդէպ սէրն ու ապրումը չէ մեռած ու մարած հայ պետական կեանքի կորուստէն ետք, աւելի քան 500 տարի պարսկական եւ օսմանեան տիրապետութիւններու ժամանակ, երբ գերիշխող եղած է նաեւ հողի կորստեան վտանգը: Հողի կորստեան վտանգը հրահրած է ազատագրական ձգտումները՝ հայրենիքի հասկացողութիւնը վերածելով ազատագրական գաղափարախօսութեան: Այդ գաղափարախօսութեան գլխաւոր ներկայացուցիչները եղած են հիմնականին մէջ, Իսրայէլ Օրի՝ դիւանագիտական-քաղաքական գործունէութեամբ, եւ Դաւիթ Պէկ՝ ազատագրական պայքարով:

Իսրայէլ Օրիի եւ Դաւիթ Պէկի աւանդութիւնները շարունակելով, գերուած եւ ամբողջական կորստեան դատապարտուած հայրենիքը իր ազատագրութեան երազին հասցուցած են՝ 19-րդ դարու վերջերը հայ կեանքին մէջ յայտնուած քաղաքա-յեղափոխական հոսանքները՝ Սարդարապատի համաժողովրդական եւ համազգային հերոսամարտով եւ Հայաստանի Հանրապետութեամբ:

Աւելի քան հինգ հարիւր տարուան գերութենէ ետք, 1918-ի Հյաստանի Հանրապետութեամբ հայրենիքի հասկացողութիւնը դարձեալ շօշափելի իրողութիւն կը դառնայ, պետական կառոյց կը ստանայ։ Երկրէն ներս թէ երկրէն դուրս ապրող հայութիւնը կը համախմբէ հայրենիքի տեւականացման, զօրացման համահայկական մտածողութեան շուրջ։

Երկու տարուան կեանքէ մը ետք, Հանրապետական Հայաստանը կը դառնայ Խորհրդային Հայաստանի Հանրապետութիւն, որ 1920-էն ի վեր իր ընկերային իւրայատուկ կառոյցով հայ ժողովուրդի կեանքն ու ճակատագիրը կը տնօրինէ, յատկանշելով հայ ժողովուրդի ժամանակակից պատմութեան մէջ՝ խորհրդային հանրապետութեան ժամանակաշրջանը: Հայրենի հողին վրայ կը շարունակուի հայոց պատմութեան ընթացքը բոլոր դարերու եւ բոլոր ժողովուրդներու յատուկ իր ապրող եւ ստեղծագործող երկրի մը կշռոյթով, հակասութիւններով, դժուարութիւններով, վերիվայրումներով, բայց նաեւ վերելքի անխափան թափով:

Աւելի քան կէս դարէ ասդին 67 տարիներէ ի վեր հայրենիքը որպէս հասկացողութիւն թէ պետական մտածողութիւն, հայ կեանքի երկու հատուածներու հոգեբանութեան մէջ, – հայրենաբնակ եւ սփիւռքաբնակ, – հաստատուեցաւ, ամրապնդուեցաւ:

Հայրենիքը` իր ճշմարիտ հասկացողութեամբ հայրենիքի իմաստին բարձրացնող նուաճումին հասաւ անցնող 67 տարիներու ընթացքին:

Հողին վրայ ամփոփուած ժողովուրդի ապահովութեան հետ, պետական կեանքի բարիքները իրենց բարեբեր արդիւնքները տուին` գիտութեան, կրթութեան, մշակոյթի բնագաւառներէն ներս: Հայ ժողովուրդի նոր վերածնունդը իրագործուեցաւ, որուն շողարձակումները տարածուեցան մինչեւ Սփիւռք: Հայկական Սփիւռքի մէջ եւս հայրենիքը դարձնելով կենդանի եւ ոգեշնչող իրականութիւն։

Հայրենիքի վերածնունդը, հայ գիտական մտքի եւ մշակոյթի ծաղկումը որպէս 20-րդ դարու քաղաքակրթական կեանքին համընթաց մակարդակ, իր խորունկ անդրադարձը ունեցաւ սփիւռքահայ մտածողութեան վրայ, յատկապէս ո՛չ միայն հայրենիք ու պետութիւն ունենալու ապահովութեան զգացողութեամբ, այլ ապրող եւ ստեղծագործող ժողովուրդի մը սփիւռքահայ հատուածը ըլլալու իրողութեամբ:

Նոյնիսկ գաղափարախօսական դիտաւորութեամբ հայրենիքի հանդէպ վերապահ դիրք բռնած հատուածներու ազգային մտածողութեան եւ հոգեբանութեան վրայ եւս իր բարերար ազդեցութիւնը ունեցաւ ապրող հայրենիքի իրականութիւնը, անուրանալիօրէ՛ն եւ պարկեշտ խոստովանութեամբ։

Հայրենակերտումը, որ կը շարունակուի մեծ թափով, հայ ժողովուրդի կեանքի ներկայ հանգրուանի խարիսխը կը կազմէ։ Այդ խարիսխով եւ այդ խարիսխին ընդարձակումով պայմանաւորուած է հայ ժողովուրդի երազներուն ամբողջական իրականացումը: Հայ ստեղծագործ մտքին թռիչքով նուաճելիք լուսեղէն տեսիլքները:

Սփիւռքի մէջ եւս ճշմարիտ հայրենասիրութիւնը կը հիմնուի հայրենիքի այս հասկացողութեան վրայ, որմէ դուրս չկայ ուրիշ աւելի համոզիչ եւ վաւերական ճշմարտութիւն եւ փրկարար ուղի։

Սահուն եւ հեշտ ճանապարհներով չէ ընթացած հարկաւ հայրենակերտումն ու հայրենի վերելքի ուղին։ Պատերազմ մը դիմագրաւած է եւ ներքին վերիվայրումներու անդրադարձները փորձաքարի զարկած է հողին վրայ թէ հողէն դուրս հայ մարդու հայրենիքի հասկացողութիւնը։ Պէտք է ընդգծել սակայն, որ չհաշուած Հայրենիքի թէ Սփիւռքի մէջ ապազգային մտայնութեան տէր հայերու եւ հատուածներու դասալքութիւնը եւ թուլակամ վերաբերումը, հայրենաբնակ հայութիւնը իր ստուար մեծամասնութեամբ ամրացուց հայրենասիրութեան կամքը, – ժողովուրդ եւ հայրենիք մէկ ամբողջութեան սկզբունքով, – իսկ սփիւռքահայութեան ողջմիտ եւ իրապաշտ հայրենասիրութեամբ առաջնորդուող հատուածները զօրավիգ ու նեցուկ կանգնեցան հայրենապաշտպանութեան՝ հայրենիքի հետ եւ հայրենիքի համար նշանաբանով։

Հայրենիքի հասկացողութիւնը կը հիմնուի ողջմիտ եւ իրատես ազգային այս ուղեգիծին վրայ:

1920-էն ասդին հայրենիքի հասկացողութեան այս ուղեգիծը սփիւռքահայ մտածողութեան մէջ տեղ գրաւեց: Հայաստանի խորհրդային հանրապետութեան կազմաւորման հետ կազմաւորուիլ սկսաւ նաեւ հայկական Սփիւռքը՝ իբր կազմակերպական կառոյց, իբր հոգեբանութիւն եւ իրր մտածողութիւն։

Ջարդի, տեղահանութեան եւ գաղթականութեան ենթարկուած ժողովուրդի մը վերապրած մնացորդները ցրուեցան աշխարհով մէկ, ի մասնաւորի Միջին Արեւելքի երկիրներ: Սփիւռքի կազմաւորման առաջին տասնամեակի հանգրուանը կը յատկանշուի գաղթականի հոգեբանութեամբ, որ կը դրսեւորուի կեանքի մէջ հացի պայքարին հետ, կայք մը, ապաստան մը, – հաստատուելու կարելիութեամբ, – գտնելու թափառումներով եւ որոնումներով: Այս պայմաններու պարտադրանքով հայրենիքի հասկացողութիւնը ո՛չ միայն տարտամ վերացականութեամբ կը պատկերանայ, այլ՝ անթափանց վարագոյր մը Սփիւռքը կը բաժնէ ու կը հեռացնէ հայրենիքէն: Որպէս մարդ եւ հայ իր գոյութիւնը քաշկռտելու առօրեական մտահոգութիւնն ու հոգելլկումը կը զրկեն Սփիւռքի գաղթական հայը հայրենիքի հասողութենէն: Տուն, օճախ, կալուած իր ետին ձգած գաղթական ու անտէր հայը հայրենիք հասկացողութեան մէջ կը սեղմէ իր կորսնցուցած տունին, հողին, պարտէզներուն եւ անդերուն հոգիին եւ բիբերուն մէջ յամեցող եւ ծխացող մորմոքն ու ցաւը, կարօտն ու կրակը: Թշնամիէն հասած ահաւոր հարուածին սաստկութենէն եւ սարսափէն շուարած, ո՛չ մի այն պարտադրաբար լքած իր գաւառը վերադառնալու ամէն յոյս կորսնցուցած է, այլ աշխարհի մէջ եւ աշխարհի փորձութիւններուն դիմաց առանձին, տէր ու տիրական չունեցող հոգեվիճակով կ՚ապրի, արմատախիլ ծառի մը ճակատագրով: Հողին կարօտն ու կրակը զարգացուց նաեւ սփիւռքահայ գրականութեան մէկ կարեւոր ակօսը՝ կարօտի գրականութիւնը՝ համաստեղով:

Այս սերունդի գիտակցութեան մէջ հայրենիքի հասկացողութեան ներմուծումը դրական ազդեցութիւն եւ անդրադարձ ունեցաւ՝ Հայաստանի խորհրդային հանրապետութեան մէջ հայութեան լուսաւոր գալիքն ու պայծառ ապագան նախատեսած ազգային-քաղաքական մտածողութեան հայրենասիրական ողջմիտ եւ իրատես նոր արեւելումի ուղեցոյցով։

Այս ուղեցոյցէն թելադրուող հայրենասիրական քարոզչութեամբ Սփիւռքի հայութեան առջեւ բացուեցաւ հայրենիքի իրականութեան լոյսը, որ հայ ապրելու եւ գոյատեւելու հեռանկար պարզեց, հայրենիք եւ պետութիւն ունեցած ըլլալու գիտակցութեամբ եւ հայրենիքի մը պատկանելիութեան ուժով եւ ապրումով զօրացուց:

Բայց նաեւ հայութիւնը բաժնող, պառակտող անհասկացողութեան դուռ բացած է հայրենիքի եւ անոր պետական ու ընկերային կառոյցին շուրջ ստեղծուած հասկացողութիւնները իր տխուր հետեւանքներով:

Հատուած մը, հայութեան մէջ, սփիւռքահայ մտածողութեան մէջ ընդհանրացուցած է այն հասկացողութիւնը, թէ հակառակ հայրենիքի յառաջդիմութեան եւ վերելքին, ազգային մշակոյթի եւ գիտութեան զարգացման հեռանկարներուն «Անկախ» Հայաստանն է հայութեան նպատակը: Գաղափարախօսական այս հասկացողութեամբ հակադրած եւ հակադրուած են Հայաստանի իրականութեան եւ անոր իշխանութիւններուն:

Ուրիշ հատուածներ իրատեսութենէ մը մեկնելով եւ նկատի ունենալով Հայաստանի պատմա-աշխարհագրական եւ քաղաքական պայմաններու շրջապատող իրականութիւնը, հայ ժողովուրդի ֆիզիքական գոյութիւնը իր հողին վրայ աւելի գերադաս համարելով եւ հողին կանչն ու ուժը այսպէս կոչուած ազատութենէ վեր դատելով, Սփիւռքի հայութեան հայրենիքի հասկացողութիւնը ոչ միայն հիմնած է անոր կենսահաստատ իրական հողին վրայ, այլ գործակցելով հայրենիքի իշխանութիւններուն հետ, իրագործած է Սփիւռք-Հայրե նիք միասնութիւնը՝ սփիւռքահայ զանգուածներու հոգեկան կապը ամրապնդելով հողին, ժողովուրդին եւ անոնցմէ բխող ստեղծագործ ճիգին։

Հայրենիքը սփիւռքահայ մտածողութեան մէջ աստիճանաբար իր շրջափոխութիւնները ապրեցաւ՝ ըստ ժամանակի, տեղական պայմաններու եւ քաղաքական ազդեցութիւններու:

Սփիւռքի կազմաւորման երկրորդ տասնամեակը յատկանշուեցաւ կեցութեան պայմաններու բարելաւմամբ: Սփիւռքի մէջ, ազգայինքաղաքական պայմաններու ընձեռած դիւրութիւններու բերումով, հաստատուելու հոգեբանութեամբ: Նիւթական միջոցներու զարգացումը մէկ կողմէ, միւս կողմէ ազգային գոյութիւնը պահելու հնարաւորութիւններու ստեղծումը, – մամուլով, դպրոցով, եկեղեցիով, մշա կութային կառոյցներով, – սփիւռքահայ մտածողութեան մէջ առաջացուց հայապահպանման գաղափարախօսութիւնը:

Հայապահպանումը հայրենիքով եւ հայրենիքի հետ կենդանի հաղորդակցութեամբ` անկէ քաղելու համար հայ հոգիին աւիշը՝ հայ արուեստի եւ մշակոյթի զարթօնքի ճամբով։ Միայն եկեղեցիով եւ դպրոցով հայապահպանութիւնը ինքնանպատակ հասկացողութեան մը արտայայտութիւնը պիտի ըլլար, եթէ անոր չմիանար նաեւ հայրենիքի ճանաչողութիւնը Մայր հողի մէջ ապրող ազգային արմատներուն հետ շփումով: Հողին եւ հողին վրայ ստեղծագործող ժողովուրդին հետ շփումը, հայրենական մշակոյթէն ցայտող հայկականութեան ոգիին եւ ազգային բարձր գիտակցութեան հետ հաղորդակցութիւնը հիմնական եւ անփոխարինելի շաղախը հանդիսացաւ հայապահպանման:

Հայրենի պետական մտածողութիւնն ալ Հայկական Սփիւռքին բացուելու իր լայնախոհ քաղաքականութեան մէջ՝ սփիւռքահայութեան մօտ հայրենիքի հասկացողութիւնը ամրապնդելու մեկնակէտով, Հայ Սփիւռքին հայապահպանութիւնը պայմանաւորեց հայրենիքով, հայրենիքի հետ կենդանի կապով: Հայապահպանութիւնը դարձաւ Սփիւռքի համար պետական քաղաքականութիւն: Այդ քաղաքականութենէն մեծապէս օգտուեցաւ Հայկական Սփիւռքը։ Շրջուն հայրենիքի ներկայութիւնը զգաց սփիւռքահայութիւնը արտասահմանի երկիրներուն մէջ եւ բազմաթիւ հայրենասիրական նախաձեռնութիւններ սփիւռքահայութեան դէպի հայրենիք մերձեցման մէջ յեղաշրջում առաջացուցին: Սփիւռքը հայրենիքով սկսաւ շնչել եւ ասով իր հոգեվարքը երկարաձգել, հայրենիքն ալ Սփիւռքի տագնապով ապրելով պետական հոգածութեան ձեռք երկարեց:

Ոսկի կամուրջը նետուած էր հայ ժողովուրդի երկու հատուածներուն միջեւ եւ հայրենիքի հասկացողութիւնը նոր գետին կը շահէր՝ դառնալով հիմքը հայապահպանման:

Հայապահպանումը իր միջուկէն պարպուած անբովանդակ պարունակ մըն է, առանց հայրենիք հասկացողութեան առարկայական հիմքին, որ ներկայ Հայաստանն է իր խորհրդային հանրապետութեամբ: Վերացական եւ ոգեղէն հայրենիքի հասկացողութիւնը ժամանակավրէպ ըլլալէ բացի, վնասակար անդրադարձ եւ ազդեցութիւն կ՚ունենայ նորահաս սերունդներու ազգային մտածողութեան վրայ։ Նորահաս սերունդը հեռու պահել կենդանի եւ ոգեշնչող հայրենիքի իրականութենէն, – հոն տիրող ընկերային կառոյցին պատրուակով, – կը նշանակէ զրկել զայն զինք կենսաւորելու կոչուած ազգային աւիշէն:

Առանց անոր ալ արդէն, սփիւռքահայ մտածողութեան մէջ, յաջորդող տասնամեակներուն այլ կարգի գործօններ տեղաշարժեր առաջացուցին: Հայ մարդը դրին երկուութեան մը բարդոյթին հետ դէմ յանդիման, որ ազգային ներքին երկփեղկումով յատկանշուեցաւ: Գաւառէն եկած եւ Եղեռնէն վերապրած սերունդին անհետացումով, Սփիւռքի մէջ ծնած սերունդներու մտածողութեան հայրենիք հասկացողութիւնը վերիվայրումներու ենթարկուեցաւ։ Ո՞րն էր իր հայրենիքը:

Ա՛յն, որուն վրայ ծնած, հասակ նետած, մանկութեան երազ օրերը անցուցած, անոր մշակոյթով սնած եւ բնակլիմայական միջավայրով կազմաւորուած երկիրը, – Ֆրանսա, Ամերիկա, Լիբանան, Սուրիա, Քանատա եւ այլուր, – թէ ա՛յն, որուն հողին մէջ պարփակուած է ազգային պատկանելիութեան իր արմատները: Ո՞րն էր իրապէս իր հայրենիքը:

Երկու հայրենիքներու երկուութիւնը, – քաղաքական եւ ընկերային պայմաններու նաեւ անդրադարձով,– լուրջ հարցականներու առաջ դրաւ սփիւռքահայ մտածողութեան հայրենիքի հասկացողութիւնը։

Ապրած եւ զինք որդեգրած երկրին քաղաքացիութիւնը պարտաւորութիւններու առաջ դրաւ՝ տուեալ երկրին տիպար քաղաքացին դառնալու մտահոգութեամբ։ Տեղական բարքերը իր նկարագրին մէջ ձուլուեցան: Լեզուն որդեգրեց։ Մշակոյթը իւրացուց եւ որպէս զինուոր ծառայեց բանակին: Ծագումով հայ ամերիկացին, ֆրանսացին յայտնուեցաւ, որ համարձակեցաւ յայտարարելու նաեւ, թէ իր հայրենիքը Ամերիկան է կամ Ֆրանսան: Հայը իր մէջ զգաց ժառանգութեամբ կամ հօրմէն լսած պատմութիւններով: Այս երեւոյթը, որ Սփիւռքի տարածքին մտահոգիչ ծաւալ ստացած է, այլասերումն է։ Այս սերունդին համար հայրենիքի հասկացողութիւնը կը պայմանաւորուի իր ծնած եւ քաղաքացիութիւն ստացած երկրին պատկանելիութեամբ։ Երկու հայրենիքներու հասկացողութիւնը այս սերունդին համար չէ։

Նոյն սերունդէն ուրիշ դասակարգ մըն ալ կայ, որ իր ապրած եւ զինք որդեգրած երկիրը հայրենիք նկատելով հանդերձ, իր բուն հայրենիքէն չի հրաժարիր: Երկու հայրենիքներու երկուութիւնը մնայուն կերպով կը ճնշէ իր գիտակցական թէ անգիտակից աշխարհներուն վրայ։ Ոտքերը իր ապրած երկրի հողին վրայ, իսկ սիրտը Ուիլիամ Սարոյեանի բնորոշումով «Հայրենի լեռներու վրայ». հարիւր առ հարիւր ամերիկացի եւ հարիւր առ հարիւր հայ մտածողութեամբ: Այս մտածողութեամբ, Շարլ Ազնաւուրը եւս գտած է իրաւախոհական մեկնաբանութիւն մը. «Մենք հարուստ ժողովուրդ ենք: Մենք զմեզ կրնանք գնահատել երկու հարիւրի հիման վրայ: Հայութիւնը իմ կրօնքս է: Իմ ընտանեկան մշակոյթս հայկական է: Իմ բարոյական հասկացողութիւնս հայկական է։ Երբե՛ք անոնցմէ չեմ կրնար հրաժարիլ։ Ես հարիւր առ հարիւր ֆրանսացի եմ նաեւ։ Հայ կը զգամ, բայց ֆրանսերէն կը մտածեմ: Կ՚աշխատիմ ֆրանսացիի պէս եւ ֆրանսացին կը ներկայացնեմ բովանդակ աշխարհին: Ասոր համար է, որ ֆրանսացիք երբեք ինծի դէմ չեղան: Անոնք զիս հասկցան եւ միշտ ազնիւ եղան հետս: Այս կը նշանակէ թէ արմատներդ երբեք չես կրնար կտրել»:

Արմատներէն չկտրուելով տեղական մտածողութեան իւրացումը Սփիւռքի հայ մարդը կը դնէ երկու հայրենիքներու հոգեկան պառակտիչ իրականութեան առջեւ։ Երկուութեան բարդոյթով, որ Սփիւռք ըլլալու ճակատագրին անհեթեթ պատկերն է:

Մենք, լիբանանահայերս, այդ երկուութեան տառապանքը ապրեցանք, յատկապէ՛ս լիբանանեան պատերազմի ընթացքին, երբ մեր որդեգրած քաղաքականութեամբ հեռու մնացինք պատերազմէն, որուն մասնակցութեամբ պայմանաւորեցին ուրիշներ մեր լիբանանեան քաղաքացիութեան վաւերականութիւնը: Մենք չկտրուելով հանդերձ մեր ազգային ինքնութեան արմատներէն, կատարեցինք պարկեշտ եւ հաւատարիմ քաղաքացիի պարտականութիւնը: Այս տեսակէտով լիբանանահայութիւնը սփիւռքահայ մտածողութեան մէջ առաջացած երկու հայրենիքներու հասկացողութեան տուած լուծումով, կը ծառայէ ճշմարիտ օրինակ մը: Այսինքն՝ պահել լեզուն, ազգային ոգին, մշակութային ժառանգութիւնն ու ինքնութիւնը, առա՛նց դոյզն չափով լիբանանցիութեան մեղանչելու կամ քաղաքացիական պարտաւորութիւններէն խուսափելու։

Սփիւռքահայ մտածողութեան եւ կեցութեան վերլուծումը կատարողին սեւեռումէն չի կրնար վրիպիլ այսուհետեւ եւ սփիւռքահայ կեանքի ներկայ հանգրուանին երկու հայրենիքներու հասկացողութիւնը՝ իրաւախոհական լուծումի մը յանգումով:

Սփիւռքացած հայութեան աստանդական կեանքին մէջ տեղայնացումին, ապրած երկիրներու պայմաններու պատշաճեցումին եւ կեցութեան համակերպումին պարզած ուրիշ սպառնական վտանգն է Արեւմտահայաստանի վերատիրացման, պատմական հայրենիքի գաղափարին եւ երազին չքացումը հայրենիք հասկացողութենէն: Ճիշդ է, հայկական հողային դատի պայքարը կա՛յ ու կը շարունակուի իր զանազան եղանակներով: Ժողովուրդի ընդհանրական մտածողութեան մէջ մոռցուած աշխարհ մըն է արեւմտահայ գաւառը։ Չքացած է անոր հանդէպ արտայայտուած հին կարօտը: Ոգեկոչումը: Յիշատակները:

Հո՛ն վերադառնալու յոյսը մարած է: Սփիւռքի հայը իր ապրած երկրին մէջ տեղայնացած է։ Եթէ որեւէ քաղաքական կամ ընկերային յեղաշրջում չի վրդովէ իր կեանքը, տեղէն չի շարժիր, ո՛չ հայրենիք հաստատուելու եւ ո՛չ ալ Արեւմտահայաստանի ազատագրումով հոն վե րադառնալու: Հայրենիք հասկացողութենէն Արեւմտահայաստանի աստիճանաբար չքացումը, – տեղական պայմաններուն համակերպումի քաղաքականութեամբ, – ինքնալքումի մեղսակցութեամբ մեծագոյն հարուածն է ամբողջական Հայաստանը երազի եւ նպատակի վերածած Հայ Դատի պայքարին: Ազգապահպանումը Սփիւռքի մէջ երբեք ինքնանպատակ չէ՛ եւ չէ եղած: Ան կը ձգտի ու կը նպատակադրէ ներկայ հայրենիքի հետ եւ անոր հետ գործակցաբար ամբողջական հայրենիքի հասկացողութեան ընդհանրացման եւ նուաճման:

Սփիւռքահայ մտածողութեան մէջ ներկայ Հայաստանին վերապահուած կարեւոր եւ նշանակալից տեղին առընթեր Արեւմտահայաստանի պատկերը ընդգրկուած պիտի ըլլայ՝ հայրենիքի ամբողջական եւ ընդհանրական հասկացողութեամբ:

Հայուն քաղքենիացումը Սփիւռքի մէջ, որ նիւթը նպատակի վերածելով հայրենիք կը դարձնէ հոն ուր իր տնտեսական շահէրը ապահովուած են, այլասերելով հայրենիք հասկացողութեան նուիրականութիւնն ու սրբութիւնը, ինչպէս զայն իր բանաստեղծական տողին մէջ բնորոշած է Նիկողոս Սարաֆեան.

«Երբ տունի տէր դարձողն իր հայրենիքը կ՚ուրանար»:

Հայրենիքի ուրացումը քաղքենիացման ճամբով թէ գաղափարախօսական դիտաւորութեամբ Սփիւռքի մէջ կը տկարացնէ լինելութեան պայքարը։ Բայց քաղքենին պէտք չէ շփոթել հարուստներու, հայ ունեւորներու ազնուական դասուն հետ, որ բացի իր հոգիին մէջ ազգային արժէքներուն հանդէպ տածած սէրէն եւ գործնական արտայայտութենէն՝ հայրենիքի հասկացողութիւնը կը հասցնէ հոն, ուր հայրենիքի վերաշինութեան իր նպաստը կը բերէ գիտակից եւ գործնական հայրենասիրութեամբ:

Պատմութեան օրինակով, ինչպէս պատահած է Ե. դարուն, երբ հայրենիքն անգամ որպէս հողային տարածութիւն բաւարար երաշխիք չի դառնար ազգային գոյատեւման, այլ կը կարօտի ուրիշ հոգեւոր զէնքերու՝ գիրի, մշակոյթի։ Ե. դարուն Հայ ժողովուրդը իր հողին վրայ դիմագրաւեց օտարացման վտանգը: Վտանգը իր ճգնաժամային տարողութեամբ ծնաւ Գիրին հրաշքը, որ հողին հետ եւ հողին զուգահեռ ապահովեց հայութեան պատմական երթը։

Հայ գրագէտին բնորոշումով Սփիւռքի մէջ այսօր հայրենիքի հասկացողութիւնը իր մէջ կ՚ընդգրկէ հայ լեզուին, գիրին, մշակոյթին զօրութիւնը, որպէս բանալին եւ նախադուռը Հայաստանին: Հայրենիքը փոխարինող հող է դիմադրական ուժ` հայ դպրոցն ու մշակոյթը Սփիւռքի ծագերուն։ Անոնց մէջ պատսպարուող հայութիւնը կը մնայ կանգուն՝ հայրենիքի հետ, հայրենիքի համար հասկացողութեան նուիրագործումով։ Որովհետեւ, հայրենի գրագէտ Սերո Խանզատեանի մտածողութեան հետքերով. «Որտեղ հնչում է հայ դպրոցի զանգը, այնտեղ ապրում է Հայաստանը»։

7 Ապրիլ, 1987

 

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹԻՒՆԸ

Ո՛չ միայն առանձնապէս որեւէ հայ գաղութի, այլեւ՝ ամբողջ հայկական Սփիւռքի հիմնական հարցերէն է ազգային ինքնութեան պահպանումը: Սփիւռքի հայերէն անկախաբար, ազգային ինքնութեան պահպանումը համաշխարհային երեւոյթի տարազ զգեցած է, բոլոր այն ժողովուրդներուն ընդգրկումով, որոնք իրենց հայրենիքներէն դուրս ճակատագրուած են ապրիլ: Ազգային ինքնութեան փնտռտուքը կը սկսի պատանեկան տարիքէն, երբ կը զգայ, որ հող չունի ոտքին տակ, կամ՝ օտար հողին հետ է շփումը: Ինքնաբերաբար հարցումը կը մրճահարէ միտքն ու հոգին: Ո՞վ եմ ես։ Որո՞ւ կը պատկանիմ:

Պատկանելիութեան երկընտրանքը ծնունդ կ՚առնէ տագնապի մը խռովքով։ Կը պատկանի ծննդավայր երկրին եւ ապրած քաղաքացի դարձած երկրի՞ն թէ մայր հայրենիքին՝ Հայաստանին:

Երկուքին ալ միատեղ եւ հաւասարապէս: Անկարելի չէ երկուքին միաժամանակ պատկանելու դրութիւնը։ Համարկումը (integration) լաւագոյն կերպն է զոյգ պատկանելիութիւններու լուծումին: Համարկումի առողջ ըմբռնողութեամբ, առանց ձուլումի գացող գահավէժ սահանքին, ապրած եւ քաղաքացի դարձած երկրիդ կեանքին եւ առօրեային հետ շաղուիլ. քաղաքական, տնտեսական, ընկերային եւ մշակութային կեանքին հետ քայլ պահել: Չմեկուսանալ ազգային կղզիացումով: Վտանգաւորը ձուլումն է (assimilation) լեզուով, մշակոյթով, ազգային ինքնութիւնը բնորոշող բոլոր տուեալներով: Հայ չզգալն է, հայութեան հետ առընչութիւններէ խզումն ու օտարացումն է: Այս է մեր ազգային մտահոգութեան հրատապութիւնը՝ հեռաւոր ափերու վրայ ցրուած հայերու ճակատագրին նկատմամբ: Հեռաւորութիւնը միայն մայր խարիսխէն հեռաւորութեամբ չի յատկանշուիր, այլ՝ իրարմէ անջատողականութեամբ: Այս անջատողականութիւնը, բաժանուածութիւնը ամէնէն աւելի կը զգացուի Ամերիկայի մէկ նահանգէն միւսը, Գանատայի, Հարաւային Ամերիկայի, Եւրոպայի եւ Աւստրալիոյ երկրներուն եւ քաղաքներուն պարագային: Նոյն քաղաքի կամ նահանգի հայերն անգամ իրարմէ այնքան հեռու եւ անհաղորդ կ՚ապրին, որ կարծես իրարու օտարական ըլլան: Այս պայմաններու տակ ձուլումը հայութենէն կը խլէ իր զաւակները, կը կապտէ հայու ինքնութիւնը, կ՚օտարացնէ եւ կը հեռացնէ ինքնութեան ակունքներէն: Ձուլումի այս աղիտալի վտանգին դէմ պայքարիլը Սփիւռքի մեր ազգային քաղաքականութեան հիմնական սեւեռակէտն է, որ ազգային ինքնութեան պահպանման կը ձգտի: Ազգային ինքնութիւնը ազգային հաւաքական ինքնաճանաչումն է, անցեալի, պատմութեան (ծագումին), մշակոյթին, աւանդութիւններուն, կրօնքին եւ այն բոլոր արժէքներուն, որոնց ծնունդ տուած է իր պատկանած ազգը: Ինքնաճանաչումը ազգային գիտակցութեան զարգացումն է՝ հայօրէն զգալու եւ ապրելու: Զգալն ու ապրիլը կը պայմանաւորէ բերելու իր նպաստը ազգային հաւաքականութեան զարգացումին եւ վերելքին:

Որո՞նք են Սփիւռքի մէջ ազգային ինքնութեան պահպանման ռազմավարութեան գործօնները. ընտանիքը, եկեղեցին, հայկական դպրոցը (կիրակնօրեայ, միօրեայ, ամէնօրեայ), լեզուն, հայրենիքը:

Անկասկա՛ծ, որ ընտանիքին հիմնական դեր վերապահուած է օտարութեան խառնակուտակ խաժամուժին մէջ, եթէ իրապէս ընտանիքը հայադրոշմ նկարագիր ունի եւ ազգային ինքնութիւնը պահելու մտահոգութեամբ կ՚ապրի ու կը տագնապի: Ըստ կարելւոյն եւ պայմաններուն ընտանիքին խօսակցական լեզուն հայերէնը կը պահէ: Չի՛ նահանջեր լեզուէն, տեղի տալով զաւակներու օտարախօսութեան դիւրամատչելիութեան կամ օտար լեզուին տիրապետելու փափաքին դիմաց (յատկապէս նոր գաղթածներու պարագային): Որովհետեւ, լեզուն մեր ինքնութեան գոյնն ու խօսուն բազկերակն է: Համօ Սահեանի բնորոշումով` «նա աղն է մեր ինքնութեան, էութեան խորհուրդը մեծ»: Ընտանիքին մթնոլորտը, բացի լեզուէն, հայկականութեամբ բուրէ, ազգային ոգիով շնչէ: Հայաստանն ու հայութիւնը, ազգային արժէքներն ու հայ մշակոյթը, հայկական հարցը, իրաւունքներն ու ձգտումները հայ ընտանիքին մթնոլորտը կազմող մնայուն եւ սնուցիչ տարրերը դառնալու են: «Հայերը»՝ անծանօթ երրորդ դէմքով ներկայանալու չեն, այլ՝ առաջին դէմքով՝ Մե՛նք, հայերս: Հայկական ազգային եւ կրօնական աւանդութիւններու եւ սովորութիւններու պահպանումն ու կիրարկումը ազգային ինքնութեան ամրացման սատարող միջոցներն են: Պատկերասփիւռի եւ ձայնասփիւռի հայկական յայտագիրներու դիտումն ու լսումը հայութեան հետ կապի ազդակ է: Հայկական երաժշտութիւնն ու ազգային պարը ընտանիքին էութեան հետ շաղուելով հայկականութեամբ կը համակեն, հայ դիմագիծին փայլը կը ցոլացնեն: Կարելի չէ զանցառել ընտանեկան մթնոլորտէն կամ դաստիարակութենէն հայուն ցեղասպանութեան ենթարկուած ըլլալու պատմական իրողութիւնը, ազգային երազին հեռանկարը՝ շեշտելով միաժամանակ որ հակառակ ցեղասպանութեան ենթարկուած ըլլալու հանգամանքին, վերածնած ժողովուրդ ենք Սփիւռքին մէջ թէ հայրենիքի պետականութեամբ: Որքա՜ն ալ Հայաստանի ժողովուրդը կը տառապի այսօր ընկերա-տնտեսական ցնցիչ տագնապներէ եւ հայրենալքումը համատարած ու ախտաւոր երեւոյթն է Հայաստանի իրականութեան:

Միջին Արեւելքի հայահոծ գաղութներէն հեռանալէ ետք, աւելի զգալի կը դառնայ եկեղեցւոյ դերին կարեւորութիւնը։ Անձնական փորձառութեամբ մը, ամէն անգամ, որ հեռաւոր հայկական գաղութ մը այցելութեամբ գտնուած եմ, առաջին փնտռածս հայ եկեղեցին եղած է, ուր՝ օտարոտի խորթութիւններէ խուսափումով հայութիւնս վերագտնելու ազգային ապաստարան մը որպէս ներկայացած է ան:

Բանաստեղծ Վահան Թէքէեանի ապրումին ընդհանրականութիւնը զգացած եմ իր խօսքին բառերով, որ իւրաքանչիւր հայու հոգւոյն ծննդավայրն է եկեղեցին հայկական։ Իրապէս ա՛ն՝ եկեղեցին հայկական, ազգային այն օճախն է, օտարութեան ափերուն, ուր մխացող խունկն ու ծխացող բուրվառը հայկականութիւն կը բուրեն, հայկական պատարագը, – Եկմալեան կամ Կոմիտասեան,  որ եզակի է քրիստոնեայ աշխարհին մէջ հայ մարդուն ազգային ինքնութեան հրավառութիւնն է. Հայկական շարականները ազգային երաժշտութեամբ հայ մարդուն հոգին թնդացնող բոմբիւններ են. աղօթքներն ու Ս. Գիրքէն ընթերցումները (հայերէնով) մեծասքանչին հետ կիրակնօրեայ հերթականութեամբ հաղորդակցութեան վերանորոգ կապն է: Հայ եկեղեցականին քարոզները հայերէն լեզուի պահպանման սատարող են՝ անկախաբար անոնց հոգեւոր կամ ազգային բովանդակութենէն: Կը մնայ, որ քարոզներուն թէ՛ բովանդակութիւնը լուրջ եւ գոհացնող ըլլայ, թէ հայերէնը պահուի քարոզախօսութեան լեզուն որպէս, անհրաժեշտութեան պարագային տեղական լեզուին գործածութեամբ: Նահանջը սկսած է հոն, – Առաքելական կամ Աւետարանական, – ուր հայերէնը բոլորովին վերցուած է…:

Հայ եկեղեցին հին դարերէն ասդին միա՛յն ծիսակատարութեան վայր չէ իր հոգեւոր բովանդակութեամբ, այլ՝ գոյատեւման կռուան եւ ազգային ինքնութեան պահպանման բերդ՝ հայրենիք ու պետականութիւն փոխարինող: Ո՛ւր որ ալ ըլլայ, ան հայ համայնքին համար ազդեցիկ եւ ներգործող ներկայութիւն մըն է՝ ազգային, կրթական, մշակութային եւ կրօնական դերակատարութեամբ, որուն յարկին տակ կամ շրջափակէն Ներս հայ մարդոց իրարու հետ կիրակնօրեայ հանդիպումն ու շփումը կիրագործուի համախումբ հայութեամբ:

Հայ եկեղեցւոյ միութեան մտատանջութիւնը աւելի սուր հրատապութեամբ կը խռովէ իւրաքանչիւր սրտցաւ եւ ընդհանրական ապրումներու տէր հայուն սիրտը, յատկապէս միացեալ Նահանգներու. եւ Գանատայի մէջ, ուր Հայաստանեայց Առաքելական եկեղեցին կը հովանաւորուի ու կը ղեկավարուի երկու տարբեր առաջնորդանիստ կեդրոններէ եւ եթէ չափազանցութիւն չըլլայ, պիտի համարձակինք ըսել թէ մէկուն թէ միւսին անդամ հայ մարդը իրարու հանդէպ կը  գգայ հայու եւ թուրքի փոխադարձ ատելութեամբ: Ոչի՛նչ փոխուած է տակաւին հակառա՛կ հայ կեանքի բարեշրջումներուն…։

Հայ եկեղեցւոյ կից գործող կիրակնօրեայ դպրոցները, որոնք դժբախտաբար տեղ–տեղ կ’օգտագործեն տեղական լեզուն, կրօնա–բարոյական դաստիարակութեան ճամբով հայեցի դաստիարակութիւնն ու ազգային ինքնութեան ճանաչողութիւնը պիտի փոխանցեն մանկա– պատանեկան տարիքի հայ նոր սերունդին։ Հայկական ինքնութեան շեշտաւորումով հայ մշակոյթի հոգեւոր արժէքները՝ Մ. Խորենացի, Ներսէս Շնորհալի, Գրիգոր Նարեկացի իրենց հոգեւոր սնունդին սնուցիչ տարրերը պիտի ըլլան։ Աստուածաշունչին առընթեր եւ հոգեւոր դաստիարակութեան հետ ազգայինը մնայուն եւ տիրական ներկայութիւն պիտի պահէ։ Անո՛վ կ’արդարանայ հայկական կիրակնօրեայ դպրոց ըլլալու հանգամանքը։

Հայեցի դաստիարակութեան եւ ազգային ինքնութեան պահպանման առաքելութեան մէջ շատ կարեւոր դեր վերապահուած է շաբաթօրեայ կամ միօրեայ դպրոցներուն: Հո՛ն ուր ամէնօրեայ դպրոցներ չեն գործեր, շաբաթօրեայ կամ միօրեայ դպրոցները պէտք է փոխարինեն։ Բարեբախտաբար, այսօր ընդհանրացած երեւոյթներ են անոնք հայկական բոլոր գաղութներէն ներս: Հայկական Սփիւռքի կրթական մեր քաղաքականութեան մէջ ընդգրկուած են անոնց ուսումնական ծրագրի համադրումի, դասաւորումի եւ խտացումի աշխատանքները՝ լեզուի, պատմութեան, մշակոյթի, երգի ու պարի բաղկացուցիչներով։ Օտար վարժարաններ յաճախող օտարախօս հայորդիներու համար լեզուի ուսուցման նորագոյն մեթոտներու կիրարկումը փրկարար դեր կրնայ կատարել հայերէնախօսութեան համար: Անոր նախանձախնդրօրէն հետամուտ է Նիւ Եորքի Մայր Աթոռի առաջնորդանիստի Հայ կր թական կեդրոնի տնօրէնուհի Սիլվա Տէր-Ստեփանեանը՝ դասագիրքերու պատրաստութեամբ, ուսուցիչներու որակաւորման սեմինարներու նախաձեռնութեամբ, ստեղծագործական յղացումներով, մանկական հրատարակութիւններով եւ հետազօտական աշխատանքներով։ Նոյնիսկ եթէ ամերիկեան համաձուլող կաթսային մէջ կաթիլ-կաթիլ կաթկթող ծորակ մըն է, նուիրեալ ճիգին արդիւնաւորութիւնը հաստատուած իրողութիւն է։ Նիւթական եւ բարոյական քաջալերութիւնը պէտք չէ զլացուի Նիւ Եորքի հայ կրթական կեդրոնին:

Ամբողջ Ամերիկայի տարածքին ամէնօրեայ դպրոցներու թիւը որքան ալ հայութեան թիւին հետ բաղդատած սահմանափակ է, բայց գործող հայկական ամէնօրեայ դպրոցներուն դերը հայ ինքնութեան պահպանման տեսակէտով անփոխարինելի եւ հիմնական է: Հայերէն լեզուն սորվելու, գրելու, գործածելու եւ պահելու ամէնէն ապահով հաստատութիւնն է։ Ամբողջ օրը հայկական միջավայրը հայորդիին ազգային ինքնութեան հետ անխզելի կապն է` հայ ընկեր-ընկերուհիներու եւ հայ ուսուցիչներու հետ ամէնօրեայ շփումին մէջ ըլլալու առաւելութիւններով: Ամէնօրեայ հայ դպրոցը հայ մանուկին եւ պատանիին իր ինքնութիւնը ճանչցնող եւ ամրացնող, գիտելիքներ տալով, պատմութեան եւ մշակութային արժէքներու գծով. անցեալի եւ ներկայի ժառանգութեան փոխանցումով հայու տիպարին կերտումը կ՚ապահովէ: Ի պատիւ ամերիկահայ ամէնօրեայ հայ դպրոցին կարելի է անվարան ըսել, որ այդ արդիւնաւորութիւնը կ՚իրագործէ։ Կը մնայ, որ բազմանայ ամէնօրեայ հայ դպրոցներու թիւը Ամերիկայի տարածքին։

Բոլոր հայկական գաղութներէն ներս արեւմտահայերէնի ճակատագիրը մեզ ցնցող տագնապն է։ Այդ տագնապին սրութիւնը աւելի շեշտուած ձեւով կը զգացուի Ամերիկայի, Եւրոպայի, Գանատայի եւ Աւստրալիոյ հայութեան պարագային: Աշխարհի մէջ հայութեան ցրուածութեան ներկայ պայմաններու դրութեամբ հայուն հայ ըլլալը, ազգային ինքնութեան հաւատարմութիւնը միայն լեզուն չէ որ կը բնորոշէ: Երկու տեսակէտներ այս առընչութեամբ իրարու կը հակադրուին: Առաջինը՝ բանաստեղծ եւ վաստակաւոր մտաւորական Զարեհ Մելքոնեանինն է, ըստ որուն «Հայը այն է, որուն զաւակը հայերէն կը խօսի». երկրորդը՝ բանաստեղծ եւ անգլիագիր հեղինակ Զաւէն Սիւրմելեանինն է, ըստ որուն. «Ես կորսնցուցի հայ լեզուն՝ շանելու համար հայ ոգին»:

Երկու տեսակէտներն ալ իրենց ջատագովները ունին: Միջին Արեւելքէն Ամերիկա գաղթողներն են առաւելաբար առաջին տեսակէտին կառչածները, որոնք սխալ չեն իրենց ազգային աւանդապահ մտածողութեան մէջ: Սխալը այն է, որ օտարախօսին ազգային ինքնութիւնը խնդրոյ առարկայ կը դարձնէ ծայրայեղական մօտեցումով։ Լեզուի առընչութեամբ իրատեսութիւնը պէտք է ըլլայ մեկնակէտը: Ամերիկեան հսկայ ընկերութեան խառնարանին մէջ, ուր պատկերասփիւ 230   ռի, փողոցի, խանութի, փոխադրութեան հանրային միջոցներու, ճաշարանի լեզուն անգլերէնն է, դժուար է, չըսելու համար անկարելի, հայերէն լեզուի պահպանումը: Հակառակ այս լափլիզող հոսանքին, նախանձախնդիր հայը պիտի չդադրի պայքարելէ եւ ամէն ճիգ ի գործ դնելէ հայերէնախօսութեան համար՝ ընտանիքի լեզուն, հայերու հետ խօսակցութեան լեզուն հայերէնը պահելով: Լեզուն կենդանի պահողը հայ թերթն ու հայ գիրքն են: Հետզհետէ հայերէն թերթ ու գիրք կարդացողներու թիւը անկումի մէջ է։ Ամերիկայի մէջ աւելի շեշտուած ըլլալով հանդերձ, երեւոյթը կը մնայ համատարած եւ ընդհանուր: Ասոր դիմաց դրականն ալ անտեսելու չենք: Օտարախօս հայերու հայութեան հետ հաղորդակցութեան ազդու միջոցներ են անգլիագիր թերթերն ու հրատարակութիւնները. Aim-ը, Armenian Observer-ը, Armenian Reporter-p, Mirror Spectator-, Ararat Literary Review-ն, A.G.B.U. Reporter-ը: Կարեւոր նպաստ կը բերեն հայ թերթին հետ իրենց կապը խզած հայ ընտանիքներուն հայկականութեան հետ շաղկապումին:

Աւանդական ըմբռնումով հայապահպանութեան նախապայմանը լեզուն էր: Այսօր հայութեան աշխարհացրիւ քարտէսին խայտաբղէտութիւնը փոխած է նաեւ աւանդական ըմբռնումներն ու չափանիշները: Հայապահպանութիւնը փոխարինուած է ազգային ինքնութեան ճանաչողութեամբ: Լեզուէն անկախաբար, հայ ոգիին կայացումն ու էացումը, հայ կեանքի ներկայ հանգրուանին, ազգային իրատես ռազմավարութիւնն է, որ անզանցառելի է ազգանպաստ իր ձգտումով: Եւ այս մարզէն ներս մշակոյթը ամէնէն զօրաւոր եւ ազդու հոգեւոր զէնքն է օտար լեզուով հայ մշակոյթի եւ հայ արդի արժէքներու մասին գըուած գիրքերու ընկալման ճամբով: Ի տես Ամերիկայի թէ այլ հայկական գաղութներու օտարախօս հայերու հայանպաստ ծառայութիւններուն, հայ դատին եւ հայրենիքին նուիրուած շարժումներուն եւ նախաձեռնութիւններուն օգտակարութեան տարողութեան, կը խորհիս որ հայերէն խօսող եւ հայ անունը կրող բայց հայութենէ պարպուած, ո՛չ նիւթապէս, ոչ բարոյապէս հայութեան որեւէ օգուտ չունեցողներէն չե՞ս նախընտրեր իրենց ազգային ինքնութեան հաւատարիմ այն հայերը, որոնք պարագաներու եւ պայմաններու բերումով եթէ կորսնցուցած են լեզուն, բայց գիտակցութեամբ կը ծառայեն հայութեան եւ հայ դատին: Այսպիսի հայերու օրինակները շատ են:

Ապրող հայրենիքի իրականութիւնը, հայ ինքնութեան պահպանման կարեւոր ազդակներէն մէկն է, իր անկախ պետականութեամբ:

Այն գիտակցութիւնը, որ աշխարհի քարտէսին վրայ կէտ մը կայ, որ մեր հայրենիքն է, մեր նախահայրերու բնօրրանն է, որմէ հեռու ապրելու ճակատագրուած ենք: Աշխարհի քարտէսէն այսօր ցեղասպանութեան կազմակերպիչ տէրութեան կողմէ ջնջուած են մեր պատմական Հայաստանի երկրամասերը, որոնց տիրանալու իրաւունքը մեր ազգային սրբազան երազն է:

Հայաստանի անկախ պետականութեան գաղափարն ու գիտակցութիւնը արտասահմանի հայախօս կամ օտարախօս նոր սերունդին տալը նպաստել է անոնց ազգային ինքնութեան ամրացման: Թչուառ, դժուար եւ տնտեսա-ընկերային տագնապալի պայմաներու առկայութիւնը՝ Հայաստանի եւ հայութեան ապագային հանդէպ հաւատքը պէտք չէ տկարացնէ, պէտք չէ առաջնորդէ դէպի յուսահատութեան անել բաւիղները: Հաւատքի կորուստը ազգային ինքնասպանութեան համազօր է։ Ապագային հանդէպ լաւատեսութեան զարգացումը մեր ազգային ինքնապաշտպանութեան եւ ինքնութեան բերդերը ամրաց նել կը նշանակէ:

Օտարախօս եւ հայախօս պատանեկան եւ երիտասարդական խումբերու այցելութիւնն ու մասնակցութիւնը հայրենի առօրեային՝ շինարարական, մարդասիրական օգնութիւններու գծով հայրենասիրական օգտաշատ նախաձեռնութիւններ են, որոնք հետեւողական քաղաքականութիւն դառնալու են հայկական Սփիւռքի ազգային ինքնութեան պահպանման ռազմավարութեան համար: Այս տեսակէտով մեծապէս գնահատելի են եկեղեցիի թէ այլ կառոյցներու ճամբով պատանեկան-երիտասարդական խումբերու այցելութիւններն ու անոնց հայրենակերտումին բերած մասնակցութիւները: Այս գործնական հաղորդակցութիւնն ու հոգեկան շփումը արմատներուն հետ՝ իբր տպաւորութիւն, ապրում եւ հայրենաօծ դրոշմ անջնջելի կը մնան անոնց ներաշխարհին եւ գիտակցութեան մէջ՝ ամբողջ կեանքի տեւողութեան:

Հայկական ինքնութեան պահպանման ռազմավարութիւնը՝ հայկական Սփիւռքի աշխարհացրիւ քարտէսի խայտաբղէտութեան դիմաց՝ հայերէնախօսութեամբ թէ ոգիով հայը հայութեան պատկանելիութեամբ եւ ազգային ընտանիքի մէջ պահելու ամրաբերձ կայացումն է։

20 Հոկտեմբեր, 2000

 

ՀԱՅՐԵՆԻ ՀՈՂԻՆ ԵՐԱԶԱՆՔԸ…

–.Ա.–

Հողն ալ կ՚երազէ եւ հողին երազանքը ընդհանրական ոլորտներու մէջ կը թեւածէ։ Կ՚ընդգրկէ ազգը իր ամբողջականութեամբ եւ անոր հաւաքական ձգտումներուն համընդհանուր տարողութեամբ: Նեղ տարածքով թէ ընդարձակ սահմաններով հողի երազանքին ծիրը լայն է եւ իր հորիզոնները հեռուին կը նային…: Ապագային կ՚ուղղուին յաւերժութեան հեռանկարով…: Պարագայականէն, հատուածականէն եւ պատեհապաշտութենէն վեր են իր թռիչքները: Հոգե-բարոյական մաքուր մթնոլորտի մը որոնումով:

Հողին վսեմագոյն երազանքը` անկախութիւնը նուաճուած է, իր ժողովրդավարական կառոյցով, բայց անկախութեամբ յուսացուածը կ՚ուշանայ տակաւին ազգային, ընկերային, բարոյական, մարդկային, քաղաքական եւ մշակութային մարզերէն ներս: Այս արժէքներուն վերահաստատումն ու ամրացումը պետական հետեւողական քաղաքականութիւն ըլլալէ աւելի, իշխանատենչութեան փառամոլութիւնն ու աթոռ պահելու ախտագին պայքարը, ոխի ու ատելութեան կիրքը հող ու ծաւալ գտնելով հայրենի հողին վրայ, գերիշխո՛ղ են: Խաթարուած է հայրենի հողին երազանքը…: Հին վարչակարգին խաթարուած բարքերը, որոնց սուր քննադատութիւնները ժամանակին կատարուած էին, ո՛չ միայն վերացուած չեն, այլեւ՝ զարգացած ու դրսեւորման նոր ու այլասերիչ երեւոյթներով մտահոգիչ դարձած են Հայաստանի եւ Սփիւռքի հայրենասիրական անաղարտութեամբ եւ ազգային նախանձախնդրութեամբ գործող սրտցաւ շրջանակներուն համար, որոնք հեռու կանգնած են իշխանութեան կերակրատաշտէն եւ քաղաքական պատեհապաշտութենէն…: Հայրենիքի մէջ թէ այլուր միշտ պետութեան հետ ըլլալու, – հակառակ ընկերային դաւանանքին, – անսկզբունքայնութեամբ չեն գործեր…: Սկզբունքայինը պահելով տեսականի ծածկոյթին տակ…:

Հին դարերէն ի վեր հայ հողին երազանքը եղած է հայահաւաքը իր տարածքին վրայ: Ազգային համախմբումը՝ իր անկախ պետականութեան հովանիին տակ, որպէս զի համահաւաք ժողովուրդը իր ազգային աւանդութիւններու հետեւողականութեամբ եւ նկարագիրի շինարար յատկութիւններով կերտէ հայրենիքը, ապահովէ անոր ապագան:

Ստեղծագործական կարելիութիւններու բարօր պայմաններով հարստացնէ հայ մշակոյթի բազմադարեան գանձարանը՝ «Բանի աշխարհը», ինչպէս պիտի ըսէր նորոգ հանգուցեալ հողաբոյր գրագէտը՝ Հրանտ Մաթեւոսեան, Բանի նոր իրագործումներով։ Հայրենի հողը միշտ ալ դաւանած է այն անայլայլ ճշմարտութիւնը, որ հողէն ամէն օտարացում, ամէն մեկնում, ամէն հայրենալքում կորո՛ւստ է եւ ոտնահարումն է հողին սրբազնագոյն երազին…: Ու ի՜նչ ըսել այն իշխանութեան, որ իշխանավայել ոչ մէկ կեցուածք կը ճշդէ արտագաղթի արիւնաքամութեան վերջ տալու ազգային բուժարար խղճմտութեամբ…: Կը դաշունահարէ հողին առաջնահերթ երազանքը…: Կը խաբուի այն պատրանքով, կը խաբէ այն փխրուն յոյսով, որ հայրենաթողները օգտակար կը հանդիսանան հայրենիքին… Հեռուէն իրենց նիւթական ներմուծումներով…: ՈՀ, ի՜նչ զարմանք տակաւին, որ Հայրենիք-Սփիւռք Բ. խորհրդաժողովին ո՛չ մէկ ակնարկութիւն, ո՛չ մէկ դատապարտում, – պաշտօնական խօսքի բանաձեւումին մէջ, – արտագաղթի տնաքանդ հոսանքի մասին, որ ըստ բացայայտ երեւոյթներու օտար եւ թրքամէտ ուժերու կողմէ դարբնուած «Հայաստան առանց հայերու» քաղաքականութեան շարունակութիւնն է…:

Հայրենի հողին երազանքն է միաժամանակ հողահաւաքը: Ամբողջական եւ միացեալ Հայաստանի, համազգային երազի իրականացման աննահանջ հաւատքո՛վ։ Այդ երազի ճամբուն վրայ Լեռնային Ղարաբաղի ազատագրութիւնը հողահաւաքի առաջին հանգրուանն էր, պատեհ առիթին եւ պայմաններուն օգտագործումով եւ ազատագրական պայքարի նորօրեայ հերոսներուն «սրբազան խենթութեամբ»: Դիւանագիտական բանակցութիւնները բարեյոյս չե՛ն… Հանրութեան աչքին թաքնուած ճշմարտութիւններ կան…: Ոչ հայանպաստ սակարկութիւններու մասին կը խօսուի…: Արդէ՛ն կատարուած զիջումներու, – Մեղրի-Լաչին, – իրողութիւններու առջեւ դրուելու վտանգը կը ծանուցուի իրազեկ անձերու եւ շրջանակներու կողմէ…: Հողին երազանքը կ՚արիւնի ի լուր այս իրողութիւններու չարագոյժ խորհրդաւորութեան եւ ի տես անոր նախագահական ընտրարշաւի օգտագործման…:

Առա՛նց իր երազէն զիջելու, առա՛նց իր թռիչքին թափը կասեցնելու, առա՛նց իր ուղղութենէն շեղելու հողը իր պահպանման, իր ապահովութեան եւ զարգացման համար գիտէ եւ կը հասկնայ դիւանագիտութեան լեզուն… բոպիկ ալ չէ եղած պատմութեան ընթացքին դիւանագիտութեամբ փայլող քաղաքագէտներէ, բայց ամէն դիւանագիտութենէ եւ քաղաքականութենէ վեր դասած է ցեղասպանութեամբ բռնագրաւուած իրաւունքի պահանջատիրութինը, հողահաւաքի ազգային երազի հետապնդումը…: Ի՜նչ ալ ըլլան միտումները, ընդունելի չեն Թուրքիոյ կողմէ ցեղասպանութեան ճանաչումէն ետք հողային պահանջքի իրաւունքէ հրաժարելու պետական ազգավնաս շեղումները: Հողը ինչպէ՛ս տակաւին պիտի հանդուրժէ իր ղեկին վրայ մէկը, որ օտար է հայ ժողովուրդի ամբողջական երազին համազգային ընդգրկումին՝ պետական մտածողութեամբ եւ քաղաքականութեամբ:

Ոչ միայն այդ միայն, այլեւ՝ հանդուրժէ, – Օթանի ռազմափորձերու շրջագիծէն ներս, – թրքական զօրքին ներկայութիւնը Հայաստանի հողին վրայ, որ սրբապղծումն է այդ հողին վրայ եւ այդ հողին համար արիւն թափած բիւրաւոր նահատակներուն յիշատակին…: Քաղաքական զգացականութիւն չէ, – անո՛վ կը մեղադրուին այսօր հայութեան հակաթուրք տրամադրութիւնները քաղաքագէտի հովեր առածներու կողմէ Հայրենիքի թէ Սփիւռքի մէջ, – այլ՝ ազգային պահանջատիրութեան անտեղիտալի եւ հետեւողական վարքագիծ: Ինչքա՜ն յուզախռով եւ անզուսպ պոռթկում յառաջացուց իր օրին Հայաստանի արտաքին գործոց նախարարին թրքական օդանաւով Պէյրութ այցելութիւնը՝ ամբոխները ոտքի հանող զայրոյթով…: Սփիւռքի թէ հայրենիքի հակաթուրք ժողովուրդը, յատկապէս անոր կամքը արտայայտող քաղաքական հոսանքներն ու ազգայնական շրջանակները ինչպէ՛ս պիտի համակերպին քաղաքական այս արկածախնդրութեան, որուն ոչ մէկ պատճառ ունէր, – դիւանագիտական, ռազմական, – մեր պետութիւնը ենթարկուելու… եթէ տակաւին անվերատեսելի կը մնայ որոշումը: Այդ պարագային հողը իրեն կը վերապահէ մերժումի ամէն իրաւունք եւ դիրքորոշում, որ ընդհանրական հայութեան կամքը կ՚արտայայտէ…: Բայց ինչո՞ւ արդեօք լուռ են, այս օրերուն, հակաթուրք պայքարի ջատագովները…:

Հողին ազգային երազանքը սկսած է գունաթափիլ: Ազգային արժէքներու հանդէպ վերաբերումը նահանջի մէջ է: Կա՛ր ժամանակ, որ հայրենի հողը ինք կը տառապէր հայրենազուրկ իր զաւակներուն հիւծումով եւ կորստեան ճակատագրով: Ձեռք կ՚երկարէր անոնց ազգային ինքնութեան համար հաւատարմութեան պայքարին եւ հողին հետ հաղորդակցութեան միջոցներու ընծայման: Այսօր վէրքը հողին վրայ կը տարածուի: Համաճարակ հիւանդութիւն դարձած է ազգային ինքնութենէ եւ արժէքներէ պարպուիլը, օտարամուտ (եւրոպակա՜ն) մակերեսային բարքերու անձնատուր դառնալու մարմաջը, ինքնալքումն ու օտարացումը: Համաշխարհայնացման հովե՞րն են թէ պետական ազգային քաղաքականութեան բացակայութիւնն է՝ նորահաս uերունդները ազգային գիտակցութեամբ զինելու եւ տեսիլքներով ոգեւորելու…: Արդեօ՞ք պետութեան ընկերային կարգն ու սարքը, – իր ազատ եւ վայրագ շուկայական դրուածքով, – պատասխանատուութեան բաժին չունի ազգային զառիթափին մէջ։ Հողին երազանքին անյարիր են «գազինոներու» բազմացումներն ու բախտախնդիրներու եռուզեռը անոնց շուրջ՝ ի հեճուկս աղքատ բնակչութեան անտեսումին, գիտական կեդրոններու փակումին եւ գիտնականներու հեռացումին…։

Հայրենի հողին երազանքը ազգային է գերազանցապէս՝ ազգային արժէքներու վերականգնման պետական հոգատարութեամբ…:

18 Յունուար, 2003

 

–.Բ.–

Ի՛նչ վարչակարգի տակ ալ գտնուի, ի՛նչ իշխանութեամբ ալ ղեկավարուի հողին երազանքը ըլլալէ չի դադրիր երկրին մէջ հոգե-բարոյական առողջ, վստահութիւն եւ ապահովութիւն ներշնչող մթնոլորտի կայացումը՝ ընկերային բարքերու տեսակէտով թէ պետութիւն ժողովուրդ փոխյարաբերութիւններու գործընթացով: Ազգային երազանքին նախապատուութենէն ետք եւ անոր առընթեր ժողովրդավար պետութեան քաղաքականութիւնը անմիջականօրէն կը միտի ժողովուրդին,– իբրեւ ազգային միաւոր,– իր դարաւոր աւանդութիւններուն պաշտպանութեամբ գոյապահպանման, ազգային բարոյական դիմագիծի անաղարտ մնալուն: Եկեղեցին ալ պետութեան կողքին կարեւոր դերակատարութիւն ունենալու սահմանուած է: Այսօրուան Հայաստանի մէջ մեր ժողովուրդի հոգե-բարոյական դիմագիծը եւ ազգային նկարագիրը վտանգաւոր կացութիւն կը դիմագրաւէ «ազատութիւններու» թոյլ տուած սանձարձակութեամբ եւ խաթարիչ մթնոլորտով…: Իշխանութիւններու քաջալերանքով… կամ անտարբերութեա՛մբ: Անկախութեան բերած ժողովրդավարական արժէքները, որոնք եւս դժբախտաբար խախտումներ արձանագրեցին,– խօսքի եւ մտածումի ազատութեան բռնաբարումներով, – հայրենի հողին երազանքներն էին…: Ազատութիւնը բարիք է, երբ ան կ՚օգտագործուի ժողովուրդի ընկերային բարեկեցութեան, տնտեսական նախաձեռնութիւններու ընձեռնման, հոգե-մտաւոր արտայայտութիւններու անկաշ 236   կանդ դրսեւորման, ազգային գաղափարախօսութեան ընդհանրացման եւ մշակոյթ-գիտութիւն զարգացման: Ամէն ազատութիւն չէ, որ բարիք է…: Կան ազատութիւններ, որոնք ժողովուրդը կը շեղեն իր պապենական աւանդութիւններէն, հաւատքէն, երազէն եւ նուիրագործուած ուղեգիծէն՝ օտարամուտ պետականօրէն անհակակշիռ հոսանքնե րու ախտաժէտ ազդեցութեամբ, վնասաբեր ազատութիւններով մարդու իրաւունքներու ապազգային պաշտպանութեամբ եւ եւրոպական այլանդակ կենցաղակերպերու ներմուծումով… եւ որդեգրումով…:

Հայրենի հողին երազանքն է օր առաջ ձերբազատուիլ իշխանութիւններու կողմէ ազատօրէն թոյլատրուած այս այլանդակութիւններէն, որոնք կ՚եղծանեն Հայաստանի հայկական դիմագիծը: Բայց ցաւալի ողբերգութիւնը հոն է, որ Հայաստանի իշխանութիւններն ու եկեղեցին ալ ազատ չեն, – այնքան ատեն որ Եւրոպական Խորհուրդէ ներս են, – այդ այլանդակութիւններու առաջքը առնելու:

Հողին երազանքը չէր անժամանակ կերպով Եւրոպական Խորհուրդէն ներս մուտքը, այլ՝ իշխանութիւններու քաղաքական նկրտումները՝ իբր կարեւոր իրագործում Հայաստանի արտաքին քաղաքականութեան համար: Երկրին հոգե-բարոյական մթնոլորտին աւելի շատ վնաս հասցուց եւրոպական «նորմաներու» թափանցումը, որ կապ չունի արեւմտեան մտածողութեան եւ մշակոյթին հետ հոգե-իմացական շփումին:

Հայաստանի այսօրուան ընկերա-քաղաքական պայմաններուն, – հետզհետէ աւելի վատթարացումը, – տնտեսական տագնապին, – ան-  լոյծ դրութեամբ, – հոգե-բարոյական վատառողջ կլիմային, – նեխումի հակամէտ, – հաղորդ իշխանութիւն մը թոյլ չէր տար ինքզինքին Եւրոպական Խորհուրդէն ներս մուտքի «իրագործումով» մահապատիժը վերացնելու պերճանքը…: Շատ կանուխ էր Հայաստանի պէս երկրի մը համար, որ ոճրային արարքներու եւ դաւադրութիւններու թատերաբեմ է, մահապատիժը զանցառելը…: Մահապատժին զանցառումը քաջալերանք է նոր եւ չյայտնաբերուող ոճիրներու մութին մէջ սարքումին՝ մահապատիժէ զերծ մնալու անխիղճ անպատասխանատուութեամբ…: Արդարադատութիւնն ալ արդէն, – որպէս կամակատարը իշ-  խանութեան, – դադրած է օրէնսդրական սկզբունքները կիրարկելէ:

1999 Հոկտեմբեր 27-ի Ազգային Ժողովի սպանդէն ի վեր, ոճրագործութիւններու շարքը ո՛չ միայն ապականած է հայրենի հողին հոգեբարոյական կլիման, այլեւ՝ վտանգած է ապահովութեան եւ կայունութեան կենսական անհրաժեշտութիւնը։

Որքա՜ն ալ Հայրենի Հողին երազանքին յարիր կրնային ըլլալ ազգանուիրական շարժումներուն տրուած ազատութիւնները, որոնք կ՚ոտնահարեն, – մարդկային իրաւունքներու չարաշահումով, – իր սըբութիւնները, կը կացինահարեն մեր նախահայրերու հաւատքին արմատները, կը սրբապղծեն մեր ազգային ինքնութեան խորանները՝ դրամական օտար եւ պղտոր աղբիւրներէ ֆինանսաւորուող աղանդամոլական քարոզչութեամբ։ Ուղղակի կամ անուղղակի վայելելով իշխանութիւններու աջակցութիւնը։ Մեր եկեղեցւոյ հակաքարոզչութիւնը անզօր կը մնայ մինչեւ օրս… կամ ցուցաբերուած անտարբերութիւնը՝ անհասկնալի…: Բացատրելի միայն Եւրոպական Խորհուրդի «նորմաներով»…:

Անկախութեան ընձեռած ազատութիւնները, թէ Եւրոպական Խորհուրդի «նորմաները» հասած են հոն, ուր հայրենի հողին վրայ կ՚աճին մասոնական օթեակները, որոնք բացայայտօրէն սիոնական քաղաքականութեան ջատագովներն են հայրենի հողին վրայ, պետական անշրջահայեաց կեցուածքով եւ քաղաքական ազգավնաս մոլորանքով… (գուցէ քոմփլէմանդարիզմի դիւանագիտութեան հետեւողականութեամբ, որ Հայաստանի արտաքին քաղաքականութեան առանցքն է այս օրերուն):

Բարոյականութիւնը, որ մեր քրիստոնէական հաւատքին հիմնական խարիսխը կը կազմէ, վերիվայրումներու ենթարկուած է: Սեռային սանձարձակութիւնը, – միասեռականութեան դրսեւորումներով,– որպէս Եւրոպական Խորհուրդի անդամակցութեան «բարիքը», կը պարպէ Հայաստանը իր բարոյական էութենէն, որ դարերու շաղուածքը ունի…: Հայրենի Հողին երազանքն է փրկուիլ աղարտում է, մաքրուիլ բարոյական այլասերումներէ, վերագտնել իր իրաւ պատկերը, որ հայ երիտասարդութեան առողջ դաստիարակութեամբ, – ազգային, մարդկային եւ ընկերային, – եւ հայ քրիստոնեայ ընտանիքին բարոյական ըմբռնողութեամբ վերականգնումով պայմանաւորուած է։

Հայրենի Հողը ասկէ աւելի չի կրնար հանդուրժել անշնչելի փտածութիւնը եւ անոր կործանիչ աւերները, որ սկսելով իշխանութենէն ներս մուտք գործած «գլան»ներէն, մինչեւ իշխանութեան հետ մօտաւոր եւ հեռաւոր կապերով առընչուող հիմնարկները ընդհանրացած բարք է…: Ուրիշ անպատուախնդիր համաճարակ մըն ալ այս մէկը:

Հայաստանէն աղքատութիւնը չի նուազիր (խաբուսիկ են աղքատութեան նուազումի հաղորդումները իբր նախագահական ընտրարշաւի ծանուցում) այնքան ատեն որ փտածութեամբ յղփացողները իրենց ճնշող ներկայութեամբ կ՚արհամարհեն ժողովուրդը, որ կ՚ապրի անոնց աւելցուկներով եւ փշրանքներով…: Ո՞վ է ժողովուրդի մասին մտածողը: Ժողովուրդը կ՚արժեւորուի միա՛յն ընտրարշաւի օրերուն, – ժողովուրդի կուսակցութեան պատկանելիութեամբ եւ «միասին աշխատիլ» նոր լոզունգով…: Հայրենի հողին երազանքը իր հոգիին մէջ սնուցած ժողովուրդը կրկին անգամ ըլլալով պիտի խարուի՞ փորձուածը կրկին փորձելով… շռա՛յլ ու խաբուսի՜կ լոզունգներէ տարուելով…:

Ժողովուրդի կուսակցութեան պատկանողը ժողովուրդի շահէրէն կ՚առաջնորդուի, անոր բարօրութեան մասին կը մտածէ (փորը կուշտ պահելով) ու կը ծրագրէ այնպիսի միջոցառումներ, որոնք կը ծառայեն ժողովուրդը հայրենիքին հետ եւ հայրենիքին համար պահելու. ժողովուրդը չօտարացնելու պետութենէն եւ հայրենի հողին երազանքէն. ժողովուրդը հայրենիքի վերաշինութեան լծելու եւ ամբողջական Հայաստանի երազով տոգորելու:

Հայաստանէն անգործութիւնը չի վերանար այնքան ատեն, որ փտածութիւնը համատարած երեւոյթ ըլլալէ չի դադրիր: Գործ հայթայթող արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններ տնտեսական սերտուած քաղաքականութեամբ չապահովեն աշխատանքը, գիւղացիին հողամշակութիւնը, որպէսզի արդարօրէն ու ճակտի քրտինքով շահին իրենց ապրուստը։ Կաշառակերութիւնը չդառնայ ու չընդհանրանայ ապրուստի ապահովման եւ հարստացման խարդախ ուղին…:

Հայրենի Հողին երազանքն է, որ ժողովուրդը չխաբուի լոզունգներէ, զինք իր անմիջական մտահոգութիւններէն հեռու պահող իշխանութիւններու կեղծ ժողովրդասիրութենէն…: Իշխանութիւնը ժողովուրդէն անջրպետող հեռաւորութիւնը անժխտելիօրէն առկայ է, որքա՜ն վերջին օրերուն արուեստականօրէն մօտեցումներ կը փորձուին եւ պատկերասփիւռէն իրավիճակէն գոհ ըլլալու ապսպրուած յայտարարութիւններ կատարուին…:

Հայրենի Հողին երազանքն է հոգե-բարոյական տանելի եւ ընդունելի մթնոլորտով շնչող մարդկայնական Հայաստան մը, որ վերագտած է իր անկախ պետականութիւնը։

24 Յունուար, 2003

 

–.Գ.–

Ընկերային եւ դասակարգային անհաւասարութիւնները, որոնք ներկայ իշխանութիւններու տնտեսական յամառող քաղաքականութեան հետեւանքներն են, վերացնելու փոխարէն կը վատթարանայ ժողովուրդի տարբեր խաւերու, – աշխատաւոր, գիւղացի, ուսուցիչ, մտաւորական, արուեստագէտ, գիտութեան եւ կրթութեան բարձր ոլորտներու մասնագէտ,– տարապայման ապրելակերպի դրութիւնը։ Պիտի շարունակուի թշուառութեան գոյատեւումը, որ արժանապատիւ կեանքի քաղաքացիական իրաւունքին դէմ մեղանչում է, մարդավայել ապրելակերպի, – միջին մակարդակով, – տարրական պահանջքներէ իրաւազրկումն է։ Ժողովուրդի բոլոր խաւերուն իրաւազրկումը

Հայաստանի ընկերային դրուածքը խոցելի պահող երեւոյթն է, որ դժբախտաբար կը շարունակուի անյուսօրէն, հակառակ եղած խոստումներուն, եւ այս օրերուն նախագահական քարոզարշաւի չարաշահումներուն…: Երեւոյթին ժխտական անդրադարձներէն, – որպէս առանձնաշնորհեալ դասակարգեր, – զերծ կը մնան փտածութեան տիրակալութենէն օգտուելով ապօրէն հարստացումներու տիրացած դրամատէրերը, իշխանութեան կերակրատաշտէն օգտուող պետական պաշտօնեաները կամ անոնց փէշերուն ծուարածները…: Ոչ ոք գիտէ կամ կրնայ կռահել թէ անցումի այս ժամանակամիջոցը մինչեւ ե՞րբ պիտի տեւէ, ժողովուրդը քամելով ընկերայնօրէն եւ պարպելով հայրենասիրական իր էութենէն…: Ժողովուրդի պատկերացումին մէջ անկախութիւնը թշուառութեան եւ անգործութեան դաժան պայմաններով չէր ներկայանար եւ ոչ ալ կը խորհէր, որ անկախութեան վարչամեքենային իշխանաւորները կրնան այսքան անմարդկայնօրէն ընչաքաղցանալ արհամարհելով անոր տնտեսա-ընկերային ծանր պայմաններուն բարելաւումը, որ ներկայ դրութեամբ անյուսալի կը թուի։ Իշխանութիւնները ժողովուրդի մասին մտածելէ եւ հոգալէ աւելի կեղեքիչնե րուն գործակիցներն են եւ անոնց անարդար շահագործումներուն բաժնեկիցները…։

Ընկերային արդարութեան նշո՛յլն անգամ չ՚երեւար Հայաստանի տնտեսական քաղաքականութեան մէջ, աշխատաւոր մեծամասնութեան գոհացումին ձգտող ազգային արդիւնաբերութեան զարգացման գծով…: Իրեն համար ազգային ու ընկերային տեսլական առաջադրած որեւէ կազմակերպութիւն չի կրնար համակերպիլ եւ հանդուրժել իշխող համակարգի մը, որ երկրի բնակչութեան փոքրամասնութեան կը ծառայէ, հետամուտ ըլլալով անոր տեսանելի եւ աներեւոյթ շահոյթներու ապահովման ազատ շուկայական դրոյթներու քo ղին տակ…: Ճնչուող ժողովուրդին իրաւազրկումներուն գնով…։

Հայրենի հողին երազա՛նքն է ու կը մնայ անկախ պետականութեան հիմքերը զօրացնելով զայն օժտել ընկերային արդարութեան դրոյթներով առաջնորդուող կառոյցով մը, որ ժողովրդավարական ընկերվարութեան սկզբունքները կիրարկէ մարդկայնական Հայաստանի մը ստեղծման ի խնդիր: Տեղին է հոս մէջբերել բանաստեղծին (Պարոյր Սեւակ) մարդկայնական երազանքին ձեւակերպումը. «Բոլոր օրէնքները նրա համար են լոկ, որ պաշտպանեն կեանքում մարդկայինը մարդուն»: Մարդուն, մարդկայինին պաշտպանութիւնը արդարութեան եւ հաւասարութեան սկզբունքներով առաջնորդուող համակարգով մը կ՚իրագործուի՝ ապահովելով ազգին բարգաւաճութիւնը ապագայի հեռանկարներու ձգտումով եւ տեսլականներու ընդգրկումով։ Ու այնքան ատեն, որ Հայաստանի պետական քաղաքականութեան մէջ ընդգրկուած չէ ընկերայինը՝ տնտեսական զարգացում կարելի չէ ակնկալել, ժողովուրդի ընդհանրութեան բարեկեցութիւնը կարելի չէ պատկերացնել, մշակոյթի եւ գիտութեան յառաջընթացին համար պետական հոգատարութիւն մը կարելի չէ իրականացնել. տնտեսական աննշան աճը,– որմով կը սոնքան ներկայ իշխանութիւնները եւ անոնց Երկրի եւ Արտերկրի մունետիկները, – հիմնական բարեփոխումներու կարելի չէ հասցնել…: Առա՛նց հիմնական բարեփոխումներու, պետական գանձի անհաւասար բաշխումի սիստեմին, նուիրատուներու եւ փոխառութիւններու կառչած մնալով Հայաստան պիտի շարունակէ աղքատութեան մէջ հեւալ եւ անկարելի երազ պիտի դառնայ տնտեսապէս ազգային բարգաւաճութիւնը։ Աղքատութեան ծանր թաթը պիտի ճնշէ մշակոյթի, գիտութեան եւ կրթութեան բնագաւառները, առանց որոնց զարգացման ձեռնտու պայմաններուն Հայաստան պիտի աղքատանայ նաեւ ոգեպէս…: Երէկ՝ Օհան Տուրեանն էր. «Սիրտս լաց է լինում, որ պէտք է գնամ անվերադարձ, ու տունս պէտք է վաճառեմ, թողնեմ ծաղիկներն ու ծառերը, որ իմ ձեռքով եմ տնկել, ու գնամ: Հոգի եմ դրել այդ տան մէջ: Բայց ստիպուած եմ: Շատ եմ վիրաւորուած, այնքան, որ չեմ ուզում տեսնել նոյնիսկ Հայաստանի քարերը», այսօր՝ Գրիգոր Գուրզատեանն է. վաղը ուրիշ մեծութիւններ պիտի ձգեն Հայաստանը անվերադարձ…: Հայրենիքը կը մեծնայ նաեւ իր մեծութիւններով:

Մեծութիւններէ ամայացող Հայաստանը կ՚ամայացնէ իր ոգեղէն ոլորտները, կը զրկուի իր ընտրանիէն, որ հայ ստեղծագործ միտքի վերելքին եւ մտաւորական վերընձիւղման գրաւականն է: Հայրենի հողին երազա՛նքն է, որ ապագայ սերունդի կերտումին նուիրեալ կրթական մշակները, հայ մշակոյթին ջահը վառ պահելու կոչուած մտաւորականները, գիտութեան յառաջընթացին հետ քայլ պահող գիտնականները ունենան պայմանները հայրենիքին ոգեղէնը ամրացնելու եւ հաւատքը զօրացնելու…:

Վիրաւոր է Հայաստանի գիտա-կրթական եւ մշակութային համակարգը: Լինսի շօշափելի օժանդակութիւններով Հայաստանի թանգարաններու վերակառուցումն ու մշակութային որոշ կառոյցներու վերականգնումը դրական երեւոյթներ ըլլալով հանդերձ՝ Հողին երազանքն է, որ անոնք դառնան նախաձեռնութիւնները Ազգային ժողովին: Ազգային ժողով մը, որ պետական մտածողութեան դրդիչներով ազգին ու հայրենիքին ուղղուած մարտահրաւէրները իրը դարձուցած գործէ,– ձերբազատուած անձնական շաներու դարպասումէն, – համընդհանուր ձգտումներու իրագործման հաւաքական գիտակցութեամբ…:

Հայաստան երկար ժամանակ տառապեցաւ սերունդներու միակողմանի ուղղուածութեան դաստիարակութենէն. Հայրենի Հողին երազանքն էր, որ հողին վրայ աճող եւ բարձրացող սերունդներուն ջամբուի առարկայականօրէն ամբողջականը, անխտրականը եւ համազգային արժէքներու գիտակցառումը՝ զերծ հատուածականէն, նեղմտութենէն եւ կողմնակալութենէն: Ազգային-հայրենասիրական առողջ գիտակցութեան կազմաւորման կրթական համահայկական քաղաքականութեամբ…: «Հայ դատ» անուան տակ հրապարակուած դասագիրքերը, որ կուսակցամոլ «պատմաբանուհի»ի մը կողմէ միակողմանիօրէն պատրաստուած է, ներկայիս Հայաստանի դպրոցներու մէջ հայ նոր սերունդը անոնցմով կը հաղորդուի հայ դատի խեղաթիւրուած պատմական հոլովոյթին…: Կրթական նախարարը, – այժմու – կրնայ կուսակցական ըլլալ, – կուսակցական ըլլալը մեղք ու յանցանք չէ, բայց մեղք ու յանցանք է, երբ պետական մակարդակի վրայ պետական գործիչը կ՚անտեսէ ազգային ընդհանրական մտածողութիւնը…: Կ՚առաջնորդուի կուսակցական կողմնորոշումներէ…:

Հայաստանը բոլոր հայերուն հայրենիքն է: Հայրենի Հողին երազանքն է, որ այս խօսքը չմնայ լոզունգային ծիրին մէջ, այլ` իրապէս գործի վերածուի Սփիւռքի հանդէպ անխտրական քաղաքականութեամբ: Ամբողջական հայութիւնը, – իշխանամէտ կամ ընդդիմադիր, հայրենիքի շուրջ համախմբելու գերագոյն առաջադրանքով եւ Սփիւռքի հանդէպ եւս «քոմփլէմանթարիզմի» դիւանագիտութեան կիրարկումով։ Հայկական Սփիւռքը արժէք է իր ամբողջականութեամբ եւ արժեւորումի ճիշդ չափանիշներով…: Հայրենի Հողին երազանքն է, որ Հայրենիք-Սփիւռք փոխյարաբերութիւնները համադրուին ո՛չ միայն տնտեսական ակնկալութիւններով, այլեւ՝ ազգային, քաղաքական, մշակութային մօտեցումով։ Դժբախտաբար այսօրուան դրութեամբ Հայրենիքէն դէպի Սփիւռք հայեացքը եւ մօտեցումը միայն տնտեսականով կը թարգմանուի…: Շրջե՛լ անհրաժեշտ է այս կարծիքը, որ կը վիրաւորէ նաեւ Սփիւռքի ազգային-քաղաքական փորձառութեան տէր հասարակական միտքը:

Հայրենի Հողին երազանքով տրոփող ցանկութիւնն է, որ Հայ Սփիւռքը քաղաքական հոսանքներու գոյակցող համախոհութեամբ մասնակից դառնայ հայութեան ընդհանրական ճակատագիրը յուզող, Հայաստանի այսօրն ու ապագան հետաքրքրող հարցերու վճռորոշ 242   ման, որ վեր կը մնայ նախագահական ընտրարշաւի հաշիւներէն… եւ իշխանամէտ շրջանակներու կողմնորոշումներէն…։

Հայրենի Հողին երազանքն է ու կը մնայ Հայրենիք-Սփիւռք լայնածիր գործակցութեամբ անկախ պետականութեան ամրացումը, Հայաստանի մէջ ազգային եւ ընկերային ձգտումներու կենսագործումը՝ մարդկայնական հայրենիքի իտէալին հասնելու հիմնական առաջադրութեամբ…:

1 Փետրուար, 2003

 

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԴԱՏԸ
ՀԱՅ–ԹՈՒՐՔ ԵՐԿԽՕՍՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ԼՈՅՍԻՆ ՏԱԿ

Հայկական դատը իր պատմական հոլովոյթը ապրած է Պերլինի վեհաժողովէն (1878) մինչեւ ներկայ օրերը՝ ազգային թէ միջազգային զարգացումներով: Զարգացման ներկայ հանգրուանը, որ Հայաստանի դիւանագիտական եւ Սփիւռքի քաղաքական միտքը յուզող այժմէականութիւնն է, Հայաստան-Թուրքիա յարաբերութիւններն ու հայթուրք երկխօսութիւններն են: Ասո՛նք եւս միջազգային իրադրութիւններու եւ աշխարհագրա-քաղաքական ծրագիրներու ազդեցութիւններու ոլորտէն ներս կ՚իյնան: Ակներեւ է, որ աշխարհի միաբեւեռ եւ միահեծան քաղաքականութեան ազդեցութիւններն ու թափանցումները հասած են Կովկաս, կը միտին Հայաստան-Թուրքիա յարաբերութիւններու բարելաւման, հայ–թուրք ժողովուրդներու հաշտեցումով, եւ շրջանցելով ցեղասպանութեան պատմական իրողութիւնը, հողային իրաւունքներու հատուցումը, որոնք հայկական դատին հիմքերն են…։ Ցեղասպանութեան ճանաչումն ու հողային պահանջատիրութիւնը խոչընդոտող գլխացաւանքներ են, որոնք օր առաջ վերանալու են «խաղաղասիրական» ծրագիրներու բնական յառաջընթացին ճամբուն վրայ։

Այս քաղաքականութեան ոչ միայն ջատագովն է Ամերիկան, այլեւ անոր մղիչ ուժն է, նաեւ պետական պիւտճէէն նիւթական օժանդակութիւններու ընձեռումով…: Այս ծիրէն ներս են Հայաստան–Արցախ ամերիկեան օժանդակութիւնները եւ «հայ–թուրք հաշտեցման» յանձնաժողովով կայացած հանդիպումները, որոնք ցարդ ոչ մէկ արդիւնք տուին…: Հակառակ ատոր սակայն, չեն դադրած անոնց պարբերաբար կայացումները, ամերիկեան վարչամեքենային սադրային հետապնդումներով, որոնք վերջերս հայ–թուրք երկխօսութիւնները ընդգրկեցին…: Ամերիկեան Գոնկրէսին կողմէ ցեղասպանութեան ճանաչման բանաձեւի յետաձգումները, Հայաստան-Թուրքիա սահմաններու բացման ի նպաստ ամերիկեան յայտարարութիւնները ուրիշ միտում չունին եթէ ոչ անցեալին պատահածները որպէս «տխուր եղելութիւններ» ձգել անցեալին եւ պատմութեան… կառուցելով ներկան…: Այս քաղաքականութիւնն ու առաջադրանքները ի նպաստ Թուրքիոյ է անկասկած, որ ոչ միայն ընդառաջողն է հայ–թուրք հաշտեցման յանձնաժողովի մասնակցութեան, այլեւ` նախաձեռնողն է հայ–թուրք երկխօսութիւններու: Այս շրջագիծէն ներս կը մտնէ Արցախի կարգաւորման հարցը, որ Հայաստանի համար ամերիկօ–թրքական հայեցողութեամբ զիջումնային է…: Ամերիկան մինչեւ օրս Ատրպէյճանի «տարածքային ամբողջականութեան» կողմնակիցն է, որ կը մեկնի իր դաշնակից Թուրքիոյ նկատմամբ հաճոյակատարութենէն եւ Կովկասի կապուած իր քաղաքա-տնտեսական ռազմավարութենէն:

Արդարութիւնը եւ ազգային ինքնորոշման իրաւունքը, որոնք գերազանցապէս բարոյական սկզբունքներէ կ՚առաջնորդուին, տեղ չունին ամերիկեան կայսերապաշտական աշխարհավարութեան քաղաքական միտումներուն եւ տնտեսական շահերուն մէջ։

Անկախ Հայաստանը, որ տնտեսական ճգնաժամի եւ շրջանային զարգացումներու բովէն կ՚անցնի, Թուրքիոյ հանդէպ իր կեցուածքն ալ անոնց առաջացուցած ճնշումներու տակ կը գտնուի: Բոլորովին ազգային քաղաքականութիւն վարելու անկախութենէն հեռու է, տալով իր տուրքը «քոմփլէմանթարիզմ»ին՝ յաճախ խարխափուն…: Այս մօտեցումով Թուրքիոյ հետ Հայաստանի դիւանագիտական յարաբերութիւններու համար ոչ մէկ նախապայման դնելը հայ քաղաքական միտքին համար զիջումի համազօր է: Ցեղասպանութեան ճանաչումն ալ կը շրջանցուի… հողային իրաւունքի պահանջատիրութենէն հրաժարելէ ետք…: Յանուն ինչի՞։ Դիւանագիտական կապերու հաստատման եւ սահմաններու բացմա՞ն…: Թուրքիոյ կողմէ երկուքն ալ պայմանաւորուած են՝ ցեղասպանութեան ճանաչումէն հրաժարումով եւ Ատրպէյճանէն «զաւթուած հողերու» վերադարձումով…: Հայաստանի տնտեսական զարգացման համար Հայաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ սահմաններու բացման կապուած յոյսերն ալ, որ կը տածեն Հայաստանի պետական շրջանակները, այդքան ալ ձեռնտու չեն Հայաստանի ազգային տնտեսութեան զարգացման համար, յատկապէս գիւղատնտեսութեան զարգացման հեռանկարով՝ հողամշակման անբաւարար պայմաններու տուեալներով…: Եթէ փոխադրական հեռաւորութիւնները Հայաստանի համար նպաստաւոր երկաթուղիի նոր ճանապարհներ պիտի բանան, միւս կողմէ սակայն այդ ճանապարհէն Երեւանի շուկան պիտի ողողեն թրքական անորակ եւ աժան արտադրութիւնները՝ ի վնաս հայկականին, ժողովուրդի տնտեսա-ընկերային պայմաննե րու ճնշումին տակ:

Հայրենի ազգային պետականութեան վերապահելով հանդերձ հայ–թուրք փոխյարաբերութիւններու կայացման իրաւասութիւնները, կարելի չէ շրջանցել Սփիւռքի հայ քաղաքական միտքը, որ փորձառական հարուստ անցեալ ունի եւ վճռականօրէն կանգնած է հայկական դատի պահանջատիրական դիրքերուն վրայ։ Անվերապահ չէ հայ Սփիւռքը, ունենալով տարակարծութիւններ, Հայաստանի պետական քաղաքականութեան հետ, Թուրքիոյ հետ յարաբերութիւններու թէ հայկական դատի տեսանկիւնէն…:

Տարակարծութեան հիմնական կէտը առանց նախապայմանի Թուրքիոյ բացուելու քաղաքականութիւնն է, որ դժբախտաբար իր անդրադարձը կ՚ունենայ գայ Սփիւռքի վրայ գայ-թուրք երկխօսութիւններու ձեռնարկումով: Ըստ թրքական դիւանագիտական շրջանակներու Հայաստան-Թուրքիա բնականոն յարաբերութիւններու զարգացման խոչընդոտը հայկական Սփիւռքն է իր հակաթուրք պայքարով, ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման հետեւողական հետապնդումով եւ հողային անտեղիտալի պահանջատիրութեամբ…:

Ըստ նոյն դիւանագիտական շրջանակներուն Հայաստանն է նաեւ այս մէկը յուշողը։ Եթէ Սփիւռքը այսքան անզիջող չըլլայ… աւելի դիւրին կ՚ըլլայ Հայաստանի Թուրքիոյ հանդէպ վարած քաղաքականութիւնը…։

Այս լուսարձակի տակ պէտք է առնել «Հայ-Թուրք հաշտեցման յանձնաժողովէն» ետք հայ-թուրք երկխօսութեան ձեռնարկումը Թուրքիոյ նախաձեռնութեամբ, որ կը վայելէ ամերիկեան օրհնութիւնն ու հովանաւորութիւնը: Եւ ե՞րբ անոր ձեռնարկումը: Պատմական նորագոյն տուեալներու համաձայն փանթուրանիզմը նոր թափ առած է Կովկասի եւ Կեդրոնական Ասիոյ ներկայ իրադարձութիւններով…: Ոչ միայն ցեղասպանութիւնը ընդունելու նուազագոյն տրամադրութիւնը չի ցուցաբերուիր Թուրքիոյ ներկայ իշխանութիւններու կողմէ, այլեւ՝ հակառակ պնդումները, – հայերը թուրքեր ջարդած ըլլալու,– նոր զարգացումներով կը շարունակուին Իգդիրի,– սահմանամերձ շրջան, – թուրք նահատակներու յիշատակին նուիրուած աշտարակի բարձրացումէն ետք, Կարսի հաւաքական սպանդի կեղծ գերեզմանին յայտնաբերումը եւ Թուրքիոյ հայկական դպրոցներու մէջ ցեղասպանութիւնը հայերու կողմէ գործադրուած ըլլալու պարտադրանքը հայ աշակերտներուն: Ցեղային անբարոյութեան բոլոր չափա նիշները գերազանցող անպատկառ սինիքութեամբ…:

Հայկական դատը մինչեւ ներկայ հանգրուանը Սփիւռքի պահանջատիրութեան պայքարով իր յաջողութիւնները արձանագրեց՝ յատկապէս յիսնամեակի համազգային ոգեկոչումներէն ետք, որ նաեւ զինական բնոյթ ստացաւ…: Հայկական դատի հետապնդման մէջ հայկական միասնականութեան ուժը, որ ամէն տարուան Եղեռնի ոգեկոչման դրսեւորուեցաւ, իր ցուցական, քարոզչական եւ այլ միջոցառումներով ցնցիչ դեր եւ անդրադարձ ունեցաւ։ Բազմաթիւ երկիրներու կողմէ ցեղասպանութեան ճանաչումը ձեռք ձգուած արդիւնքներ են հայկ. դատի ճամբուն վրայ։ Այդ ճամբան երկարաշունչ է եւ ազգային միասնականութեամբ առաջնորդուելու պարտաւորութեան առջեւ կը դնէ հայութեան բոլոր շրջանակներն ու քաղաքական միտքի տարբեր հոսանքները, որոնց գոյութեան իմաստը հայկական դատէն կ՚առնէ իր գոյութենական հիմնապատճառը…: Ո՛չ մէկ մակարդակի երկխօսութիւն կրնայ հայ քաղաքական մտածողութիւնը հեռացնել եւ շեղեցնել հիմնապատճառի ուղիէն…: Հայ դատին համար, սակայն, կը մնայ ազգային միասնականութիւնը պահելու անհրաժեշտութիւնը, որ վեր կը մնայ ամէն կարգի հատուածականութենէ եւ այլամերժութենէ…:

Հայկ. դատը հայ–թուրք երկխօսութիւններու լոյսին տակ, որոնց սադրային միտումները բացայայտ են հայութեան բոլոր շրջանակներուն համար, հայութեան հաւաքական ուժը ջլատելու ծառայելու չեն…: Ճանչնալով Թուրքիոյ թաքուն եւ բացայայտ թակարդող բոլոր մեքենայութիւնները, եթէ նոյնիսկ պիտի մնանք բաց երկխօսութեան առջեւ, սակայն հայութեան բոլոր կողմերու համաձայնեցուած բանաձեւումներով` հայկ. դատի արդար լուծման վախճանակէտի նախադրեալով:

11 Օqnuտnu, 2003

 

ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ, ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆԸ…
ԵՒ ՀԱՑԸ

Աղճատումի եւ այլասերումի զառիթափին հայրենիքն ալ կորսնցուցած է իր հմայքը, իր աւանդական լիարժէքութիւնը։ Երկրի թէ արտերկրի իր զաւակներուն համար հայրենիքին ազգային բնօրրան ըլլալու հանգամանքը գունաթափած է: Աստիճանաբար կը նուազին հեռուի պանդուխտի ու տարագիրի կարօտը եւ մօտի, – հայրենիքի մէջ ապրողներու, – հաւատքը: Հայ երգերուն եւ բանաստեղծութիւններուն մէջ ապրող Հայաստանը, – երազային հայրենիքը, – իջած է երկնամերձ իր բարձունքներէն եւ կը տառապի երկրային ցաւերու, առօրէական սրտմաշուքներու տուայտանքներով, հացի պայքարին մղձաւանջներով…: Հայրենիքի հանդէպ րոմանթիզմը տեղի տուած է առարկայական եւ իրատեսական մօտեցումներու առջեւ…:

Գուցէ այսօրուան աշխարհի համակարգն ալ իր տնտեսական արժէքներուն տուած նախապատուութեամբ կը շրջէ հայրենիքի գաղափարապաշտական հասկացութիւնը զայն պարպելով հողապաշտական իմացութենէն, որ նուիրագործուած ազգային արժէքն է հայոց պատմութեան: Արիւնով, մաքառումով, տքնանքով եւ զրկանքով իմաստաւորուած: Իմացեալ մահով յաւերժացած…: Իմացեալ մահու ճանապարհին վրայ, հայրենիքի ազատագրութեան նահատակներուն ողջակիզումին խորհուրդով շնչաւորուած հողն է այսօրուան Հայաստանը, որ կ՚ապրի իր բախտորոշ շրջանը…: Բոլորին կողմէ երազուած անկա՛խ Հայաստանը, հայրենիքը հանուր հայութեան…: Հայրենիքին գոյու թիւնը պայմանաւորողը իր ազգաբնակչութիւնն է, անոր բնական աճը եւ հաւատքը ապագային հանդէպ…: Այսօրուան դրութեամբ, եթէ հայրենիքի մէջ շուրջ 2,5 միլիոն հայեր կ՚ապրին, արտասահմանի մէջ շուրջ 10 միլիոնի կը հասնի հայերու թիւը։ Ազգային մտածողութեամբ, եթէ մէկ կողմէ Հայաստանի հայ ազգաբնակչութեան քանակական անկումն է, – առանց զանց առնելու մարդուժի արտագաղթը, – հայութեան ներկան եւ ապագան մտահոգող երեւոյթը, միւս կողմէ՝ կարելի չէ մտահոգութեան ծիրէն դուրս պահել արտասահմանի հայութիւնը, որ միշտ ենթակայ է ձուլման մաշումին…: Այդ տասը միլիոնէն ինչքանը կը մնայ յիսուն տարիներ ետք…: Յատկապէս հայրենիքի անկախացումէն ետք, Սփիւռքի գոյատեւման կռուաններուն եւ կառոյցներուն տկարացման գնով, Սփիւռքէն եղած օժանդակութիւնները, – մինչեւ օրս շարունակուող, – աչքի առաջ ունենալով։ Սփիւռքի հայութիւնը պահելը, – ազգապահպանման քաղաքականութեան  ուժ տուող առաքելութեամբ, – ինքնանպատակ չէ, այլ` մեր Մեծ Երազի իրականացմամբ մեր հողերը վերադառնալու տարագիր հայութեան իրաւական գոյավիճակի հայրենազուրկ հաւաքականութիւն որպէս գոյատեւելը: Ճիշդ է, պատմական կորսուած հայրենիքի թէ ներկայ անկախ Հայաստանի հանդէպ հաւատքին վերիվայրումներու են թարկուած ըլլալը յոռետես մտածումի կ՚առաջնորդէ ազատագրուած հողերը վերադառնալու իտէալին իրացման տեսակէտով։ Առկա՛յ է այդ յոռետեսութիւնը, այնքան ատեն որ արտագաղթը կը շարունակուի եւ հողէն դուրս, այլ երկրի մը մէջ բարօր կեանք փնտռելու մարդկային հեռանկարը կ՚աղճատէ հայրենասիրական ոգին…:

Հայրենասիրութիւնը հողի՞ն վրայ, թէ հողէն դուրս…: Բնական է, որ հայրենասիրութիւնը առաջին հերթին հողին վրայ կը կատարէ իր սխրանքը, կ՚իրագործէ հերոսական նուիրումը, հայրենիքը պահելու եւ ծաղկեցնելու գերագոյն նպատակին համար զոհաբերմամբ…: Հայրենասիրութիւնը, որ այնքան գեղեցկօրէն չարչարուած բառն է, ամէն բանէ առաջ զոհողութեան անհաշիւ ապացոյցն է: Զոհողութիւն մը, որ յանձնառու կը դարձնէ հայրենիքի մէջ մնալու եւ ապրելու։ Տոկալու եւ մասնակցելու, – երբեմն զրկանքներու գնով, – հայրենաշինութեան, հայրենապաշտպանութեան եւ ապագայի կերտումին…: Ապագայի կերտումը մեծ մասով կախեալ է նոր սերունդի դաստիարակութենէն, որ պարագայականէն, անցաւորէն վեր բովանդակութեամբ կը կազմաւորէ հողին համար, հողին յաւերժացման համար…: Չկա՛յ աւելի մեծ ցաւ, երբ Հայաստանի հողին վրայ ծնած ու աճած նոր սերունդին աչքերը յառած են դուրսը՝ հրապուրիշ պայմաններու փնտռտուքով…: Հայրենասիրութիւնը, որ ներկայ օրերու այլասերումով իր խորքը զիջած է շահամոլութեան ձգտումներուն, կարելի պիտի ըլլա՞յ վերականգնել ի խնդիր հայրենաբնակ նոր սերունդին հայրենասիրական դաստիարակութեան, որ հայրենի հողը դաւանի անփոխարինելի ցեղադրոշմ հողատարածք, ինքզինք համարէ նախնիներու շարունակութեան յարագնաց կշռոյթ, հայ պատմութեան ձայնին ունկնդիր հաւատաւոր եւ յանձնառու սերունդ եւ հայ մշակոյթի արժէքներով շնչող հայրենիքի նուիրեալ սպասարկու: Ներսը կամ դուրսը հայրենասիրութիւնը լիցքաւորող գործօններն են ասոնք, որ ազդուելու չեն ներկայ աշխարհի ապազգային, փխրուն արժէքներէն: Հայրենասիրութեան գերագոյն արժէքը է՝ ու կը մնայ հայրենիքը, որ վեր կը դասուի օրուան իշխանութիւններու քաղաքական վարքագիծէն, պատեհապաշտական ընթացքէն եւ հայրենասիրութեան չարաշահումէն…:

Հայրենիքի ապագան չ՚երաշխաւորուիր առա՛նց հզօր պետականութեան, անշահախնդիր հայրենասիրութեան եւ ժողովրդանուէր ընկերային քաղաքականութեան…: Հայրենասիրութիւնը անկախ իր վե րացական ըմբռնումէն, առընչուած է օրուան հացին եւ ապրուստին, որ արդար պետական կառոյցի հիմնական առաջադրանքն է: Դեռ որքա՜ն կարելի է ժողովուրդը յուսադրել… կամ խաբել անկախութեան անցումի շրջանի օրօրներով…: Անցնելիք չունին անցումի շրջանի տնտեսական դժուարութիւնները, որոնք իրենց դաժան ճնշումներուն տակ առած են ժողովուրդն ու մտաւորականութիւնը…:

Տնտեսական անարդարութեան դրուածքը, որ իշխող է Հայաստանի ընկերային կեանքին մէջ, հետեւանքն է մէկ կողմէ անցումի շրջանին պատահած քանդումներուն, թալանին եւ իւրացումներուն, որոնք մինչեւ օրս կը շարունակուին պետական շրջանակներէն ներս հաստատուած փտածութեան քլաններու տիրական ներկայութեամբ եւ անյագուրդ շահածարաւութեամբ. միւս կողմէ ոտնահարուած կը մնան ժողովուրդին ընկերային ու մարդկային իրաւունքները արժանապատիւ կեանք ապրելու։ Ու այնքան ատեն, որ այս երկու պատուհասները չվերանան իշխանութիւններու գործելաոճէն եւ քաղաքականութենէն օրուան հացի կարօտութիւնը, գործազուրկ մնալու տագնապը պիտի խաթարեն հայ մարդու հայրենասիրութիւնը, կանգ պիտի չառնէ արտագաղթի աւերիչ հոսանքը…: Հացի ու ապրուստի խնդիրը պիտի արժեզրկէ հայրենիքի վեճ հասկացողութիւնը եւ հայրենասիրութեան բարոյականութիւնը:

Օրինաց եւ արդար երկիր հաստատելու, տիրող նեխածութիւնը բարեփոխելու միտումներ առայժմ իշխանութիւններու մօտ չեն նկատուիր…: Ընդհակառակը, հայրենիքն ու հայրենասիրութիւնը իրենց գործարարի շահէրուն ծառայեցնողները, կամ զանոնք հայրենիքէն եւ հայրենասիրութենէն վեր դասողները կը շարունակեն կեղեքիչի գործառնութիւնները՝ ի շահ իրենց հարստութիւններու կուտակման եւ ի վնաս ժողովուրդի աղքատացման, որ հայրենիքի արժանապատուութիւնը վիրաւորող երեւոյթ ըլլալէ չի դադրիր: Մինչեւ ե՞րբ Սփիւռքի օժանդակութիւններու պիտի դիմուի, երբ Սփիւռքը ինք կը գտնուի ազգային-մշակութային կառոյցներու վերականգնման հրամայականին առջեւ, որ մեր ազգային պահանջներու իրականացման հա 250   մար կարեւոր եւ անփոխարինելի գործօն է…: Հայրենիքը՝ այդ գործօնը շահագործելով տկարացնելու փոխարէն, նեցուկ կանգնելու է Սփիւռքի ազգային գոյապայքարին…: Հայաստանի գործարարներուն Հայաստանէն կուտակած դրամագլուխները օտար դրամատուներու մէջ գտած են իրենց ապահովութիւնը… շահույթներու ձեռք բերումը…: Հայաստան կ՚օգտուի՞ անոնց Հայաստանէն շահուած, թալանուած հարստութենէն…:

Հայաստանի վերջին նախագահական եւ խորհրդարանական ընտրութիւնները եթէ իրապէս արդար էին, պիտի զարմանանք որ ժողովուրդը ինչպէ՛ս կեղեքիչին ու կեղեքողներուն ձայն տուաւ…: Որպէսզի, արդեօ՞ք, անցումի շրջանը աւելի եւս երկարաձգուի յօգո՛ւտ ապօրէն հարստացումներու եւ ի վնաս ժողովուրդի կարօտեալ եւ ընկճուած դասակարգին…:

Հայրենիքը հայրենիք պահելու անեղծ հայրենասիրութեան վերականգնումն է արդար վարչակարգի հիմունքներով, որ վերջ տալով անցումի շրջանի ընկերային չարիքին եւ անորոշութիւններուն, ժողովուրդը պիտի պահէ հացէն վեր արժէքներուն փարած հաւատաւորութեամբ…: Անխարդախ եւ անխախտ հայրենասիրութեամբ…:

18 Օqnuտnu, 2003

 

ՀԱՅ ԼԵԶՈՒԻ ՏԱՐԻՆ ԵՒ ՄՏԱՒՈՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆԸ

Հայ լեզուի պահպանման եւ զարգացման մէջ իւրայատուկ դեր վերապահուած է մտաւորականութեան՝ ազգային եւ մշակութային դերակատարութեամբ: Այդ դերակատարութիւնը սկսած է Ե. դարէն եւ շարունակուած է մինչեւ ներկայ օրերը: Իւրաքանչիւր դարու հայ մտաւորականութիւնը իր առաջնորդող մտածողութեամբ եւ ազգային տագնապները դիմագրաւելու գիտակցութեամբ իր լայն եւ գործօն մասնակցութիւնը բերելով նպաստած է ոչ միայն հայ լեզուի պահպանումը ապահովող միջոցներու ստեղծման, այլեւ՝ լեզուն զարգացնելու ծառայող կատարելագործման: Հայ եւ օտար լեզուաբան-գիտնականներու հաստատումներով հայ լեզուն կատարելագործուած լեզուներու կարգին կը դասուի: Իւրաքանչիւր հայու հպարտութիւն առթող գիտական եւ գրական արժէքով:

Հայ մտաւորականութեան դերին կարեւորութեան հաւատալով է, որ Կիլիկիոյ Հայոց կաթողիկոսը 2007 տարին հայ լեզուի տարի հռչակելէ ետք, առաջին հերթին հայ մտաւորականներով կազմակերպեց ասուլիս եւ ապա` մտաւորականներու հաւաք, – ազատ արտայայտութեան եւ բեմի սկզբունքով, որպէսզի անոնք հաւաքաբար քննարկեն հայ լեզուի վերաբերեալ հարցերն ու խնդիրները այսօրուան կացութեան լոյսին տակ, որ չի յատկանշուիր մխիթարական դրութեամբ:

Նահանջին զառիթափին ի տես…:

Մեկնակէտը Արամ Ա-ի շրջաբերական կոնդակն է, որ իր ուսումնասիրուած բովանդակութեամբ, խիտ եւ իմաստալից բանաձեւումներով մեր գոյութենական պայքարին մէջ հայ լեզուին անփոխարինելի հանգամանքը արժեւորելէ բացի, զայն մի՛շտ գործածելու, ճիշդ գործածելու եւ օտար ազդեցութիւններէ մաքրելու անհրաժեշտութիւնը կը շեշտաւորէ հայրապետական թելադրութեան ազդու ուղղուածութեամբ, առ որ անկէ: Ամէնէն գեղեցիկ բանաձեւումները կը մնան մեռեալ տառ, եթէ անոնց չընկերակցին գործնական նախաձեռնութիւննե 252   րը: Բարեբախտաբար, որ մտածուած են անոնք: Տեսականը գործնականի վերածելու առաջադրութեամբ։

Բարեդէպ զուգադիպութեամբ Հայաստանը եւս 2007-ը հայ լեզուի տարի հռչակած է իր իրականութենէն մեկնելով: Այդ իրականութեան մէջ եւս խոցելի կէտեր, երեւոյթներ պարզուած են՝ օտար լեզուներու ազդեցութեամբ, անտեղի թափանցումներով, հայ լեզուի նկատմամբ հետաքրքրքութեան նահանջի հրատապ մտահոգութեամբ: Բայց հայրենիքի եւ Սփիւռքի մէջ միաժամանակ հայ լեզուի տարի հռչակումը առաջին հերթին ծառայելու է միաձեւ ուղղագրութեան որդեգրումով,– առանց առճակատումի եւ փոխադարձ հասկացողութեամբ, – հասնելու համար ուղղագրութեան հարցի լուծման յանգումին: Այլապէս պիտի շարունակուի գոյատեւել Հայրենիք-Սփիւռք գրա-լեզուական յարաբերութիւններու խոչընդոտը, որմէ պիտի տուժէ Սփիւռքի ազգային ինքնութեան եւ լեզուի պահպանումը…:

Յստակ է Վեհին տեսակէտը ուղղագրութեան երկուութեան մասին իր շրջաբերական-կոնդակին մէջ. «Ինչ կը վերաբերի ուղղագրութեան հարցին, գոյութիւն ունեցող երկուութիւնը պէտք է վերջ գտնէ։ Հայաստան ու Սփիւռք փոխադարձ հասկացողութեամբ եւ հանգըուանային կերպով հայ լեզուն պէտք է վերադարձնեն իր արմատներուն՝ Մաշտոցեան Ուղղագրութեան»։

Երկու թեւի մտաւորականները կոչուած են ուղղագրութեան երկուութիւնը միաւորելու լեզուաշինարարութեան, ազգային մշակոյթին ծառայելու վեհ առաքելութեան։ Ակադեմական գետնի վրայ հայրենիքէն եւ Սփիւռքէն մասնագէտներու խորհրդակցութիւններով թէ մտաւորական գետնի վրայ հասարակական կարծիքի ստեղծման տեսակէտով։ Սեւեռակէտը հայ լեզուի տարին հիմնական նուաճումով արդիւնաւորելն է։ Միասնական ուղղագրութեան որդեգրումով, որ Հայրենիք-Սփիւռք յարաբերութիւններու համար կենսական նշանակութիւն ունի։

Հայ լեզուի տարին Սփիւռքի համար, որ խայտաբղէտ իրավիճակներու համայնապատկեր մը կը պարզէ. կարելի չէ միանշանակ եւ միակերպ քաղաքականութիւն կիրարկել։ հայածնունդ նորահաս uերունդները հայ լեզուով հայ պահելը նպատակակէտ ունենալով հանդերձ, օտար միջավայրերուն պարտադրած ազդեցութիւնները, պետական լեզուներու առաջնահերթութիւնները (այն երկիրները, որոնց հպատակութիւնը ունին հայերը) դժուար է պատկերացնել հայ լեզուի պահպանումը այն մակարդակով, որ կ՚ակնկալուի: Աւելի ողբերգականը հոն է, երբ հայ դպրոցէ զրկուած է տուեալ գաղութը եւ հայ դպրոց յաճախելու պատեհութիւնը չտրուիր հայ երեխային: Քիչ մը ամէն տեղ է այս ցաւը այսօր: Իրերու այս դրութեան մէջ հեռաւոր ափերու վրայ ամէնօրեայ կամ միօրեայ հայ դպրոցներու պատրաստած հայկական կազմաւորումով եւ հայախօսութեամբ պիտի գոհացուի: Կեանքը, միջավայրը եւ փոխյարաբերութիւնները թոյլատու չեն, որ հայ լեզուն զարգանայ։ Հայատառ մամուլն ալ, որ կը հրատարակուի, նոր սերունդին եւ երիտասարդութեան կողմէ չի կարդացուիր:

Հայ լեզուի նախանձախնդիր գործածութեամբ ե՛ւ պահպանման, ե՛ւ զարգացման օրրանները կը մնան Միջին Արեւելքի հայահոծ գաղութները, յատկապէս Լիբանանն ու Սուրիան իրենց դպրոցներու ցանցով, աշակերտներու քանակով, ազգային-եկեղեցական-մշակութային կառոյցներու ծաւալած գործունէութեամբ եւ գրող-մտաւորականներու համախումբ ներկայութեամբ: Հրատարակչական գործին, – մամուլ, գիրք, գրականութիւն, – արտադրական աշխուժութեամբ:

Նշելով անցնինք, որ հայաստանեան մամուլն ու գրականութիւնը արտասահման չեն հասնիր…: Երկաթէ վարագոյրը աւելի թափանցիկ էր… քան անկախ Հայաստանի ազատութիւնը…։

Հակառակ Միջին Արեւելքի երկիրներու մէջ տիրող դրական երեւոյթներուն՝ հայ լեզուի նահանջը ակներեւ է այս կողմերը եւս: Ընտանիք, դպրոց, ուսուցիչ, մամուլ, գրականութիւն, ձայնասփիւռ, պատկերասփիւռ կը նահանջեն հայ լեզուի, – արեւմտահայերէնի, – արժանի մակարդակը պահելու նախանձախնդրութեան մէջ։

Հայ ընտանիքը իր ազգային աւանդական դիմագիծը կորսնցուցած է: Հաստատուած իրողութիւն է, որ հայ լեզուն ընտանեկան յարկին տակ կը ձեւաւորուի, բանաւոր խօսքի մաքուր գործածութեամբ, ծնողական հսկողութեամբ: Այսօրուան ընտանիքներու մէջ, եթէ օտարախօսութեամբ վարակուած չէ, աղճատուած հայերէնն է տիրապետողը անհակակշիռ գործածութեամբ: Շուկան, փողոցը եւ տեղական փոխյարաբերութիւններն ալ ոչ միայն չեն օգներ հայ լեզուի անաղարտ պահպանման, այլեւ՝ պատճառ կը հանդիսանան անոր խաթարումին:

Ոչ ընտանիքը, ոչ միջավայրը նպաստաւոր գետին են հայ լեզուի անաղարտ պահպանման եւ ճշգրիտ գործածութեան: Մտահոգիչ երեւոյթին պատասխանատուութիւնը կը ծանրանայ հայ ընտանիքներուն վրայ, որոնց մեծ մասին ազգային գիտակցութիւնը անկումի մէջ է։ Տխուր է հաստատել, բայց ճշմարտութիւն ըլլալէ չի դադրիր, որ որքա՜ն շատ է թիւը այն հայ ընտանիքներուն, ուր ոչ մէկ հայերէն թերթ, ոչ մէկ հայերէն գիրք ու հրատարակութիւն մուտք կը գործեն…: Հայ լեզուի պահպանման մէջ հայ դպրոցի ապագան եւս մութ տեսնողներ կան:

Կարծես իրաւացիօրէն: Առաջին հերթին հայերէն լեզուի ուսուցիչներու պարագան է ապագայի հեռանկարով։ Քիչ շատ ընդունելի մակարդակի մը միջինով հայ լեզուի ներկայ ուսուցիչները որո՞նք պիտի գան փոխարինելու։ Ո՞ւր պիտի պատրաստուին անոնք: Հայագիտական կազմաւորումի բարձրագոյն հիմնարկները իրար ետեւէ փակուեցան… առանց փողի եւ թմբուկի: Լիբանանի պէս մշակութային կեդ րոնի մը մէջ իրապէ՞ս կարելի չէր հայագիտական բարձրագոյն հիմ նարկի մը պահպանումը: Ինչի՞ կը ծառայեն ազգապահպանման Համար արտասանուած ոգեշունչ ճառերը… զիրար գերազանցող հռետորականութեամբ…: Փաստի չի կարօտիր, որ արեւմտահայերէնի ապագան առընչուած է Միջին Արեւելքի հայ դպրոցի հայերէն լեզուի մակարդակը պահելու հրամայականին: Լեզուին իւրացման մէջ ներկայ ժամանակներու համապատասխան դասագիրքերու պատրաստութիւնը անյետաձգելի պահանջք մը ընդունելով հանդերձ, ընթերցանութեան գիրքերու անհրաժեշտութիւնը եւս հրատապ է, յատկապէս մանկա-պատանեկան թերթի մը հրատարակութիւնը իրագործելի դարձնող առաջադրանքով։ Լեզուի իւրացման համար հայ մանուկին եւ պատանիին տրամադրելի ընթերցանութիւնները, – գիրք կամ պարբերաթերթ, – սահուն, յստակ եւ մատչելի մատուցումով արեւմտահա յերէնի սատարող կրնայ ըլլալ անոր կենդանի բառապաչարին փոխանցման դերով:

Բայց հարց է թէ ինչո՛ւ, – երբ տակաւին հմուտ ուսուցիչներ կը գործեն Միջին Արեւելքի հայ դպրոցներուն մէջ, – հայ դպրոցի հայ աշակերտը 15 տարիներ հայերէն սորվելէ ետք, անհրաժեշտ իւրացումով դուրս չի գար հոնկէ…: Բացառութիւններով կարելի չէ առաջնորդուիլ։ Ոսկեղէն միջինը կը փնտռուի, կ՚ակնկալուի: Արդեօ՞ք ծրագրումի պակաս մը կայ: Ի՞նչ պիտի սորվի կամ չսորվի հայ երեխան 3-4 տարիներուն մանկապարտէզի յարկին տակ՝ հոգեբանական-մանկավարժական լեզուի ուսուցման տուեալներու լոյսին տակ բանաւոր եւ գրաւոր մակարդակներու վրայ: Անոր զարգացման հոլովոյթը նախակրթարանի վեց տարիներուն, դասարանէ դասարան զարգացման ինչ հոլովոյթի պիտի հետեւի չարահիւսութեան, բառապաչարի եւ ուղղագրութեան գիտելիքներու ձեռք բերման տեսակէտով: Մակարդակի փոփոխութեամբ զարգացման հոլովոյթին շարունակութիւնը միջնակարգի եւ երկրորդականի դասարաններուն մէջ, գրականութեան յաւելումով: Դժուար չէ հայ լեզուի տարուան շրջագիծին մէջ մասնագէտ եւ փորձառու ուսուցիչներու յանձնախումբով մը ծրագրաւորումի աշխատանքը ձեւաւորել եւ զայն կիրարկութեան դնել բոլոր հայ դպրոցներուն մէջ առանց յարանուանական եւ գաղափարական խտրականութեան՝ հայերէնի իւրացման ազգային գերագոյն նպատակակէտով:

Հայ լեզուի պահպանումի եւ իւրացումի կողքին կայ անոր զարգացման եւ հարստացման պարագան: Լեզուն կատարելագործման հոլովոյթ ապրած է գեղարուեստական գրականութեան ճամբով, գիտական, իմաստասիրական գործերու թարգմանութեամբ: Գեղեցիկ եւ գրաւիշ լեզուն, որ գեղարուեստական գրականութեան էջերէն փոխանցուած է, արուեստի համազօր նուաճում է։ Լեզուական այդ նուաճումը, որ ազգային լեզուի դպրոց է, իրագործած են արեւմտահայ գրողներէն ետք սփիւռքահայ շարք մը գրողներ: Դժբախտաբար, այսօր, լեզուական բարձր ճաշակի տէր գրողներու թիւը քիչ է։ Ապագայի հեռանկարով այդ քիչն ալ կրնանք կորսնցնել: Ո՞վ է մտահոգուողը այս Հեռանկարին տժգունութեամբ եւ անորոշութեամբ…:

19-րդ դարու արեւմտահայ թարգմանութիւնները, – յատկապէս ֆրանսական գրականութենէն, – մեծապէս նպաստած են արեւմտահայ աշխարհաբարի ճոխացման, նրբացման, արտայայտչական ազնուացման: Այսօր գրեթէ թարգմանական գրականութիւն չունինք: Լեզուն զարգացնող թարգմանութիւն: Զարթօնքի սերունդը իրագործած էր զայն վերածննդեան շունչով:

Լեզուի ճիշդ գործածութիւնը մակարդակի անկում արձանագրած է Սփիւռքի մէջ։ Սփիւռքի մամուլը լեզուական արշակաւան մըն է:

Լեզուական եւ քերականական վրէպներու կողքին ուղղագրական, տառադարձի, ապադարձի եւ կէտադրութեան կիրարկութեան տարբերութիւնները շփոթի եւ շուարումի կը մատնեն մամուլի ընթերցողները: Վեհին շրջաբերական կոնդակը այդ մասին դիտել կուտայ. «Հայ մամուլի էջերուն վրայ կ՚աղաւաղուի hայ լեզուն: Հայերէն լեզուի թէ գրաւոր գործածութեան մէջ ահաւոր սխալներ կը կատարուին, նո՛յնիսկ երբեմն hայերէն լեզուի ուսուցիչներու, մտաւորականներու ու մամուլին կողմէ։ Հայ լեզուի ճիշդ գործածութիւնը սկսած է նաhանջել։ Այս մտահոգիչ երեւոյթին առաջքը պէտք է առնել ամէն գնով ու կարելի փութով»։

Գէթ Լիբանանի մէջ, որպէս hայ մշակոյթի կեդրոն, կարելի է հասարակաց hասկացողութիւն ստեղծել տառադարձի, ապադարձի եւ ուղղագրականօրէն վիճելի բառերու գործածութեան շուրջ: Դա՛րձեալ hայ լեզուի տարուան շրջագիծէն ներս hայ մամուլի խմբագիրներու եւ յօդուածագիրներու մէկտեղումով hամադրական աշխատանքի մը hիման վրայ hայ մամուլի մէջ խաչաձեւումի ենթակայ օրէնքներու եւ վիճելի ուղղագրական բառերու շուրջ համաձայնութիւն գոյացնելով:

Ընդհանրացնող ուժ կը ստանայ հայ լեզուի ճիշդ գործածութեան hամար hասկացողութեան եզրերու որոնումը, ձերբազատելով հայ մամուլը խառնաշփոթային հակասութիւններէ։ Տեղ մը այսպէս, տեղ մը այնպէս գրուած ըլլալու անբաղձալի վիճակէն դուրս գալու լեզուական նախանձախնդրութեամբ, որ վերջ կուտայ իւրաքանչիւր մամուլի hաստատած լեզուական օրէնսդրութեան։ Ու այս կրնայ ծառայել ուղեցոյց ամբողջ սփիւռքահայ մամուլին hամար: Մամուլի լեզուն hանրային դպրոց է։

Հայ լեզուի տարուան առիթով անգամ մը եւս պիտի ընդգծուի եւ ընտանիքներու գիտակցութեան մէջ պիտի արմատաւորուի, օտար լեզուներու մասնագէտ hայ փորձագէտներու կողմէ hաստատուած այն իրողութիւնը, – որ hայերէն լեզուի իւրացումը ոչ միայն արգելք չէ օտար լեզուներու տիրապետման, այլեւ՝ օգնող ազդակ է։

Հայրենիքի թէ Սփիւռքի մէջ «սաստիկ քամիներ» կը փչեն hայ մշակոյթի անդաստանին դալարագեղ ծառը՝ hայ լեզուն տապալելու hամար: Անոնք այսօր համաշխարհայնացում անունը կը կրեն: «Զարմանալով, թէ ինչպէ՜ս դուն մնացիր, երբ սաստիկ քամին շուրջդ փչեց եւ տապալեց ամէն բան» (Վահան Թէքէեան):

Հայ լեզուի տարին զգաստութեան եւ արթնութեան կոչ մըն է, որպէսզի Խաչատուր Աբովեանի պատգամը՝ «Տասը լեզու սորվեցէք, բայց ձեր լեզուն եւ հաւատքը՝ ամուր պահեցէք», իւրաքանչիւր հայու ազգային գիտակցութեան մէջ ամրագրուի:

10 Փետրուար, 2007

 

ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԷՆԻ ԱՊԱԳԱՆ

Հայութեան եւ Հայաստանի ազգային-քաղաքական ճակատագրին հետեւանքով պարտադրուեցաւ ունենալ երկու լեզուաճիւղեր՝ արեւմտահայերէն եւ արեւելահայերէն, որոնք աշխարհաբարի ընդհանրացումէն ետք զարգացան զոյգ հատուածներու գրականութեամբ, իրենց առանձնայատկութիւններով, լեզուա-ոճային տարբեր զգացողութիւններով:

Բարեբախտութիւն պիտի ըլլար, որ մէկ լեզու եւ մէկ ուղղագրութիւն ունենայինք ազգային ամբողջականութեան եւ միասնականութեան որպէս ուժեղ գրաւական…: Ազգային ցանկութիւնները յաճախ կը բախին կեանքի բիրտ իրականութեան եւ կը ստեղծեն անյարիր կացութիւններ: Հաշտուած ենք ու պիտի հաշտուինք ակամայ այդ իրականութեան հետ՝ գէթ միասնական ուղղագրութեան կենսական հարցի կարգաւորումը ակնկալելով…:

Արեւմտահայերէնը մօտ 160 տարիներու անցեալ եւ աւանդութիւն ունի, որ զարգացման տարբեր հանգրուաններէ անցնելով զտուած, կոկուած, յղկուած եւ բառամթերքով ճոխացած ոչ միայն հարուստ, այլեւ՝ քաղցր ու գրաւիշ մակարդակ մը նուաճած լեզու դարձած է:

Լեզուաբաններու կարծիքով քերականական համակարգին տրամաբանական կառոյցով նաե՛ւ:

Արեւմտահայերէնը արեւմտահայ մշակոյթին կարեւորագոյն նուաճումն է:

Արեւմտահայերէնի զարգացման առաջին հանգրուանը Զարթօնքի սերունդի լուսամիտ մտաւորականութեան բարեկարգչական յեղաշրջիչ շարժումին կը զուգադիպէր, որ Ազգային Սահմանադրութեան մշակումին հետ կ՚ընդգրկէր լեզուական պայքարը, որ կը ձգտէր գրաբարէն հրաժարումով ժողովուրդէն հասկնալի աշխարհաբար լեզուի կիրարկումին։ Աշխարհաբարի գործածութեան առաջին գրութիւնները արեւմտահայերէնի նախանմոյշներն էին հիմք ունենալով Պոլսոյ բարբառը։ Բարբառը գրական լեզու դառնալով ժողովրդական տարածում ունեցաւ լրագրութեան միջոցաւ: Հայ մամուլը անմիջական կապը ըլլալով ժողովուրդին հետ մեծապէս սատարեց արեւմտահայերէնի գործածութեան եւ տարածումին: Զարթօնքի սերունդի մտաւորականութեան թարգմանչական ճիգը եւս նպաստեց արեւմտահայերէնի լեզուա-մտածողութեան յղկումին եւ ձեւաւորումին: Այնուհետեւ, արեւմտահայ դպրոցն է, որ իր քանակական աճով հիմնականօրէն ծառայեց արեւմտահայ լեզուի նուիրագործման: Հակառակ այս իրողութեան, արեւմտահայերէնը տակաւին վերջնականապէս իր բիւրեղացումը չէր գտած: Գրաբարի հետքերը կը շարունակէին գոյատեւել։ Նոյնիսկ շրջանի բանաստեղծներէն Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի, Ալիշանի եւ Պետրոս Դուրեանի բանաստեղծութիւնները անխառն արեւմտահայերէն չէին:

Աւելի ուշ 80-ական թուականներու իրապաշտ շրջանի արձակագիրներու եւ բանաստեղծներու գեղարուեստական լեզուն է, որ կատարելագործեց Հայերէնը: Արեւմտահայերէնի զարգացման երկրորդ կարեւոր հանգրուանը գեղարուեստական գրականութեան ապրած բուռն վերելքն էր արձակի, բանաստեղծութեան թէ հրապարակագրութեան մէջ։ Լեզուի ճշմարիտ վարպետներ հանդիսացան արեւմտահայ գրողները, որոնց ստեղծագործութիւններու ընթերցումը դասագիրքի համազօր է մինչեւ օրս…։

1915-ի ահաւոր սպանդը եւ մնացորդացին աշխարհով մէկ տարտղնումները վտանգեցին նաեւ արեւմտահայերէնի շարունակական հոլովոյթը: Բայց շնորհիւ վերապրող արեւմտահայ գրողներու եւ սփիւռքածին գրողներու օժտեալներու իրերայաջորդ սերունդներուն արեւմտահայերէնը ոչ միայն պահեց իր գեղեցկութիւնը, այլեւ՝ նոր փայլ, նոր շքեղութիւն եւ հաղորդական թովչութիւն ստացաւ…:

Սփիւռքահայ գեղարուեստական գրականութեան առընթեր գրական մամուլն ու լրագիրները եւս արեւմտահայերէնի լեզուական ճաշակը պահեցին: Լեզուի դարբիններու պատրաստութեան օճախը սփիւռքահայ դպրոցն էր:

Արեւմտահայերէնի ներկայ հանգրուանին մտահոգիչ ձայներ կը լսուին անոր ապագային նկատմամբ: Այդ ձայներուն կը միանան նաեւ Հայաստանէն հասնող մտահոգութիւնները: Հայաստանը չի մնար միայն մտահոգութիւն արտայայտողի դերին մէջ, այլ կը դիմէ գործնական քայլերու, որ իրը չէ…: Արեւմտահայերէնի ուսուցման վիճակը բարելաւելու, սփիւռքահայ դպրոցներու համար դասագիրքեր պատրաստելու նախաձեռնութիւնները, որքան ալ իրենց մեկնակէտին մէջ ազգապահպանման գծով օգտակար ըլլալու միտումը ունին, սակայն ատիկա շատ մը հիմնաւոր պատճառներով Հայաստանի գործը չէ, այլ՝ Սփիւռքինը: Հայաստանը կրնայ օգտակար ըլլալ աջակցելով այդ ծրագիրներու իրագործման…:

Ի՞նչ են այսօրուան դրութեամբ արեւմտահայերէնին սպառնացող վտանգները: Երէկ ալ օտար միջավայրը իր խաթարիչ ազդեցութիւնները կը գործէր, բայց անոնց դէմ պայքարելու նախանձախնդրութիւնը աւելի տիրական էր հայ ընտանիքներու, ազգային ղեկավար շրջանակներու եւ հայ սերունդներու գիտակցութեան մէջ։ Ճիշդ է, որ այսօրուան աշխարհը փոխուած է, ժխտականօրէն անդրադառնալով ազգային արժէքներու պահպանման վրայ: Հայկական Սփիւռքն ալ նոյնը չէ: Օտար լեզուներու պարտադրական գործածութեան հետ (անտեղի փոխառումներով), արեւելահայերու հետ շփումները (արտագաղթածներու ստուար ներկայութեան պատճառով) արեւմտահայերէնի բանաւոր շարահիւսութեան, լեզուամտածողութեան եւ մանաւանդ բառամթերքին վրայ կատարած ներգործութիւնը կ՚աղարտէ արեւմտահայերէնի աւանդական դիմագիծը։ Ո՛չ միայն բանաւոր, այլեւ՝ գրաւոր լեզուին մէջ, յատկապէս սփիւռքահայ մամուլի գործածած լեզուին մէջ կը վխտան բառեր, ոճեր, ըսելակերպեր եւ քերականական արեւմտահայերէնի քերականութեան անյարիր գործածութիւններ: Եթէ այս վիճակին միացնենք նաեւ սփիւռքահայ դպրոցներու մէջ տիրող շփոթը, որ կ՚առաջանայ տարբեր հեղինակներու կողմէ պատրաստուած դասագիրքերու եւ ուղղագրական կանոններու հակասական մօտեցումներէն, աւելի յստակ ու պարզ կը դառնայ արեւմտահայերէնի պարզած պատկերը եւ դիմագրաւելիք ապագան։ Արեւմտահայերէնի առջեւ լայն բացուած է նաեւ օտարաբանութիւններու անարգել մուտքը։

Արեւմտահայերէնի զտումին եւ բիւրեղացումին աշխատանքներն ու նախաձեռնութիւնները կը սպասուին Սփիւռքէն, որ ժառանգորդն է արեւմտահայերէնի պահպանման, զարգացման եւ տեւականացման:

Այդ աշխատանքներուն սկիզբը կը սկսի արեւմտահայերէնի ուսուցման համար պատրաստուելիք գիտական ծրագրէն, արեւմտահայերէնի գիտակ, ձեռնհաս եւ հեղինակաւոր անձերու գործակցութեամբ եւ համադրական ճիգով: Արագ շարժելու են Սփիւռքի համապատասխան կառոյցները…: Արեւմտահայերէնի վերջին մոհիկաններն ալ եթէ անհետանան վաղը ուշ կ՚ըլլայ եւ ափսոսանքը օգուտ չ՚ունենար…:

Արեւմտահայերէնի ապագայով մտահոգութիւնը լեզուական հետեւողական քաղաքականութեան պահանջքը ունի: Մտահոգութիւնը առարկայականօրէն եւ գիտական մակարդակի վրայ քննարկման առարկայ դարձնելու ժամանակն է…: Միայն մէկ գիտաժողովով կարե 260   լի չէ գոհանալ ու սահմանափակուիլ, այլ՝ մնայուն հետեւողականութիւն ցուցաբերել համապատասխան եղանակներու որդեգրումով։

Արեւմտահայերէնը պիտի պահուի արեւմտահայ մշակոյթի որպէս սրբազան մասունքը: Այդ մասունքին վրայ գուրգուրացողները պիտի ըլլան մամուլը (ներառեալ գրական), հայ դպրոցը (իր դերին ամրացումով), հայկական պատկերասփիւռներն ու ձայնասփիւռի կայանները, ի մասնաւորի գեղարուեստական գրականութիւն մշակող գրողները:

 

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՍՓԻՒՌՔԸ ԵՒ ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԷՆԸ

Ամբողջ էութեամբ կ՚ըմբոշխնէի Պոլսոյ հարազատ լեզուն, որուն այնքան կարօտն ունէի:
Տարտամօրէն կը լսէի բանախօսը, որ իր երախտապարտութիւնը կը յայտնէր այն ներհուն վարպետներուն, որ իրեն սորվեցուցած էին աշխարհի գեղեցկագոյն, աշխարհի սրբազնագոյն լեզուն, մեր աշխարհաբարը։

Շահան ՇԱՀՆՈՒՐ

Յետ-եղեռնեան աշխարհացրիւ տարագիր հայութեան բանաւոր եւ գրաւոր լեզուն արեւմտահայերէնն էր: Սփիւռքի այլալեզու պայմաններու մէջ ազգային աւանդներու եւ արժէքներու հանդէպ հաւատարմութիւնը երբ տակաւին հողէն բռնահանուած հայուն արեան կանչն էր, սերունդէ սերունդ արեւմտահայերէնը՝ «աշխարհի գեղեցկագոյն, սրբազնագոյն լեզուն» էր: Անոր անաղարտ պահպանումը նուիրական պարտականութիւն էր, որպէս կտակը նաեւ մեր նահատակներուն…:

Միջին Արեւելքի երկիրներէն մինչեւ ովկիանոսէն անդին հեռաւոր ափեր արեւմտահայերէնը հայ ընտանիքներու մէջ պահեց խօսակցական լեզուի ոչ միայն նախապատուութիւնը, այլեւ՝ անոր գործածութեան Հանդէպ բծախնդրութիւնը: Ժամանակին բերած մաշումով, – օտար լեզուներու նախապատուութեամբ եւ պարտադրութեամբ, – նահանջի հովեր թափանցեցին մեր յարկերէն ներս: Տեղ-տեղ կատաղի ուժգնութեամբ եւ հարուածեցին արեւմտահայերէնի արմատները…:

Կասեցուցին անոր բնական ու շարունակական զարգացման ընթացքը:

Արեւմտահայերէնը ոչ միայն գունաթափեցաւ, այլեւ՝ վտանգուեցաւ անոր գոյութիւնը: Այն ճիգերը, որոնք ի գործ դրուեցան ու կը դրուին, կարելի չէ ստորագնահատել, սակայն վտանգին տարողութիւնը այնքան մեծ է, որ յաճախ մեր ուժերէն վեր է զայն յաղթահարելը: Հակառակ այս իրողութեան, – իրապաշտ դիտանկիւնով, – արեւմտահայերէնի պահպանման մեր պայքարը՝ լեզուի քաղաքականութեան ծրագիրի մշակման սկզբունքով՝ շարունակուելու է…:

Եթէ մինչեւ վերջերս վտանգը Միջին Արեւելքի ափերէն հեռու ափերու համար էր, այսօր վտանգին ահազանգերը հասած են մեր մօտերը եւ կը բախեն մեր դռները…: Սթափելու պահը մե՛րն է հիմա, քանի ուշ չէ…: «Աշխարհի գեղեցկագոյն եւ սրբազնագոյն լեզուն» պահելու, պաշտպանելու, անոր հիմքերը ամրապնդելու գերագոյն պարտականութիւնը մերն է…: Հայրենիքի սիրոյն չափ հզօր կիրք է լեզուով յարատեւումը: Արեւմտահայերէնի պաշտպանութիւնը…:

Սփիւռքը յետեղեռնեան Սփիւռքը չէ։ Նոր եւ յարափոփոխ հոլովոյթ ապրող եւ դիմագիծ փոխող Սփիւռքը նոր քաղաքականութեան կը կարօտի: Տարբեր բնագաւառներու հետ նաեւ լեզուականը՝ այսինքն արեւմտահայերէնը:

Արեւմտահայերէնը զարգացաւ եւ կատարելագործուեցաւ սփիւռքահայ գեղարուեստական գրականութեան ընտրեալներով: Ընտրեալներ, – Միջին Արեւելքէն, Ֆրանսայէն, Ամերիկայի Ա. սերունդի գրողներէն, – որոնք ոչ միայն արեւմտահայերէնի փայլին նոր շքեղութիւն տուին, արտայայտչական նոր երանգներով ճոխացուցին, այլեւ՝ գրական առումով նուաճումներ արձանագրեցին արձակի, – վէպ, պատմուածք, – թէ բանաստեղծութեան բնագաւառներէն ներս: Սփիւռքահայ  գրականութիւնը արժանաւորապէս շարունակողը եղաւ արեւմտահայ գրականութեան աւանդները Սփիւռքի հոգեխառնութեան յատուկ առանձնայատկութիւններու զարգացումով եւ արեւմտահայերէնի գեղագիտական մշակումով: Արեւմտահայերէնով ընթերցման վայելքը այսօր կ՚ըմբոշխնուի ամերիկահայ գրականութենէն՝ Համաստեղի, Բենիամին Նուրիկեանի, Արամ Հայկազի, Յակոբ Ասատուրեանի, Վահէ Հայկի, Անդրանիկ Անդրէասեանի արձակով. Ֆրանսայէն՝ Շահան Շահնուրի, Վազգէն Շուշանեանի, Շաւարշ Նարդունիի, Նշան Պէշիկթաշլեանի, Նիկողոս Սարաֆեանի երկերով. Միջին Արեւելքէն՝ Ժագ Ս. Յակոբեանի, Մուշեղ Իշխանի, Վահէ Վահեանի, Եղիվարդի եւ Անդրանիկ Ծառուկեանի գրական գործերով։ Միջին Արեւելքի մէջ մշակուող գեղարուեստական գրականութիւնը մինչեւ օրս կը պահէ արեւմտահայերէնի գրաւչական մակարդակը:

Արեւմտահայերէնի զարգացման հեռանկարները կապուած կը մնան սփիւռքահայ գեղարուեստական գրականութեան հետ, առաջին սերունդներու լեզուական հարուստ ու հմայիչ աւանդներուն կառչելով գրականութեան նոր ձգտումներով յառաջանալու հայագիր նոր սերունդներու գրողներով, որոնք գալու են, բայց դեռ չկան…: Հայագիր գրականութեան նոր զարգացումները հարցականի տակ կը պահեն հայ իմացական միտքը: Ի՞նչ խայծերէ հրապուրուած գրական ասպարէզ նետուողներ պիտի գտնուին: Ժամանակները փոխուած են ի վնաս գրականութեան: Սպառողական ներկայ ընկերութեան ապառողջ պայմաններու ստեղծած հաճոյքի այլ «հրապուրանքներուն» հետ, արհեստագիտութեան յառաջացումները փոխարինած են ընթերցումի անփոխարինելի վայելքին շնորհած բարիքները…:

Ասպարէզով գրող դժուար է ունենալ: Ունենալու պարագային անտէր է ու անպաշտպան: Ոչ ընթերցող ունի, ոչ ալ գրողի իրաւունքը յարգող,– շահոյթի փոխադարձ առեւտրական համաձայնագիրով, – հրատարակչատուներ գոյութիւն ունին հայ կեանքէն ներս…: «Ամաթէօր» գրողներով պիտի բաւարարուինք, որոնք արեւմտահայերէնը պիտի պահեն որպէս գրական լեզու։

Գեղարուեստական գրականութեան կողքին եւ գեղարուեստական գրականութիւնը զարգացնելու առաքելութեամբ գրականութեան եւ արուեստի նուիրուած ամսագիրներուն ու պարբերաթերթերուն կարեւոր դեր վերապահուած է արեւմտահայերէնի լեզուական մակարդակը պահելու տեսակէտով։ Մտաւորական ընտրանիի մէկտեղումով, ստեղծագործական եւ իմացական ճիգերը քաջալերելու առաջադրան քով, ինչպէս նաեւ հայագիր նոր ու խոստումնալից ուժերու գրական բեմ ծառայելու նպատակով սփիւռքահայ գրականութեան գրական հնոցները դառնալու են: Գրական-իմացական շարժում ստեղծելու առաջադրութեամբ, որուն համար պէտք ունի ընթերցող ընտրանիի եւ մշակութային շրջանակներու գործնական քաջալերանքին:

Հաւատալով հանդերձ արեւմտահայ եւ արեւելահայ գրականութիւններու մէկ եւ միասնական ժողովուրդի ընդհանրական գրականութիւնը ըլլալու իրողութեան, մեր գրականութեան նուիրուած ձեռնարկները առաւելագոյն չափով արեւմտահայերէնով գրականութիւն հիւրընկալեն եւ մատուցեն, չողողուելու համար արեւելահայ գրողներով: Բացէք արեւելահայ գրական թերթերը, քանի՞ էջ կը գտնէք սփիւռքահայ գրողներէ եւ գրականութենէ…:

Հայ ազգային-քաղաքական մամուլը եւս հին օրերէն ի վեր արեւմտահայերէնի պահպանման մէջ կենսական դերակատարութիւն ունեցած է: Անոր ճիշդ ու անսխալ կիրարկման պահակը հանդիսացած է նոյնիսկ լրատուական մարզէն ներս: Կը մնայ, որ շարունակէ հին աւանդները, – լեզուական եւ ուղղագրական բծախնդրութեամբ, – ընդլայնելով իր ընթերցողներու շրջանակը, անոնց արդի հետաքրքրութիւններուն եւ ճաշակին գոհացում տուող բովանդակութեամբ…: Մամուլը լեզուական ուղեցոյց հանդիսանալու է հայ ընթերցողներուն:

Արեւմտահայերէնի պահպանման եւ անոր անաղարտ գործածութեան հիմնական եւ անփոխարինելի վառարանը Սփիւռքի մէջ էր եւ կը մնայ հայ դպրոցը, որ իր հերթին կ՚ապրի աշակերտական նոսրացումի տագնապ մը…: Բայց արեւմտահայերէնի ուսուցումը հայ դպրոցին մէջ պիտի պահէ իր առաջնահերթութիւնը։ Այդ առաջնահերթութիւնը կը պահանջէ, որ հետամուտ ըլլանք արեւմտահայերէնը արդի մեթոտներով ուսուցանող դասագիրքերու եւ արեւմտահայերէնը որպէս գեղեցիկ լեզու սորվեցնող արեւմտահայերէնի գիտակ ուսուցիչներու պատրաստութեան։ Այսօրուան դրութեամբ աշակերտ-ծնողք հայերէնէն կը խրտչին…։

Կը հաւատանք, որ Սփիւռքը իր կարելիութիւններով նախաձեռ նողի դերը կատարելու ի վիճակի է՝ աջակցութեամբ հայրենիքի…։

Եթէ որոշ չափով մռայլ գոյներ կային մեր մօտեցումին մէջ, ատիկա ոչ թէ յոռետեսական անկիւնէ էր, այլ՝ արեւմտահայերէնը հայկա կան Սփիւռքի մէջ «աշխարհի գեղեցկագոյն եւ սրբազնագոյն լեզուն» պահելու հաւատքէն:

 

ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԷՆԻ ԱՊԱԳԱՅԻՆ ՄՏԱՀՈԳՈՒԹԵԱՄԲ

Արեւմտահայերէնը վտանգուած լեզուներու շարքին դասուեցաւ UNESCO-ի նման գիտա-մշակութային եւ կրթական միջազգային հիմնարկի կողմէ։ Բարձրացած ձայնը ազդու հրատապութեամբ թակեց մեր դռները: Հայրենիքի թէ Սփիւռքի հայագիտական շրջանակներն ու հայ մտաւորականութեան արթուն խաւերը անտարբեր չմնացին արեւմտահայերէնի ապագային նկատմամբ լուրջ մտահոգութիւն արտայայտող ձայներուն հանդէպ: Հայաստանը որպէս ամբողջական հայութեան հայրենիքը եւ հայկական մշակութային ժառանգութեան տէրն ու հոգեւոր պաշտպանը առաջին հերթին տագնապելու էր արեւմտահայերէնի ճակատագրով, որքան ալ արեւելահայերէնը ըլլայ պետական լեզուն եւ հայութեան մեծամասնութեան բանաւոր եւ գրաւոր արտայայտութեան գործիքը: Հարկաւ անցեալի տխուր էջերուն կը վերաբերին արեւմտահայերէն արեւելահայերէն գրչապայքարները, որոնք երբեմն փոխադարձաբար անարգական եղած են:

Բնական ճամբով Սփիւռքինն է արեւմտահայերէնի պահպանման եւ զարգացման հիմնարար դերը: Հակառակ որ 1930-ական թուականներուն Շահան Շահնուր հնչեցուցած էր նահանջի ահազանգը. «Կը նահանջէ լեզուն, կը նահանջէ լեզուն…», սակայն արեւմտահայերէնը մինչեւ օրս կանգուն է եւ կը մնայ սփիւռքահայութեան կենդանի լեզուն, գուցէ ոչ նոյն առոյգութեամբ եւ արտայայտչական գեղեցկախօս վայելչութեամբ: Մտահոգութիւնը այն է, որ արեւմտահայերէնը պիտի շարունակէ՞ մնալ սփիւռքահայութեան կայտառ լեզուն թէ ոչ՝ Սփիւռքի մաշումին հետ արեւմտահայերէնն ալ մաշումի հետեւանքները կրելով պիտի գունատի հետզհետէ…:

Մաշումի առաջին հիմնապատճառը հայութեան աշխարհով մէկ ցրուած ըլլալու իրավիճակն է օտար լեզուներու խառնիճաղանճ շրջապատով։ Օտար լեզուները անխուսափելիօրէն գործածելու պարտադրանքով։ Սփիւռքի հայագաղութները իրենց ազգային դիմագիծի շեշտաւորումներով իրարմէ կը տարբերին: Կա՛ն ձուլումի աւելի մօտ կանգնածներ, – լեզուն՝ արեւմտահայերէնը կորսնցնելու անմիջական վտանգով (Արեւմտեան կողմն աշխարհի) եւ լեզուով եւ ոգիով դիմադրող հայկական գաղթօճախներ (Միջին Արեւելքի հայահոծ շրջաններ), որոնք տակաւին արեւմտահայերէնի գործածութեան հոլովոյթը Կ՚ապահովեն ոչ փայլուն ապագայի հեռանկարով…:

Հայկական Սփիւռքի նկատմամբ կարծիքները իրարմէ կը տարբերին: Երբեմն ալ իրարու կը բաղխին: Լաւատեսները լեզուն կորսնցնելով հայկական ոգին ու ազգային գիտակցութիւնը պահելու ճիգը դրական երեւոյթ կը համարեն, իսկ ազգային գաղափարախօսները միայն լեզուով կը պայմանաւորեն հայապահպանութիւնը, ընդունելով հանդերձ, որ օտարախօս սերունդներու մօտ թիւ կը կազմեն հայկական ոգիով ապրողներն ու գործողները, իսկ հայախօսներ կան, որոնք պարպուած հայութենէ ուծացածներու խաւին կը միանան…:

Պէտք է ընդունիլ նաեւ, որ ցեղասպանութեան ճանաչման համար տարուող աշխատանքները կարեւոր նպաստ բերին օտարախօս սերունդին ոչ միայն հայկական դատի հանդէպ գիտակցական վերաբերումի զարգացման, այլեւ ուղղակի մասնակցութեան անոր հետապնդումի պայքարին:

Հակառակ բոլոր արձանագրուած դրական երեւոյթներուն արեւմտահայերէնի նահանջը ակներեւ է բոլոր ճակատներու վրայ, նոյնիսկ հայահոծ միջին արեւելեան գաղթօճախներու մէջ։

Նահանջը կը սկսի ընտանիքէն: Հայ մանուկին լեզուն կը բացուի մայրենիով: Լեզուամտածողութիւնը կը զարգանայ ընտանեկան յարկի տակ խօսակցական լեզուի գործածութեան բնական ընկալումով:

Մանուկին դեռ չխճողուած մտքի պաստառը կ՚արձանագրէ բառեր, խօսքի մասեր անզգալաբար: Ուշիմ երեխան արձանագրուածը կը վե րարտադրէ զգացնելով նոր բառերու գործածութեան շնորհքը: Ատենօք, Կիլիկիայէն եկած գաղթական Հայ բեկորներու ընտանեկան լեզուն թրքերէնն էր եւ թրքախօսութիւնը ընդհանրացած էր հայ շրջանակներէն ներս։ Թուրքիոյ հանդէպ համակրանք ունենալու կամ Թուրքիան ատելու հետ կապակցութիւն չունէր: Ա՛յս էր կացութիւնը:

Այս թրքալեզու կացութենէն ազդուած էին նորահաս քանի մը սերունդներ: Այն աստիճան, որ թրքախօսութեան դէմ պայքարը Նա հատակաց օրուան նշանաբան ունեցաւ «Թրքերէն խօսողին հայերէն պատասխանէ»ն: Հակառակ այս պայքարին թրքախօսութիւնը բոլորովին արմատախիլ չեղաւ: Այդ սերունդի մեծ մայրերու եւ մեծ պապաներու հետ խօսակցական լեզուն մնաց թուրք թշնամիին լեզուն՝ թրքերէնը…:

Հակառակ, որ անհետացան մեծ հայրերու եւ մեծ մայրերու այդ սերունդները, բայց անոնցմէ ժառանգ մնացած աւանդութեան մնացուկները դեռ կը վերապրին…: Բայց ներկայ հանգրուանին թրքերէնը հայ ընտանիքներէն ներս փոխարինուած է արաբերէնով, օտար լեզուներով կամ աղճատուած արեւմտահայերէնով, ինչ որ լեզուն խաթարող ազդակ ըլլալէ չի դադրիր: Արեւմտեան կողմն աշխարհի քիչ պարագաներուն արեւմտահայերէնը ընտանեկան խօսակցական լեզու կը մնայ:

Օտարախօսութիւնը ընդհանրացած է։ Արեւմուտքը մոռնանք: Տեսնենք մեր քիթին ծայրը: Օր ցերեկով կը խաչուի արեւմտահայերէնը:

«Գիտութեամբ կամ անգիտութեամբ. մեղա՛յ, մեղա՜յ Արարատին» ըսած է Շահան Շահնուր: Հիմա առանց մեղայականի կ՚ուրացուի, կ՚անտեսուի եւ կը սրբապղծուի լեզուն: Մեր սքանչելի եւ վսեմաշունչ արեւմտահայերէնը:

Սքանչելի եւ վսեմաշունչ արեւմտահայերէնի լուսեղէն օրրանը հայ ընտանիքն է, ուր հասակ նետող հայ մանուկները լսեն ու խօսին արեւմտահայերէնը՝ հայկակա՛ն կամ օտար դպրոց յաճախեն: Ընձիւղման արմատը ընտանեկան հայաբոյր եւ հարազատ հողն է, նախքա՛ն ուրիշ հողերու «աւիշ»ով սնուիլը…: Հայ մանուկը մօր կաթին հետ առաջին ծծած կաթը մայրենի լեզուի կաթը պիտի ըլլայ հայ մօր ազգային ծագումին խոր գիտակցութեամբ…: Անկէ նահանջ չկայ ու պէտք չէ ըլլայ…։

Ընտանիքէն ետք, որ հայ մանուկին համար անփոխարինելի է, կու գայ դպրոցը հայկական դպրոց յաճախողներուն համար: Արեւմտահայերէնի ուսուցումը կը հիմնաւորուի մանկապարտէզէն սկսելով նախակրթարանի եւ երկրորդականի հայեցի ուսման ծրագիրներով։ Հայեցի ուսման կարեւորութեան եւ անհրաժեշտութեան մասին պիտի չյանկերգեն այս հպանցիկ նօթերը, այլ` արեւմտահայերէնի ապագային մտահոգութեամբ արեւմտահայերէնի ուսուցման նուիրուած ուսուցչական նոր քատրերու պատրաստութեան հրատապ այժմէականութիւնը շեշտեն: Ո՞ւր պիտի պատրաստուին արեւմտահայերէնին լաւածանօթ եւ զայն հմտօրէն եւ մանկավարժօրէն ուսուցանող ուսուցիչները: Ո՞ւր պէտք է փնտռել արեւմտահայերէնի ապագային մտահոգութեամբ նախ հետաքրքրուող, յետոյ շարժող եւ նախաձեռնող կառոյցները: Յուսանք, որ այս հարցումին պատասխանը պիտի տայ մօտերս Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանի կողմէ կազմակերպուած արեւմտահայերէնի նուիրուած համագումարը, որուն հանգամանօրէն հրաւիրուած են փորձ ունեցող մանկավարժներ, մտաւորականներ եւ լեզուագէտներ:

Ընտանիքէն եւ դպրոցէն ետք արեւմտահայերէնի յատկապէս զարգացման գլխաւոր գործօնն ու երաշխիքը հայագիր գրականութիւնն է: Տակաւին Սփիւռքի ափերուն արեւմտահայերէնը իր գեղեցկութեամբ եւ վսեմութեամբ գործածող գրողներ եւ մտաւորականներ կա՛ն: Բայց արեւմտահայերէնի ապագային մտահոգութեամբ Հայագիր գրողներու նոր սերունդներ պիտի աճի՞ն, թէ՞ զարգացողը հայկական ծագումով օտարագիր գրականութիւնը պիտի ըլլայ…:

Իրաւամբ մամուլը հանրային դպրոց է ըսուած: Հայ մամուլը իբրեւ օրաթերթ, շաբաթաթերթ եւ գրական ամսագիր բոլոր հայ տուներէն ներս մուտք կը գործէ՞: Անցեալի հետ բաղդատած՝ նուազած է կ՚ըսուի: Ակնարկուած անցեալին արեւմտահայերէնը հայ ընթերցողին լեզուամտածողութիւնը ձեւաւորող ազդակ էր: Մենք այս օրերուն ընթերցողի տագնապ ալ կ՚ապրինք: Հայ գիրքը փնտռող չմնաց: Մխիթարական եւ յուսալից ըլլալէ հեռու է հայ մամուլի ընթերցողներու քանակը: Ապագայի եւ գալիք օրերու մտահոգութեամբ նոյնը պիտի մնայ՞…:

Այդ մտահոգութիւնը արեւմտահայերէնի ապագային նկատմամբ լուրջ մտահոգութիւնն է, որ շարժելու է արեւմտահայ սփիւռքահայութիւնը:

9 Օգոստոս, 2011

 

ԱԶԳԱՅԻՆ ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՕՍՈՒԹԵԱՆ ԱԿՈՒՆՔՆԵՐԸ

Վարդանանց ազգային տօնակատարութեան ծիսական, արարողական եւ ոգեկոչական հանդիսութիւններէն անդին՝ մղուելու ենք մտածելու ազգային մեր գաղափարախօսութեան արդի ըմբռնողութեան մասին, որուն ակունքները կը բխին մեր պատմութեան սկզբնաղբիւրներէն: Պատմութիւնը իր ազգային, մշակութային, քաղաքական, իմացական եւ կրօնա-բարոյական ըմբռնումներու եւ արժէքներու համակարգով ազգային գաղափարախօսութեան էութիւնն է, որմէ անանջատ կը մնայ նաեւ բնակլիմայական, – աշխարհագրա-տարածքային իմաստով, – ներգործութեան ուժը։ Անոնց համադրութիւնն է ազգային հոգեբանութեան կերտուածքը, որ կը դիմանայ պատմութեան հովերուն եւ փոթորիկներուն այնքան, որքան ուժեղ են իր ոգեղէն ամրոցները: Առա՛նց ազգային գաղափարախօսութեան ենթահողին վրայ կանգնած ամրոցին, ազգը իբր համամարդկային ընտանիքի ինքնուրո՛յն միաւոր, չի՛ յարատեւեր, հայրենիքը փուլ կուգայ իր հիմքէն.:

Հայրենիքը կանգուն պահող անփոխարինելի գրաւական է անկախ պետականութիւնը, եթէ ան հիմնուած է ազգային գաղափարախօսութեան քաղաքականութեան վրայ եւ կ՚առաջնորդուի անոր ակունքներէն մարմին ստացած դրոյթներով։ Դրոյթներ, որոնք չեն անտեսեր ժողովուրդը իր հայրենիքին մէջ պահող, ապրեցնող, – բարգաւաճ կեանքի հեռանկարով, – տնտեսա-ընկերային գործօնները: Ազգային գաղափարախօսութեան առանցքային դերը սահմանուած է պահելով հայրենիքի տարածքային ամբողջականութիւնը ձգտիլ անոր ամբողջացման նպատակին՝ հայութեան համախմբումովը ամբողջական հայաստանի հողին վրայ։ Ներկայ դրութեամբ գէ՛թ ապահովե՛լ հայրենիքի մէջ ժողովուրդի կայունացման պայմանները՝ արտահոսքին առաջքը առնող արմատական միջոցառումներով, այլապէս ազգային պետականութեան դիմագիծը կ՚եղծուի ժամանակակից պատմութեան վկայութեամբ…:

Ազգային գաղափարախօսութեան ձեւաւորման մեծապէս սատարած է պետական մտածողութիւնն ու քաղաքականութիւնը ազգակերտումի առաքելութեամբ։ Մեր պետական կառոյցները, – թագաւորական իշխանութիւններով, – Երուանդունիներէն Արտաշէսեան, Արտաշէսեաններէն Արշակունիներ, – անկախաբար իշխանատենչական նկրտումներէ եւ կռիւներէ ռազմա-քաղաքական արուեստին տիրապետումով, Արեւելքի եւ Արեւմուտքի միջեւ կռուախնձոր Հայաստա նը ո՛չ միայն պահեցին ու պաշտպանեցին, այլեւ՝ ազգային գաղափարախօսութեան արմատները հիմնաւորեցին: Համազգային շահէրը գե րադասող ազգային բարձր գիտակցութեամբ:

Հայ պետականութեան Արշակունեաց շրջանին է, որ Հայաստան աշխարհ մուտք գործած քրիստոնէութիւնը պետականացաւ (301) եւ դարձաւ հայութեան համազգային կրօնքը, որ նոյնանալով ազգային բնաւորութեան առանձնայատկութիւններուն հետ, թափանցելով հայկականութեան ոգիին ոլորտներուն, ձուլուեցաւ հայութեան կենսափիլիսոփայութեան հետ, զայն վերածելով ուրոյն պատմա-անհատականութեան, որ հայ քրիստոնեայ ժողովուրդի իւրայատուկ տիպարն է աշխարհի վրայ:

Ազգային գաղափարախօսութիւնը քրիստոնէութեան ազգայնացումով եւ հայ Եկեղեցւոյ ծնունդով նոր խորք ստացաւ, հայութեան նկարագիրին կրօնա-բարոյական հիմքերը զօրացան: Ոչ մէկ ա՛յլ կրօնք եւ աղանդ նկրտեցան աղարտել ազգային գաղափարախօսութեան քրիստոնէական դիմագիծը: Խորհրդային անկրօն վարչակարգի շրջանին անգամ հայ մարդուն ներքին աշխարհը մնաց իր պապերուն հաւատքին երկիւղածութեամբ, Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի հոգեւոր ներկայութեամբ: Ազգային գաղափարախօսութեան մէջ ներծծուած քրիստոնէական հոգեւոր զէնքով, այսօրուան ազգային անկախ պետականութիւնը եւս թոյլ պիտի չտայ, որ եւրոպական նորմաներու մուտքով եւ աղանդներու անհակակշիռ գործունէութեամբ, ազգային պետական գաղափարախօսութեամբ առաջնորդուելու կոչուած հայրենաբնակ ժողովուրդը ենթակայ մնայ այնպիսի օտարամուտ բարքերու, պղտոր հոսանքներու չարաբարոյ ազդեցութեան, որ ազգային մշակոյթի արժէքներն ու բարոյականութեան ըմբռնումները վերիվայրին… Արարատի ծանրաշուք հովանիին տակ…:

Հայ գիրի ծնունդն ու Ե. դարու ոսկեդարը ազգային գաղափարախօսութիւնը ամրագրեցին հայ մատենագիրներու պատմագրական, կրօնա-փիլիսոփայական ստեղծագործութիւններով, – Եզնիկ, Փաւստոս Բիւզանդ, Կորիւն, Եղիշէ, Խորենացի, Դաւիթ Անյաղթ, եւ ազգային ինքնագիտակցութեան դարբնումով զարգացուցին ազատագրական պայքարի մտածողութիւնը: Մտածողութիւն մը, որ ուղեցոյց ծառայեց յետագայ դարերու ազատագրական պայքարներու կազմակերպման: Յաղթական ելքով թէ պարտութեան յանգումով…: Արդարեւ, ազգային գաղափարախօսութեան հիմնասիւները հանդիսացող հայ մատենագիրները իրենց հիմնարար կնիքը դրին հայ մշակոյթին վրայ եւ անոնց ստեղծած աւանդութիւնները ազգային մտածողութիւնը առաջնորդեցին մինչեւ Րաֆֆի, Րաֆֆիէն Եղիշէ Չարենց…: «Մատենագիրք հայոց»ը իր նոր մատենաշարով, – հայկական Սփիւռքի եւ Հայաստանի մէջ, – մեզ կը վերադարձնեն մեր ազգային գաղափարախօսութեան ակունքներուն եւ արմատներուն: Ակունքներուն եւ արմատներուն վերադարձը չի նշանակեր ամենեւի՛ն արդի քաղաքակրթութեան մտածողութենէն հեռանալ, խզուիլ այսօրուան իրականութենէն…: Անցեալը ներկային համադրելով ներդաշնակե՛լ անհրաժեշտ է, ազգային գաղափարախօսութեան նոր կշռոյթ տալու համար:

Վարդանանց հերոսամարտը ազգային գաղափարախօսութիւնը կիրարկութեան դրած այն մահու կենաց կռիւն է, որ իր մէջ կը խտացնէ ամբողջութիւնը մեր պատմութեան պատմա-փիլիսոփայական խորհուրդին: Հայ քրիստոնեայ ժողովուրդ որպէս՝ աշխարհի վրայ մնալու եւ գոյատեւելու արիւնագիր կտակին նուիրագործումն է Վարդանանցը, Աւարայրէն անդին անդրանցնող տեսիլքին նպատակասլացութեամբ: Ազգային մշակոյթին կառչած մնալով անոր պահպանման եւ զարգացման համար հոգե֊բարոյական բոլոր կարելիութիւնները ի սպաս դնելու ուժականութեան վկայութիւնն է ան: Օտարին անընդունելին չընդունելու այլամերժութեամբ եւ լաւին, գեղեցիկին եւ հարստացնողին առջեւ բաց մնալու լայնահորիզոն ընդգրկումով։ Հայ եկե ղեցին, հայ ընտանիքը եւ հայ դպրոցը կը մնան ազգային գաղափարախօսութեան դարբնոցները` հայրենիքէն ներս եւ դուրս՝ հայութիւնը զինելու համար հաւաքական գիտակցութեամբ եւ մեր ամբողջական երազին հասնելու հաւատքով։ Ազգային գաղափարախօսութեան զինանոցը,– առա՛նց ազդուելու ներկայ օրերու տագնապներէն,– գործելու է հայութեան տեղն ու դերը ճշդող ռազմավարութեամբ:

Եթէ հայկական Սփիւռքը կանգնած է ձուլումի վտանգին առջեւ այլացեղ, այլակրօն եւ այլալեզու քաղաքակրթութիւններու միջավայրերով շրջափակուած, հայրենիքն ալ իր ազատ շուկայական տնտեսակարգի որդեգրումով, – առանց կշռադատող հայեցողական լրջութեան, – ինկած է այնպիսի ոլորապտոյտի մը մէջ, որ ազգային արժէքներու եւ մշակութային ժառանգութեան պահպանումի, զարգացման եւ առհասարակ բարոյականութեան աւանդական դրոյթները խաթարումի զառիթափին կը գտնուին: Շուկայական կարգախօսը դրամը գերագոյն արժէքի վերածած է… ստորադասելով հոգե-իմացական արժէքները…։

Հայ անկախ պետականութեան վերականգնումը կը յուսադրէր ազգային գաղափարախօսութեան նաեւ վերականգնումին նկատմամբ, որ իր քաղաքականութեամբ նպաստէր հայկական Սփիւռքի ազգային մշակոյթով գոյապահպանման: Մինչդեռ փնտռել կուտայ միջազգայնական վարդապետութեամբ առաջնորդուած Խ. Հայաստանի ազգային մշակոյթի զարգացման վերելքի օրերը:

Հայրենիքէն ներս, թէ հայրենիքէն դուրս ազգային գոյութեան նախապայմանն ու հիմնապայմանը կը մնայ ազգային գաղափարախօսութեան դաւանանքը, որ վեր է բոլոր կարգի տարակարծութիւններէ, ներքաղաքական հակամարտութիւններէ…:

15 Փետրուար, 2004

 

ԼԻԲԱՆԱՀԱՅ
ԳՐԱԿԱՆ-ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԵԱՆՔ ԵՒ ՄՇԱԿՈՅԹ

 

ԼԻԲԱՆԱՆԱՀԱՅ ԳԱՂՈՒԹԻ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԿԵԱՆՔԻ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՈՒՄԸ ԵՒ ԱՇԽՈՒԺԱՑՈՒՄԸ

Ա. Մուտք. – Նախքան լիբանանեան աղէտը, լիբանանահայ գաղութը կը յատկանշուէր իր բարձրորակ մշակութային կեանքով, ազգային եռուզեռով, մօտ դար մը առաջուան Պոլիսը եւ Թիֆլիսը յիշեցնող մշակութային մակարդակով: Նախքան լիբանանեան աղէտը, նուաճուած մակարդակին անբաւարարութիւնը զգացնող, նոյնիսկ քննադատական արտայայտութիւններ կ՚ըլլային մտաւորականութեան եւ մշակութային գործիչներուն կողմէ։ Աւելիին ձգտելու որպէս հեռանկար՝ ընդվզում չէին յառաջացներ այդ կարգի դրական ու շինիշ քննադատութիւնները: Այսօ՛ր, Լիբանանի քաղաքացիական կռիւներէն ետք՝ երբ ակնարկ մը կը նետենք լիբանանահայ կեանքի մշակութային արտայայտութիւնները հանդիսացող զանազան բնագաւառներուն վրայ՝ թատրոն, նկարչական ցուցահանդէս, երաժշտական ձեռնարկ, գրականութիւն, մամուլ, մշակութային ձեռնարկենը, ասուլիսներ, դասախօսութիւններ, հրատարակչական նախաձեռնութիւններ, դպրոց, մտաւորականութիւն, պիտի չգտնենք արդարեւ այն աշխուժութիւնը եւ մշակութային հեւացող կեանքը՝ որ կ՚ապրէր ժամանակին այս գաղութը։ Կ՚ապրէր եւ կ՚ապրեցնէր այլ գաղութներ եւս: Հակառակ փորձուող եւ ի գործ դրուող ճիգերուն, քիչ մը ամէն շրջանակէ ներս, լիբանանահայ մշակութային կեանքը սառեցման եւ լճացման շրջան մը կը բոլորէ ներկայիս: Ու ափսոսանքի շեշտով մը՝ վերադարձի կարօտ մը կը պարտադրէ նախապատերազմեան շրջանի լիբանանահայութեան ձեռք ձգած մշակութային իրագործումներուն եւ նուաճած գեղեցկութիւններուն նկատմամբ:

Անբնական չէ այս երեւոյթը։ Ընդունուած իրողութիւն է, որ պատերազմական նման սահմռկեցուցիչ պայմաններու ներքեւ, երբ զէնքերը, թնդանօթները, հրթիռները իրենց աւերիչ եւ կործանարար խաղերը կը սարքեն, մարդը կը զգետնեն, կեանքին կանաչը խորհրդանշող մշակութային հաստատութիւնները հրկիզման թիրախ կը դարձնեն՝ ալ ի՜նչ խօսք կարելի է ընել մշակոյթի մասին: Մշակոյթն ու մշակոյթի մարդը՝ պատերազմի նման դաժան օրերուն, կ՚ապրի անձկու թիւնը ոչնչութեան գաղափարին հետ, ոշնչանալու մղձաւանջին։ Ու այդ մղձաւանջէն հալածական «ուղեղահոսումի» վտանգը կը սպառնայ մշակոյթին: Ուրիշներ կը դիմադրեն՝ դիմագրաւելով գալիք ամէն պատուհաս եւ ճշդելով իրենց տեղը պատերազմական անապահովութեան արհաւիրքներուն մատնուած ժողովուրդի ծառայութեան եւ առաջնորդութեան մէջ։

Լիբանանահայ, մշակոյթի ճակատի մարդոց մօտ այս երկու դասակարգերն ալ յայտնուեցան:

Մշակոյթ «խաղալը» բնական ճամբով, յատուկ է խաղաղ օրերու եւ խաղաղ կեանքի բարենպաստ պայմաններուն: Անոր փաստը նաեւ այսօրուան դասախօսութիւնն է։ Երբ խաղաղութիւնը կը վերահաստատուի երկրին մէջ եւ օրէ օր կ՚ամրապնդուի՝ կը սկսինք մտածել նաեւ լիբանանահայ գաղութի մշակութային կեանքի վերականգնումին եւ աշխուժացման մասին: Մշակութային կեանքի աշխուժացումը, ճիշդ է, պայմանաւորուած է խաղաղութեան վերահաստատումով: Բայց մշակոյթի մարդո՛ւն, մտաւորականին հասարակական դերը եւ ստեղծագործական արարքը պայմանաւորուած չէ պատերազմին դադրեցումով։ Մշակոյթի մարդը եւ մտաւորականը պիտի ըլլայ ու գտնուի հո՛ն՝ ուր իր ժողովուրդը կը տուայտի աղէտահար փորձանքներու առջեւ, ուղի եւ ելքի ճանապարհ որոնելով: Ուրիշ ժողովուրդներու կեանքէն վկայութիւններ բերելէ աւելի լաւագոյն օրինակները կը հայթայթէ մեր ժողովուրդի պատմութիւնը։ Քիչ խաղաղ շրջան տեսած ու ապրած մեր ժողովուրդը, իր լինելութեան ճակատագրական օրերուն եւ պահերուն իր կողքին եւ պայքարի եւ ստեղծագործութեան յառաջապահ գծի եւ պատնէշի վրայ ունեցած է մշակոյթի անձնուէր գործիչը: Մշակոյթի պահակը։ Մէկ ձեռքին սուր` պաշտպանած է մշակոյթը` անմշակոյթ բարբարոսներու պատճառելիք չարիքներէն: Միւս ձեռքին գրիչ ու մագաղաթ՝ ստեղծագործած է, հոգեւոր բարիքներ կուտակելով իր ժողովուրդի մշակոյթի գանձարանին: Հայ մշակոյթի, դարերու ընթացքին հայրենական հողի վրայ մշակուած, հիմնական առանձնայատկութիւնը նկատուած է լինելութեան նշանաբանը: Մեր մշակոյթը՝ Գիրք Լինելութեան կշռոյթով շնչած է: Հայ մշակոյթը նոյնացած է մեր ժողովուրդի բաղդին ու ճակատագրին հետ: Ու Լինելութեան Գիրքը կը շարունակուի գրուիլ, մաքառումի էջերով, արիւնով, քրտինքով, տքնանքով եւ հերոսացումով:

Հայ ժողովուրդի Գիրք Լինելութեանը՝ վերջին հարիւր տարուան պատմութեան ընթացքին, չլինելու բախտորոշ եւ ճակատագրական անկիւնադարձերու առջեւ գտնուեցաւ՝ բայց վճռեց լինել։

Առաջինը` 1915 Ապրիլեան Մեծ Եղեռնէն ետք:

Երկրորդը՝ 1918-ին Սարդարապատի հերոսամարտին:

Երրորդը՝ Բ. Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին, նախայարձակ ֆաշիզմի պարտութեամբ պայմանաւորուած: Ներկայ վերածաղկող հայրենիքի, Խ. Հայաստանի ազգային մշակոյթի վերելքը։

Վերջինը՝ լիբանանահայութեան աղէտով, սփիւռքահայութեան տրուելիք հարուածն էր: Պահ մը, այն մտածումը յաճախեց, որ աղէտի մատնուած եւ խորշակահար լիբանանահայութիւնը իր փլուզման նախօրեակին կը գտնուի եւ 1915-ի Մեծ Եղեռնէն փրկուած հայութեան պէս, գաղթականի ցուպը առած, պիտի սփռուի ի սփիւռս աշխարհի, փութացնելով իր ազգաձուլումը: Ի մեծ ուրախութիւն բնականաբար թշնամիին՝ թուրքի՛ն: Որովհետեւ, լիբանանահայ գաղութին փլուզումը՝ փլուզումն էր սփիւռքահայութեան: Բայց բարեբախտաբար, դիմադրող եւ մաքառող հայութիւնը, իր կուսակցութիւններուն իմաստուն առաջնորդութեամբ, լիբանանեան աղէտէն եւս յաղթական դուրս ելաւ, դիմագրաւեց արիութեամբ աղէտը, Գիրք Լինելութեան մատեանին պանդխտութեան գլուխը հարստացնելով լինելութեան նոր էջով։ Հոս մնացող հայութիւնը մասնաւորաբար եւ հետզհետէ վերադարձող հայերը, միասնաբար, իրենց անձնական կեանքի եւ տնտեսութեան վերակազմակերպումին կողքին, պիտի նուիրուին, լծուած են արդէն լիբանանահայ գաղութի մշակութային կեանքի վերականգնումին:

Սփիւռքի մէջ, թէ այլուր, ազգապահպանումը պայմանաւորուած է մշակոյթով։ Ահա թէ ինչու, լիբանանահայութեան համար հրամայական եւ անյետաձգելի պահանջք է եւ նուիրական պարտականութիւն՝ մշակութային կառոյցներուն վերաշխուժացումը։ Ու օր առաջ փարատելու այն սխալ պատկերացումները, որոնք կը տիրեն տարբեր հայկական գաղութներու մէջ, լիբանանահայութեան ընդհանուր կացութեան մասին: Վերադարձնելու լիբանանահայութեան նախապատերազմեան շրջանի առաքելութիւնն ու մակարդակը: Այս առընչութեամբ Իտալիոյ Լէօնարտօ Տա Վինչի ակադեմիայի հայ անդամ Քաջազի կոչը՝ իր սրտագրաւ բովանդակութեամբ կը յուզէ լիբանանահայերս: Լիբանանահայութեան մշակութային վերականգնումին օգնութեան փութալու արուեստագէտի ճիչն է Քաջազինը, որմէ հետեւեալ հատուածները կը մէջբերենք, որպէս վկայութիւն.

«Մօտ երկու տարուան քաղաքացիական պատերազմը աւերեց Լիբանանը: Միլիոններու կը հասնի վնասը։ Շատ մեծ է նաեւ մեր ժողովուրդին վնասը: Կրնա՞յ անտարբեր մնալ հայ արուեստագէտը հանդէպ իր ժողովուրդին, որուն հարուստ ներաշխարհէն սնունդ կ՚առնէ ինք: Նախքան Լիբանանի վերջին աղէտը ականատես եղած եմ պէյրութահայ մշակութային կեանքին եւ հիացած: Հայկական մշակութային կեդրոններ, թատրոններ, նկարչական ցուցասրահներ՝ միշտ լեցուն: Արուեստագէտները միշտ առարկայ գուրգուրանքի եւ գնահատանքի: Ուրիշ էր լիբանանահայ կեանքը։ Հայկական համ ու բոյր ունէր. ափսո՜ս»:

Լիբանանահայ գաղութին «համն ու բոյրը» ոչ միայն ինքն իր մէջ սահմանափակուող գեղեցիկ իրագործում մըն էր, այլ նաեւ իր հիւթեղութեան եւ բոյրին քաղցրութեան վայելքը կը հեռասփռուէր մինչեւ հեռաւոր հայկական գաղթօճախներ։ Տարակարծութիւն չկայ այն իրողութեան շուրջ թէ Լիբանան, մայր հայրենիքէն ետք, սփիւռքահայութեան մայր գաղութն էր: Մշակութային կարեւոր եւ որակաւոր կեդրոն մը: Կեդրոն մը՝ որ շատ մը մարզերու մէջ, Սփիւռքի տարբեր հայկական գաղութներ, իրենց ակնկալութիւնները կապած էին լիբանանահայ գաղութին: Մտաւորական, մշակութային եւ ազգային դատի հետապնդման ճակատներու վրայ։

Նախապատերազմեան լիբանանահայ գաղութին այցելող ոեւէ այլ գաղութէ հայ` իր սքանչացումը չէր վերապահեր: Հայկականութեան նոր աւիշով կենսաւորուելով կը բաժնուէր: Իսկ Հայաստանէն այցելող եւ այցելած խումբեր, արուեստագէտներ, մտաւորականներ, պետական ու կուսակցական գործիչներ, գրողներ միշտ ալ գնահատանքով եւ բարձր համարումով արտայայտուած են լիբանանահայ գաղութի ազգային, կրթական, մշակութային կեանքի կազմակերպական դրութեան եւ այդ ուղղութեամբ ձեռք ձգուած արդիւնքներու շուրջ։

Յատուկ կերպով շեշտուած է հայ ժողովուրդի պատմութեան ներկայ հանգրուանին մէջ, լիբանանահայ գաղութի կարեւորութիւնը եւ անոր խաղալիք դերը հայկական ընդհանրական եւ գերագոյն շահերու տեսակէտով:

Ահա թէ ինչո՛ւ մայր հայրենիքէն մինչեւ Սփիւռքի հեռաւոր անկեան մէջ ապրող գիտակից եւ հայկական շահերու պաշտպանութեան գիտակցութեամբ տոգորուն հայը՝ պահ մը սուր կերպով զգաց լիբանանահայութեան տագնապը եւ սահմռկեցուցիչ դէպքերու ազդեցութեան ներքեւ, գաղութին փլուզման պատկերը ուրուանկարուեցաւ Լիբանանի հորիզոնին վրայ: Այս հետեւանքով ծաւալ ստացած արտագաղթի շարժումն ալ, մտահոգութիւնները բազմացուց եւ յոռետե սութիւնը շատցուց: Ով գիտէ, գուցէ ե՛ւ հայութեան դէմ գործող գործօններու մեղսակից քաջալերանքով:

Լիբանանահայ մշակութային կեանքի վերականգնումը եւ նախկին աշխուժութեան վերադարձը՝ սոսկապէս լիբանանահայութեան պարտականութիւնը չէ։ Ճիշդ է թէ հիմնական եւ անփոխարինելի դեր մը վերապահուած է լիբանանահայ կազմակերպութիւններուն, մշակութային միութիւններուն եւ ազգային գործիչներուն՝ բայց ամբողջ Սփիւռքի կարելիութիւնները զօրաշարժի ենթարկելու պահանջքը կայ՝ նիւթական օժանդակութեան տեսակէտով։ Մշակութային մեր հիմնարկներն ու կառոյցները ոտքի կանգնեցնելու, աւերուածը վերաշինելու համար մարդկային եւ նիւթական դրամագլուխի կը կարօտի: Եւ քանի հոս եւս տարակարծութիւն չկայ, քաղաքական հոսանքներու միջեւ, Լիբանանի հայ համայնքի վերականգնումի ճիգերուն համար, հետեւաբար հայ քաղաքական հոսանքներու հովանաւորութիւնը վայելող մշակութային գլխաւոր միութիւններու միջեւ համագործակցութեան եւ միասնականութեան գետին ստեղծելով՝ ներդաշնակել գործունէութիւնները, ճշդել մեր մշակութային քաղաքականութիւնը, լիբանանահայ գաղութի մշակութային վերականգնումի ծրագիրը մշա կել եւ իրականացնել անոր առջեւ դրուած մշակութային պահանջքներն ու առաջադրանքները: Լիբանանահայ գաղութի մշակութային կեանքի վերականգնումն ու աշխուժացումը միայն մէկ կազմակերպութեան կարելիութենէն վեր է: Հսկայ ճիգերու եւ համահայկական նախաձեռնութիւններու կը կարօտի:

Ի գործ դրուելիք մշակութային ճիգերուն մէջ կարելի չէ անտեսել Հայրենիքի՝ Սփիւռքահայութեան հետ մշակութային կապի կոմիտէութեան դրական նպաստը։

Աղէտի ծանրակշիռ եւ դժնդակ պահերուն, հայրենիքի օգնութեան գաղափարը լիբանանահայութեան կը բախէր գործնական որոշ դժուարութիւններու հետ՝ քաղաքական անպատեհութիւններու: Գէթ՝ այս բացատրութիւնը տրուեցաւ: Բայց, հիմա, տարբեր է կացութիւնը։ Ուրիշ է իրերու վիճակը։ Հայրենիքի՝ Սփիւռքահայութեան հետ մշակութային կապի կոմիտէութիւնը իր ներկայութիւնը զգացնելու է, Լիբանանի հայ գաղութի մշակութային վերականգնումի ճիգերուն մէջ։ Գործնականապէս սատարելու է անոր։ Մշակութային ճակատի վրայ, առաջին գծի վրայ կուգան դպրոցները: Առաջին հերթին հայրենիքին նպաստը՝ կրնայ կեդրոնացուիլ կրթական օճախներուն, անոնց վերականգնումին եւ ոգեղէն կառոյցի ամրացման:

Լիբանանահայ մշակութային կեանքի աշխուժացման հետ, աստիճանաբար կապերը մշակութային գետնի վրայ սերտանալու են հայրենիքի հետ: Լիբանանէն ներս խաղաղութեան ամրապնդման հետ զուգընթաց` եւ ի խնդիր նաեւ Լիբանանի հայ համայնքի մշակութային կեանքի վերականգնումին եւ աշխուժացման, Հայաստանէն առաքուած արուեստի խումբեր ոգեւորութեան նոր ալիք մը յառաջացնելու, խանդավառելու են լիբանանահայերը սառեցումի եւ լճացումի մէջ գտնուող մշակութային մեր կեանքը վերակենդանացնելով։ Միայն նիւթականի պահանջք չունի այս գաղութը, այլ նաեւ հոգեկան աւիշի։ Ու այդ հոգեկան աւիշը կրնայ գալ հայրենիքէն, մշակոյթի ոսկեղէն կամուրջով: Այս առիթով արդեօ՞ք շատ պիտի ըլլայ ակնկալել, որ հայրենիքէն Լիբանան ղրկուած արուեստի կամ մշակոյթի խումբին կամ խումբերուն նիւթական հասոյթը յատկացուի լիբանանահայ գաղութի մշակութային կեանքի վերականգնումի եւ աշխուժացման ֆօնտին:

Քաջազի սփիւռքահայ արուեստագէտներուն ուղղուած սրտագին կոչը, լիբանանահայ գաղութի վերականգնումին օժանդակելու, լաւ ընդունելութեան արժանացաւ: Վստահաբար, որքան մեծ է թիւը այն հայրենաբնակ արուեստագէտներուն, որոնք այս առիթով իրենց ուղղուած առաջին կոչին իսկ պիտի ընդառաջէին:

Լիբանանահայ գաղութի մշակութային կեանքի վերականգնումն ու աշխուժացումը առանձնապէս հայութենէն կախեալ չէ։ Այլ նաեւ վաղուան Լիբանանի քաղաքական կառոյցէն, որուն որոնումի եւ խարխափումի հանգրուանը կը բոլորէ ա՛յս երկիրը այս օրերուն։ Ի՛նչ կառոյցով Լիբանան մը պիտի ունենանք, ուր ապահովուած ըլլան նաեւ որպէս համայնք հայութեան իրաւունքները եւ անով կարելի ըլլայ կազմակերպել լիբանանահայ գաղութի մշակութային կեանքի վերականգնումը:

Նախապատերազմեան Լիբանանի ընկերային, քաղաքական, տնտեսական կառոյցին մէջ մաշած, փտած, հիւանդ եւ ժամանակավրէպ դարձած ազդակներ մեծագոյն դերը կատարեցին, այլ գործօններու հետ, քաղաքացիական կռիւներու բռնկման մէջ: Բայց, ինչ որ դրական էր ու առողջ, նախապատերազմեան Լիբանանի մէջ, հայերուս համար, հայերուս ապրած ազգային-մշակութային-կրթական զարթօնքն ու վերելքն էր: Այլապէս եւ ընկերային տեսակէտով իր անպատեհութիւններով, Լիբանանի քաղաքական կառոյցին համայնքային հիմունքները, հայերուս կուտար բազմաթիւ առանձնաշնորհումներ` կառուցելու համար սփիւռքահայութեան այս բարգաւաճ ու մայր գաղութը։

Լիբանա՛ն իր քաղաքական կառոյցը որոնելու խարխափումէն դեռ դուրս չէ ելած: Իւրաքանչիւր համայնք եւ հաւանաբար նաեւ կուսակ ցութիւն իր բանաձեւը ունի առաջադրելիք: Ս.-Դ. Հնչակեան կուսակցութիւնը, որպէս Լիբանանի քաղաքական կեանքէն ներս գործող հայկական քաղաքական ուրոյն կուսակցութիւն ունեցաւ իր բանաձեւը, որ կը յատկանշուի իր ողջմտութեամբ եւ քաղաքական իրապաշտութեամբ։ Ս.-Դ. Հնչակեան կուսակցութիւնը ունենալով հանդերձ ընկերային գաղափարախօսութեան ընկերային խորքը՝ վերլուծման ենթարկելով Լիբանանի ներկայ քաղաքական իրադրութիւնը, իր բանաձեւին մէջ պահանջելով մէկտեղ ընկերային, կրթական, քաղաքական, տնտեսական մարզերու մէջ բարեկարգութիւններ՝ կը գտնէր որ դեռ որոշ շրջանի մը համար համայնքային դրութիւնը համապատասխան արտայայտութիւնը պիտի հանդիսանայ Լիբանանի ներկայ իրականութեան՝ միշտ ալ հակառակելով սակայն առանձին համայնքի մը գերադասութեան ձգտումին: Համայնքային մոլեռանդութեան: Բայց այս հարցը, միայն հնչակեան կուսակցութիւնը չէ որ կը զբաղցնէ, այլ Լի բանանի ամբողջական հայութիւնը իր քաղաքական այլ հոսանքներով, կրօնական ու եկեղեցական հաստատութիւններով եւ կեդրոնով։

Հայութեան ընդհանրական շահերն ու մտահոգութիւններն են, որ դրուած են Լիբանանի հայութեան առջեւ, անոր ազգային-քաղաքական հոսանքներուն առջեւ։ Ազգային միասնականութեամբ եւ համագործակցութեամբ ներդաշնակուելու է հայութեան միատարր կեցուածքը՝ իրեն համար մեկնակէտ ունենալով հայութեան համայնքային իրաւունքներու արժեւորումը եւ իր ազգային կառոյցներուն պահպանումը: Հայութիւնը իր բոլոր հոսանքներով միացնող գետինը այս է:

Համազգային ապրումներու եւ ընդհանրական մտահոգութիւններու այս գետնին վրայ՝ փոքր ու ճղճիմ կը մնան հատուածական շահերն ու մոլեռանդութիւնները: Այս օրերու Լիբանանի հայութեան նշանաբանը ըլլալու է. դիմագրաւել ազգային տագնապն ու աղէտը՝ ազգային միասնութեամբ եւ համագործակցութեամբ։

Լիբանանահայ գաղութի մշակութային կեանքի վերականգնումին ու աշխուժացման պատկերացումը՝ որպէս մեկնակէտ կ՚ընդունի վաղուան Լիբանանի մէջ հայութեան վայելելիք համայնքային ազատութիւնները: Առանց դեմոկրատական ազատութիւններու ալ, կարելի չէ պատկերացնել վաղուան Լիբանանը: Այս տեսակէտով ալ վաղուան Լիբանանի մէջ հայութեան մշակութային կեանքի վերականգնումն ու աշխուժացումը կարելի է պատկերացնել լաւատես գոյներով, չափաւորութեան նրբերանգով շաղախուած:

Չափաւոր լաւատեսութեան տուն տուող առաջին պատճառը՝ հետեւեալ հարցումին տրուած պատասխանն է: 1915 Մեծ Աղէտէն ետք, Լիբանան եկող եւ հաստատուող հայութիւնը, ի՞նչ ունէր որպէս ազգային-մշակութային հիմնարկ: Ո՛չինչ։ Անհատական թէ հաւաքական գետնի վրայ ոչինչ ունէր Լիբանան հաստատուող հայութիւնը։ Ի՞նչ կրնար ունենալ իր հողերէն բռնի տեղահանուած, կոտորուած գաղթական ժողովուրդի մը սպանդէն մազապուրծ բեկորները: Անհատական կեանքի մէջ ոտաբոպիկ, իսկ հաւաքական կեանքի մէջ թշուառ խլեակներու բազմութիւն մը` անհեռանկար եւ անբարեյոյս: Աստիճանաբար, քայլ առ քայլ, հանգրուան առ հանգրուան Լիբանանի հայութիւնը ստեղծեց իր կեանքը, տնտեսությունը եւ կազմակերպեց իր հաւաքական կեանքը: Եկեղեցի, դպրոց, ակումբ, թերթ, գրականութիւն, արուեստ, թատրոն, կուսակցական կեանք, ընկերային ու մարզական շարժում՝ լիբանանահայ գաղութի մշակութային կեանքը հասցուցին նախանձելի մակարդակի մը: Լիբանանի հայ գաղութը վերածեցին սփիւռքահայ դիմադրականութեան միջնաբերդի մը: Ու այս բոլորը՝ ոչինչէն ստեղծելով: Շնորհիւ չարքաշ աշխատանքի, մեր ժողովուրդի իր գոյատեւման հանդէպ սնուցած ուժեղ հաւատքին, դիմադրական կարողութեան, պայքարին եւ ստեղծագործ նկարագրին: Բանաստեղծին բառերով.

Ու երբ, ստիպուած, մեր հողն ենք թողել,
Ուր էլ որ հասել, որտեղ էլ եղել
Անջինջ հետքեր ենք ամենուր թողել,
Ջանացել ենք միշտ ամենքի համար
Շինել ենք կամուրջ,
Կապել ենք կամար,
Ամենուր հերկել,
Հասցրել բերքեր…

Պարոյր Սեւակ

60 տարուան ընթացքին Լիբանանի հայութիւնը ազգային մշակոյթի մագլցում ապրեցաւ։ Տեղ շինեց: Նուաճումներ ունեցաւ: Բայց հայութեան անցնող վաթսուն տարուան կեանքը միայն դրական երեսներ չունի: Կը յատկանշուի նաեւ կուսակցական պայքարներով: Հատուածական մոլեռանդութեամբ: Նեղմտութեամբ: Եղբայրասպան կռիւներով: Գաղութին վրայ տիրապետութիւն հաստատելու մենատիրական ձգտումներով:

Լիբանանի քաղաքացիական կռիւներէն դուրս ելած աղէտեալ հայութիւնը, բաղդատած 1915-ի աղէտէն փրկուած հայութեան պայմաններուն հետ, կարելի է ըսել, որ հիմնովին տարբեր է։ Այսօրուան Լիբանանի հայութիւնը անհատական թէ հաւաքական գետնի վրայ ոչնչութեան վրայ հիմնուած է: Ճիշդ է թէ կռիւներու ընթացքին իրենց անձնական տնտեսութիւնը կորսնցնողներ եղան եւ հաւաքականօրէն վնասներու ենթարկուեցանք։ Բայց ինչ որ էր հայութիւնը 1920-ական թուականներուն, նոյնը չէ այսօր: Անհամեմատօրէն տարբեր են պայմանները: Ու այն ինչ որ այդ պայմաններուն մէջ ոչինչէն ազգայինմշակութային կառոյցներ գոյացուց չկրնար այսօր լքել զանոնք:

Թողլքուած պահել: Ստեղծուածը պահելու, վերականգնելու, վերաշինելու եւ պաշտպանելու հրամայականին առջեւ կանգնած է Լիբանանի հայութիւնը։

Այդ առաջադրանքները իրագործելու համար ուրիշ կարեւոր ազդակ մըն ալ կայ: Չկան երէկի կուսակցական զիրար չէզոքացնելու ծառայող պայքարները: Ընդհակառակը, մասնաւորաբար Լիբանանի քաղաքացիական կռիւներու ընթացքին յայտնուած միջ-կուսակցական համագործակցութիւնը ազգային ընդհանրական հարցերու եւ գերագոյն շահերու շուրջ, կը շարունակէ քաղաքացիական կռիւներէն ետք եւս:

Գաղութին ղեկավարութիւնը ձեռք ձգելու կամ պահելու մտահոգութենէն վեր, գաղութը պահելու եւ պաշտպանելու՝ հասարակաց վտանգի մը դէմ յանդիման: Մեր բոլոր աշխատանքները, հասարակական ճիգերը, հաւաքական թիրախները այս ուղղութեամբ պիտի լարուին: Հեռացնե՛լ ազգին ամբողջութեան սպառնացող վտանգները:

Արտագաղթը մէկ կողմէ, զայն քաջալերող մտայնութիւններն ու հոսանքները միւս կողմէ կը փորձեն կազմալուծել լիբանանահայ գաղութի կազմակերպական գոյավիճակը։

Առանց մշակութային կեանքի վերականգնումին, կարելի չէ պայքարիլ ազգավնաս մտայնութիւններու եւ երեւոյթներու դէմ: Ազգապահպանումը պայմանաւորուած է մշակոյթով, մշակութային կեանքով, մշակոյթ ստեղծողներով եւ մշակոյթը պահողներով:

Որո՞նք պիտի ըլլան լիբանանահայ գաղութի մշակութային կեանքի վերականգնումը եւ աշխուժացումը ապահովող գործօններն ու ազդակները:

Կրթական-մշակութային հիմնարկները, անո՛նց վերակազմութիւնն ու վերաշխուժացումը ապահովողները առաջին հերթին պիտի ըլլան մեր մտաւորականները, ուսուցիչները, ազգային-հասարակական գործիչները: Կերպով մը լիբանանահայութեան որակը կազմող եւ ազգային գոյութեան հանդէպ նախանձախնդրութիւն ցուցաբերող դասակարգը: Որակն է, որ քանակը պիտի պահէ: Որակի այն թեւը՝ որ տէր մնաց իր պատասխանատուութիւններուն։ Որակը՝ այսինքն մտաւորականութիւնը, ինքզինք Մեսրոպ Մաշտոցի աշակերտ դաւանող ուսուցիչները, որ ընդհանրապէս նաեւ ազգային հասարակական-քաղաքական եւ մշակութային կեանքը առաջնորդող գործօնները կը հանդիսանան, արժանանան գիտակից վերաբերումի, նիւթական հովանաւորութեան, քաջալերանքի: Այդ դերն ու պաշտօնը ունեցող ազգային հիմնարկներն ու ղեկավարութիւնը տէր կանգնին անոնց: Մշակութային կեանքի, քաղաքական ասպարէզի, հայկական դատի հետապնդման աշխատանքները վստահելով մէկտեղ անոնց՝ յետոյ վերոյիշեալ մարզերը «վարժապետներուն» մնացած է չյայտարարենք:

Նախապատերազմեան լիբանանահայ գաղութի մշակութային կեանքը որակ մը ստեղծած էր: Մակարդակ մը նուաճած էր։ Ու ատիկա շնորհիւ մեր մտաւորական ուժերուն, համալսարանական զարգացման տէր երիտասարդութեան: Լիբանանահայ գաղութը իր մշակութային կեանքի մակարդակով՝ բաւական չափով ուժեր արտածած էր, ուրիշ հայկական գաղութներու կարիքները գոհացնելու նպատակով:

Հիմա հերթը իրն է ներածելու: Մեր ազգային հիմնարկներն ու հաստատութիւնները պէտք է իրենց համար պարտականութիւն համարեն մեկնած, արտագաղթած ազգային, մշակութային եւ մտաւորական մարզի մեր ուժերը համախմբելու Պէյրութ։ Համախմբելէ ետք նաեւ լաւ պահելու՝ այն սկզբունքով մի՛շտ, որ որակը քանակը կը պահէ:

Նոր որակներ կը ստեղծէ:

Լիբանանահայ գաղութի մշակութային կեանքի վերականգնումն ու աշխուժացումը ապահովող կարեւոր գործօններէն մէկն ալ մեր մշակութային միութիւններն են:

Նախապատերազմեան լիբանանահայ մշակութային կեանքը՝ մշակութային միութիւններու խայտաբղէտ առատութեամբ կը տառապէր: Ըստ երեւոյթին յետ-պատերազմեան Լիբանանի հայ գաղութի մշակութային կազմակերպութիւններու քանակը սահմանափակ թիւ մը պիտի ներկայացնէ։ Մտահոգիչ չէ այս երեւոյթը: Ընդհակառակը իր դրական կողմերը ունի։ Մեր գլխաւոր մշակութային միութիւնները մնալով, մշակութային ճիգերը ներդաշնակել, կեդրոնացնել եւ կրկնութիւններէ խուսափիլ։ Նախապատերազմեան Լիբանանի մշակութասէր հայը շուարումի մատնող ձեռնարկներու կրկնութիւնը պէտք չէ կրկնուի մշակութային մեր նոր կեանքին մէջ։ Անմիջապէս, պէտք է վերակազմուին գաղութի գլխաւոր մշակութային միութիւնները եւ լծուին իրենց կազմակերպած մշակութային դասախօսութիւններով, լսարաններով, ձեռնարկներով, երաժշտական կեանքի վերստեղծումով, նկարչական ցուցահանդէսներու կազմակերպումով, գրական ամսագիրներու, շաբաթաթերթերու հրատարակմամբ, թատերական կեանքի կենդանացումով` վերադարձնել Լիբանանի հայ գաղութին եւ հայութեան մշակութային նախկին կեանքի աշխուժացումը: Առանց այդ աշխուժացումին, կարելի չէ պատկերացնել լիբանանահայ գաղութը։

Լիբանանահայ գաղութի մշակութային կեանքի վերականգնումը շատ բնականաբար կը կարօտի նաեւ նիւթականի: Նիւթականի մարզին մէջ օգնութեան ձեռք պէտք է երկարեն Սփիւռքի միւս հայկական գաղութները: Քաջազի կոչը վարակիչ պէտք է ըլլայ եւ ան պէտք չէ սահմանափակուի արուեստագէտներու շրջանակին մէջ։ Ընդհանրանայ նիւթական կարելիութիւններով օժտուած անհատներու եւ միութիւններու շրջանակներուն մէջ, հետեւեալ սկզբունքով. օգնել նիւթապէս լիբանանահայ գաղութի մշակութային կեանքի վերականգնումի եւ աշխուժացման ճիգերուն:

Լիբանանահայ գաղութի մշակութային կեանքի վերականգնումի առանցքը կը կազմեն դպրոցները: Ճիշդ է, որ դպրոցները վերաբացուեցան: Կը շարունակեն իրենց հայակերտումի սրբազան առաքելութիւնը: Բայց կարելի չէ ըսել թէ լիբանանահայ դպրոցի վերականգնումը՝ նիւթական եւ բարոյական մակարդակներու վրայ, ամբողջապէս իրագործուած է։ Դեռ երկար ժամանակի կը կարօտի: Հայ դպրոցներու վերաբացումը յաղթանակ մըն էր: Բայց ազգովին պէտք է դիմագրաւենք լիբանանահայ դպրոցի առջեւ գտնուող տագնապը՝ զայն hամարելով ազգապահպանման եւ մշակույթի պահպանման վառարանը:

Նուազ կարեւոր չէ hանրային դպրոցի դերը կատարող hայ թատրոնի առաքելութիւնը։ Անցնող 60 տարուան լիբանանահայ մշակութային կեանքի նուաճումներէն էր լիբանանահայ թատրոնը։ Հիւղաւաններու խեղճ ու կրակ բեմերէն, մեծ ոստումներով լիբանանեան մակարդակը նուաճած լիբանանահայ թատրոնը պէտք է անյապաղ վերակազմակերպուի իր թատերախումբերով, շուտով հանդէս գայ բեմադրութիւններով, որովհետեւ լիբանանահայ գաղութի մշակութային կեանքի վերականգնումին ու աշխուժացման մէջ իւրայատուկ տեղ եւ դեր վերապահուած է հայ թատրոնին եւ թատերախումբերուն:

Մամուլը, որպէս օրաթերթ, շաբաթաթերթ, ամսաթերթ, եւ ընդհանրապէս հրատարակչական աշխատանքը պէտք է արժանանայ մեր ժողովուրդի եւ կազմակերպութիւններու գուրգուրոտ վերաբերումին, որովհետեւ անոնք կը հանդիսանան մեր մշակութային կեանքի գլխաւոր արտայայտութիւնները: Պէտք է ապահովուի անոնց հրատարակութեան տեւականութիւնը:

Ֆրանսայի մշակոյթի նախարարներէն մէկուն հետեւեալ խօսքը մամուլի դերի մասին. «Ամէն անգամ, որ թերթ մը կը դադրի, մտածելու ազատութիւնը կը պակսի»:

Ամէն անգամ, որ Սփիւռքի մէջ հայ թերթ մը հրատարակութենէ կը դադրի, հայ մշակոյթի պահակ մը եւ պաշտպան մը կը կորսուի:

Եզրակացնելու համար ըսենք թէ լիբանանահայ գաղութի մշակութային կեանքի վերականգնումը ժամանակի կը կարօտի, բայց վերաշխուժացումը՝ ամենօրեայ ծրագրուած աշխատանքներու:

2 Մարտ, 1977

 

ՊԱՏԿԵՐՆԵՐ

ՆԱՄԱԿ Ա.

Սիրելի Վահագն,

Ցանկութիւն յայտնած էիր վերջին նամակիդ մէջ, որ Լիբանանի պատերազմական առօրեայի մասին գրեմ, քու բառերովդ՝ «ակնթարթներ սեւեռեմ»: Գրած էիր ասկէ առաջ, թէ Լիբանանը շա՜տ կը սիրէիր, բայց կեանքը, ապրիլը, զաւակներդ եւ անոնց ապագան՝ աւելի …։ Այդ տրամաբանութեան հունով ալ շարժելով գաղթեցիր` Լիբանանն ու լիբանանցիները թողելով իրենց անորոշ ու անծանօթ ճակատագրին…: Քո՛ւ եւ քուկիններուդ ապահովութեան համար ապաստանե ցար խաղաղ ու բարգաւաճ երկիր մը…:

Շատ մը ուրիշներու պէս խուճապահար փախուստ տուիր Լիբանանի պատերազմին դժոխքէն…: «Ի՞նչ կը սպասէք եւ ո՞ր օրուան, այդ դժոխքէն դուրս գալու եւ մեզի պէս ազատուելու համար», կը գրէիր վերջին նամակներէդ մէկուն մէջ։

Դուն եւ քեզի պէս շատեր, որոնք կեանքի ապահովութիւնը առաջնահերթ եւ ամէնէն կենսական մարդկային իրաւունքը համարելով, գաղթեցին ծովեզերեայ այս սիրուն երկրէն, մեղք մը չգործեցին թերեւս:

Մարդկային ազատութեան իրաւունքը դատապարտումի ո՛չ մէկ խօսք ունի ըսելիք Լիբանանէն արտագաղթողներու մասին: Ազատութիւնը՝ բարոյական ըմբռնողութեան հոգեկան-փիլիսոփայական իմաստով վեր է ամէն կացութենէ, վեր է ամէն պարտաւորութենէ, վեր է ամէն յարաբերութենէ եւ առընչութիւններէ…: Մարդիկ ըստ իրենց նախասիրութեան, հայեցողութեան, փափաքներուն, պայմաններուն եւ կարելիութիւններուն կ՚ընտրեն իրենց բնակութեան վայրը, ապրելիք երկիրը:

Նոյնիսկ, սիրելի Վահագն, Հայրենիքի հասկացողութիւնը հետզհետէ սկսած է տեղի տալ աշխարհաքաղաքացիական այսօրուան ըմբռնումներուն առջեւ։ Ո՛չ միայն ապահովութեան պատճառներով եւ տնտեսա-ընկերային պայմաններու ստիպումով այսօրուան մարդը կը մղուի գաղթի, այլեւ՝ բոլորովին ապահով կացութեան եւ ազատութեան մէջ գտնուողներ եւ ապրողներ կը ձգեն հայրենիք կամ երկիր եւ կը գաղթեն…։

Չկա՛յ, սիրելի Վահագն, տիեզերական օրէնք մը, որ մարդուն համար սահմանէ մէ՛կ երկիր, մէ՛կ հայրենիք՝ ուր պարտադրուի ապրիլ մինչեւ կեանքին վերջը…։ Մարդ էակը այսօր որեւէ երկնքի տակ բոլորովին ազատ կը զգայ գաղթելու, ապրելու համար ընտրելու իր ուզած երկիրը…։

Հայրենիքի սէրը, քաղաքացիական պարտականութիւնը, ազգային պարտաւորութիւնները քսաներորդ դարու մարդուն համար երկրորդական կը թուին ըլլալ։ Անձնական կեցութեան, բարօրութեան եւ ապահովութեան հարցերն ու մտահոգութիւնները նախապատիւ տեղ կը գրաւեն՝ մարդուն կեանքը տնօրինող որոշումներուն, կարգադրութիւններուն եւ համոզումներուն մէջ…։

Ապահովութիւնը, սակայն, հիմնական ու գլխաւոր շարժառիթն էր Լիբանանէն գաղթին։ Անգամ մը, որ ռմբակոծումները սկսէին, մարդ կը շուարէր ո՛ւր փախչիլ, ո՛ւր ապաստանիլ…։ Այդ շուարածներն են ընդհանրապէս, որ հանդարտութեան շրջաններուն, հաւաքուեցան, կարգաւորուեցան եւ շունչերնին առին այլ երկիրներ։ Ի՜նչ ալ վերապահուած ըլլային մեկնելիք վայրերուն մէջ իրենց կեանքին ու ճակատագրին, – անորոշութիւն, բնակութեան յարմարեցում եւ համակերպում, – գէ՛թ հեռու կը մնային պատերազմի ջղագարութենէն եւ ապահովութիւն կ՚ունենային։ Մարդու պէս կ՚ապրէին կեանքը։ Անոնք, որ իրաւունք չէին տար եւ կը դատապարտէին սկիզբի գաղթողները, հետզհետէ իրաւացի գտնելով սկսան արդարացնել…։ Որովհետեւ, իւրաքանչիւր նոր բռնկումէն ետք հաստատեցին, որ աւելի կատաղութեամբ վերսկսաւ պատերազմը…։

Մանաւա՛նդ, սիրելի Վահագն, միջ-քրիստոնէական բախումները՝ ժողովուրդը առնելով եւ պահելով կրակէ օղակներուն մէջ՝ ահաբեկելով սմքեցուցին զայն…։ Անխնա՛յ հարուածեցին անմեղ մարդիկը իրենց տուներուն եւ ապաստարաններուն մէջ։ Անոնք, որ քրիստոնէական շրջանները ներքին բախումներէ զերծ համարելով աւելի ապահով կը նկատէին, փուլ եկան իրենց հաւատքին մէջ։ Այս մէկը երբե՛ք չէին պատկերացներ ու՝ սպասեր։ Արեւմտեան Պէյրութի հայերն ալ ապահովութեան հեռանկարներով, առանց նուազագոյն հոտառութեան եւ կանխատեսութեան, պարպեցին արեւմուտքը եւ քրիստոնեայ շրջաններ «գաղթեցին»։ Գործ, տուն, ձեռնարկութիւն հաստատեցին:

Բայց աւելի մեծ յուսախաբութիւն ապրելով ստիպուած եղան շատեր հոնկէ ալ գաղթել արտասահման։

Յոյս ու հեռանալ չմնաց Լիբանանի մէջ, իրենց համար…

Ո՛չ որ լեզուն կրնայ բանալ անապահովութեան կրակէ մրրկին դիմաց։ Այնքա՛ն խելագար, այնքան լափլիզող, այնքա՛ն կլանող էին Լիբանանի պատերազմին կրակէ մրրիկները, որ գաղթի դէմ կրօնական, ազգային, քաղաքական բարձրագոյն իշխանութիւններէն եւ հե-ղինակութիւններէ ուղղուած խօսքերն անգամ անզօրութեան դատա-պարտուեցան։

Ո՛չ ոք կը խօսի հիմա գաղթի դէմ։ Գաղթը իր արդարացուցիչ տրամաբանութեամբ ընդունուած վիճակ մըն է Լիբանանցիին համար։ Միա՜յն հայերը չեն, որ կը գաղթեն։ Բոլոր համայնքներէն ալ գաղթողներ կան։ Մանաւանդ՝ քրիստոնեաներէն։ Մտահոգութիւնը մեծ է ապագայ Լիբանանի քրիստոնեայ դիմագիծին համար…։ Միջին Արեւելքի քրիստոնեայ եկեղեցիներու խորհուրդը, Վեջերս, ձայն բարձրացուց քրիստոնեաներու արտահոսման հոսքին համար։

Միայն անապահովութիւնը չէր հարկաւ գաղթողներուն եւ գաղթել փափաքողներուն՝ Լիբանանէն մեկնելու տրամադրութիւնը եւ մտադրութիւնը քաջալերող դժբախտ եղելութիւնը։ Եւ նաեւ՝ միա՜յն  մէ՛կ դասակարգի յատուկ երեւոյթ չէր: Բնական է մեծ թիւ կը ներկա-յացնէին Լիբանանէն գաղթողներուն մէջ մեծահարուստ եւ հարուստ դասակարգերը։ Կային իրապէս այս դասակարգերէն մարդիկ, որոնք տուն-տեղ, գործատեղի եւ դրամագլուխ կորսնցուցին եւ ուրիշ երկրի  մը մէջ վերահաստատուելով իրենց կորսնցուցածը վերականգնելու նպատակով գաղթեցին…: Բայց շատեր այդ դասակարգէն իրենց օտար դրամանիշով դրամագլուխները աւելի ապահով երկիրներ փոխադրելու եւ զանոնք առաւել եւս ուռճացնելու շահածարաւ հեռանկարներով մեկնեցան: Քաղքենի այս դասակարգերն են որ «հայրենիք չունին»։ Նոյն հոգեբանութեամբ, վաղը, անոնք կրնան Լիբանան վերա-դառնալ:  Գործազրկութիւնն ալ հարկաւ անդրադարձաւ Լիբանանէն գաղթի հոսանքին, որ կանգ չէ առած տակաւին: Իրենց հացը ապահովելու տառապանքին հոգեմաշ սպասումները քշեց-տարաւ աշխատաւոր  եւ արհեստաւոր մարդիկ, որոնք զզուած անգործութեան պարապու-թենէն եւ մտահոգ վաղուան անստուգութեամբ մեկնեցան հեռաւոր երկիրներ, իրենց ճակտի քրտինքով եւ բազուկի վաստակով արդար, ազնիւ եւ ապահով կեանք մը ապրելու համար…:

Լիբանանի մէջ աշխատանքին քրտինքով եւ արդար վաստակով ապրուստը շահելու հնարաւորութիւնն անգամ պակսեցաւ յաճախ։ Ու լիբանանցիներ` շարան-շարան գաղթեցին, առանց մտահոգուելու, որ իրենց գաղթով երկիրը կ՚ամայացնեն…: Կը զրկեն զայն իր մտքի, բազուկի եւ հոգիի աշխատաւորներէն. կը վտանգեն անոր ազգային ինքնութեան նկարագիրը…։

Չունիէ՞ն, սիրելի Վահագն, այս գիտակցութիւնը։ Ունիէ’ն, բայց մարդակայինը եւ առօրեականը աւելի գերիշխող մնաց։

Բայց, ինծի համար մինչեւ օրս զարմանք եւ զարմանալի երեւոյթ մնաց նիւթական պայմաններով համեստ կարծուածներուն գաղթելու կարողութիւնը։ Դիւրին չէ, գիտես, քու փորձառութեամբդ, որ երկրէ մը ուրիշ երկիր զաղթելու համար ինչպիսի՜ ծախսեր անխուսափելի են…։ Հետեւական ճամբորդական ծախս՝ զաղթած երկրին մէջ տուն- տեղ ըլլալու պայմաններու ապահովում…։ Բայց կ’երեւի, ինչպէս կը- սեն, ճամբայ ելլողին Աստուած կ’օգնէ…։

Գիտե՞ս, Վահագն, սիրտս մղկտաց, մէջս ափսոսանքի տխրութիւ-  նը թախիծ արտասուեց, ամէն անգամ, երբ ակամայ լսեցի ծանօթի, լաւ բարեկամի մը, կամ՝ բոլորովին անծանօթ որակաւոր անձի մը զաղթե- լու մտադրութեան կամ զաղթած ըլլալու տխուր իրականութեան մասին…։ Եւ իրապէ՛ս տխուր իրականութիւն մըն է Լիբանանէն գաղթի այս մտահոգիչ խունճապը…։

Դասակարգ մը կազմեցին անոնք դեսպանատուներէն ներս կամ դեսպանատուներու առջեւ, պոչ կազմած շարքերով, թէ հանգրուանա- յին երկիրներէն անցքի զաղթական պայմաններու արգահատելի տեսարաններով։

Բայց լիբանանցին միայն երկրէն չէ՛, որ զաղթեց, այլ զաղթական դարձաւ եւ զաղթականի պէս ապրեցաւ իր սեփական երկրին մէջ ալ։ Ըստ բռնկած պատերազմին ստեղծած անապահովութեան գօտինե- րուն իրենց տունն ու օճախը հարկադրաբար լքելով որքա՜ն ընտանիքներ ապաստան փնտռեցին մութ ու խոնաւ խորշերու մէջ, վրան- ներու տակ…։ Կեանքի տարրական պայմաններէն զուրկ կացութիւններու դատապարտուեցան։ Գիտե՞ս, վրաններու տակ, զաղթականի վերքով երկունքի ցաւը պարող մայրեր գաւակներ ծնան։ Անոնք են կարծես Լիբանանի վաղուան իրաւ քաղաքացիները: Զրկանքներէն, դժուար պայմաններէն ծնած ըլլալու իրաւունքով։

Եթէ ինծի հարցնելու ըլլաս, ասոնք են, Լիբանանը պահող ճշմա- րիտ ու վաւերական լիբանանցիները…։ Քաղաքացիները։

Անպայման զէնք բռնողներուն մէջ մի՛ փնտռեր Լիբանանը արտաքին թէ ներքին վտանգներուն դէմ պաշտպանողները, որոնք նաեւ բարոյական եւ մարդկային գետնի վրայ այլասերեցան, այլ անո՛նց մէջ, որոնք կորսնցուցին ամէն բան, կրեցին շատ զրկանքներ անցնող տասնհինգ տարիներու ընթացքին, վտանգուեցաւ իրենց կեանքն ալ, բայց մնացի՛ն, դիմադրեցի՛ն, հաւատացի՛ն։

Եթէ անոնք ալ գաղթողներու պէս մտածէին եւ մէկ վայրկեան առաջ մորթերնին փրկելու համար ճամբորդական ճամպրուկը շալկած գաղթի ճամբան բռնէին, հաւատայ, որ այսօր Լիբանանը Լիբանան չէր մնար…:

Միա՛յն զէնքով չէ՛, որ Լիբանանը պաշտպանուեցաւ, այլ՝ մանաւա՛նդ իր հաւատաւոր զաւակներուն անզէն դիմադրութեամբ: Քաջերը եւ հերոսները, երբեմն անիմաստ տեղ կռուողներուն մէջ չէ որ կը գտնուին, այլ կռիւներէն եւ պատերազմական պայմաններէն ընկճուած բայց չպարտուած զանգուածներուն մէջ։ Այսինքն՝ Լիբանան մնացող եւ դիմադրող մարդիկը մինչեւ այսօր իրապէս քաջեր եւ հերոսներ են: Ինչերէ՛ չանցան, ինչե՛ր չտեսան, ի՜նչ ճնշումներու չենթարկուեցան, ինչպիսի՜ անձկութիւններէ հոգեմաշ չեղան, ինչպիսի՛ տագնապներ չդիմագրաւեցին, բայց քաջաբար եւ հերոսաբար դիմադրեցին, չգաղթեցին, մնացի՛ն:

Գաղթը փոքր երկիրներու պարագային մանաւա՛նդ, դառնօրէն մտահոգիչ է…: Եթէ այսօր Լիբանան կը սգայ, կ՚ափսոսայ բոլոր ճակատներէն, բոլոր ճակատներուն վրայ կորսնցուցած զաւակներուն մահերը, երբեմն թափուած անիմաստ արիւնը, բայց գաղթի արիւնահոսութիւնը նուազ ծանրակշիռ չէ Լիբանանի ապագային համար…։ Բայց ես չվերջացուցի տակաւին…։ 4 Նոյեմբեր, 1990

 

ՆԱՄԱԿ Բ.

Սիրելի Վահագն,

Երբ գաղթի ճամբան բռնած, դեռ չէիր հեռացած Լիբանանէն եւ հայկականութեամբ տրոփող գաղութին ծոցն էիր, դո՛ւն ալ ինծի պէս կը մտածէիր, կը դատէիր եւ կ՚ախտաճանաչէիր: Հիմա, նամակներուդ մէջ մէկ անգամէն կը զգացնես թէ հիմնովին փոխուած ես: Չէի՛ պատկերացներ, որ այսքա՜ն շուտ կը փոխուիս…: Կը թուի թէ պայմանները, փոխուած միջավայրը այդքա՛ն արագ կ՚անդրադառնան մարդու մտածողութեան վրայ։ Նո՛ր բարքերը կը յեղաշրջեն ամբողջովին հայու հոգեխառնութիւնը։

Ի տես աւերուող Լիբանանի ողբերգութեան տառապեր, ցաւեր եւ տագնապեր էինք միասին՝ ի՛րր լիբանանցի…: Անբնական չէր հարկաւ մեր զգացած ցաւը: Այլապէս է, որ կեղծ ու պատիր պիտի թուէին տարիներէ ի վեր Լիբանանի հանդէպ մեր արտայայտած սէրը, նուիրումը, գուրգուրանքը…: Արդէ՛ն՝ պատերազմի ընթացքին, մեր պատերազմին չմասնակցելու ազգային կեցուածքը եւ որդեգրած դրական չէզոքութեան քաղաքականութիւնը պատրուակելով անվաւեր համարեցին մեր լիբանանցիութիւնը, ապերախտութիւն թարգմանեցին մեր խոհեմութիւնը, երկրին ապագայ լինելութեան հանդէպ անտարբերութիւն վերագրեցին մեզի եւ ի վերայ ամենայնի «դաւաճանութեամբ» մեղադրեցին…:

Տասնհինգ տարուան անըմբռնելի պատերազմէն ետք ո՞ւր հասած են իրենք, մեզ մեղադրողները…: Քանդուած եւ տնտեսա-ընկերա՛յին մաշեցնող եւ շարունակուող տագնապէ մը բռնուած երկրի մը մէջ, որ այսօրուան Լիբանանն է, ի՞նչ իրաւունքներ ձեռք բերուած են, որոնց համար կռուեցան, զոհուեցան, արիւն թափեցին…: Իսկ չկռուողներն ալ՝ կոյր մոլեռանդութեամբ եւ այլամերժութեամբ դատապարտեցին…:

Առաջին օրէն համոզուած էինք, որ պատերազմին մասնակցութեամբ չէ, որ կը տրուի հարազատ եւ վաւերական լիբանանցիութեան ապացոյցը, այլ՝ ողջամիտ կեցուածքով մը, իրատես վերաբերումով մը, որ ուրիշներէն եւ յատկապէս կռուողներէն տարբեր ըլլալուն՝ ուրիշներէն նուազ չէ՛ր Լիբանանի հանդէպ մեր ո՛չ սէրը, ո՛չ անկեղծութիւնը, ո՛չ ալ մտահոգութիւնն ու ապրած տագնապը…:

Ծագումով հայ լիբանանցիներուս համար, լիբանանեան հայրենիքին հետ կար Լիբանանի հայկական շէն ու բարգաւաճ գաղութին փլուզման վախն ու անձկութիւնը: Հայու ապագան Սփիւռքի մէջ Լիբանանով պայմանաւորած էինք, ուր հայութիւնը անցնող վաթսուն տարիներու ընթացքին ո՛չ միայն իր ազգային ինքնուրոյնութեան համար ապահոված էր տաք, հիւրընկալ եւ յուսաշող երդիք մը՝ ուրկէ թռիչք կ՚առնէին մեր ազգային երազներն ու անկատար տենչերը, այլեւ՝ Լիբանանին ծառայած էր քաղաքացիական օրինակելի նախանձախնդրութեամբ…:

Ինչպէս իր երկրէն տարագրուած որեւէ ժողովուրդի համար, նոյնպէ՛ս հայուն համար Լիբանանի մէջ` լիբանանցիի եւ հայու ինքնութիւնները որքա՜ն ալ ներդաշնակուած էին, սակայն երկուութեան բարդոյթը միշտ առկայ ըլլալով, ատենը անգամ մը կը դրսեւորուէր ան թաքնուած ի՜նչ-ի՜նչ անկիւններէ, ի՜նչ ի՜նչ անիմանալի պատճառներով…:

Մեր էութեան մէջ ընդգրկեցինք Լիբանանը եւ իր էութեան հետ շաղախուեցանք, առա՛նց մեր ազգային ինքնութենէն շերտ մը անգամ զիջելու։

Ինչպէ՛ս, սիրելի Վահագն, մէկ օրէն միւսը կրնայինք այդքան հեշտօրէն հեռանալ Լիբանանէն եւ ուրանալ լիբանանցիութիւնը…: Խզուի՛լ իր եւ մեր միջեւ գոյացած հարազատութենէն:

Ճիշդ է, արիւնոտ փոթորիկ մը ելաւ տակն ու վրայ ըրաւ ամէն ինչ, աշխարհի այս խաղաղ ու գեղեցիկ անկեան մէջ։ Բայց միայն մեզի համար չէր չարագործ ձեռքին յառաջացուցած փոթորիկին վերիվայրումները, գոյացուցած վէրքերը, պատճառած տառապանքը, այլ՝ բոլորին… Ինչո՛ւ առաջին մեկնողները, ուրացողները, լքողները մենք պիտի ըլլայինք: Այս կերպով, մեր մեկնումով ալ՝ մեր լիբանանցիութիւնը կասկածի ենթարկուէր:

Կը հաւատայինք Լիբանանի հայ գաղութի առանցքային դերին, անոր ազգային կռուան մը ըլլալու անփոխարինելիութեան։ Այդքան դիմադրականութիւն, համբերութիւն եւ տոկալու կամք պէ՞տք էր պակսէին դատ ունեցող ժողովուրդի մը, որ բազում ինքնապաշտպանութեան դիմադրական կռիւներ հերոսաբար մղած էր թշնամիին դէմ:

Չէ՛, Վահագն, չէ՛, սիրելիս, մեր ճառերը փրփուր էին, որոնք շուտ անհետացան օդին մէջ…: Ճառ ու յօդուած շատ գրուեցան, ճառողներն ու գրողները առաջինները եղան ովկիանոսէն անդին կայք հաստատելու համար թռչողները: Մեր ժողովուրդին համար ինչպիսի կայք էր Լիբանան չտեսա՛ն, չհասկցա՛ն, չճանչցա՛ն ու ինքնալքումով հեռացան…: Ինչքա՜ն բառերու, դիւրին եւ աժան խօսքերու վրայ հիմնուած հայրենասիրութիւն մըն էր իրենցը, որ առաջին իսկ փորձութիւններուն չդիմացաւ եւ անտեսելով ազգային ընդհանրական շահ, համահայկական երազ ու ապրում՝ անձնատուր եղան անձնական քմայքներու, եսական մտահոգութիւններու եւ քաղքենիական մտայնութիւններու:

Մեր քանակը եւ քանակին աստիճանաբար աճը Լիբանանի մէջ կենսական էր եւ է՛ տակաւին…։

Մարդկային թէ ազգային տեսակէտով Լիբանանը մեզի համար տաք ու հաղորդական երկիր մըն էր ու է՛ տակաւին՝ իր իւրայատուկ գրաւչութեամբ, իւրայատուկ կառոյցով եւ իւրայատուկ գոյնով։

Իր գոյնը մեր գոյնին մօտ է, մերինին հետ ներդաշնակ։ Ճիշդ է թէ գոյնը փոխուելու վտանգը կա՛ր, բայց արդեօ՞ք մենք դեր մը չունէինք կամ չունինք իր սեպհական գոյնին պահպանման մէջ եւ մեր այդպէս անփութօրէն մեկնումը եւս Լիբանանի տժգունացման կամ գունատումին կրնար պատճառ ըլլալ:

Մեր ազգային գոյնին անեղծութեան եւ հարազատ պահպանման համար իսկ, Լիբանանի գոյնը, – այնպէս ինչպէս որ էր – պէտք է մնար ու շարունակուէր:

Սիրելի Վահագն, դուն եւ քեզի պէս ուրիշ հայեր կարճատես գտն ուեցաք եւ չտեսաք այս չմաշող ճշմարտութիւնը: Լիբանանի գոյնին առանձնայատկութիւնը, որ մեր ժողովուրդին ազգային հեռանկարներուն համար եւս բախտորոշ նշանակութիւն ունէր եւ ունի:

Սիրելի Վահագն, դուն եւ քեզի պէս ուրիշ հայեր անտեսելով ուրացաք նաեւ ուրիշ ճշմարտութիւն մը։ Սփիւռքի մէջ մեր ժողովուրդին քաղաքական միաւոր մը ըլլալու կամ դառնալու հանգամանքը:

Մենք կամովին սփիւռքացած չենք եւ երբե՛ք ու երբե՛ք ինքնանպատակ կերպով չենք ապրիր ու մնար Լիբանան կամ այլուր: Դատ մը ունինք: Դատին հետապնդումը մեզ ինքնաբերաբար կը քաղաքականացնէ: Բայց այս գիտակցութիւնը պակսեցաւ ո՛չ միայն ժողովրդական խաւերուն, որոնք ընդհանրապէս ամբոխային եւ խուճապային տրամադրութիւններու զոհերն են, այլեւ՝ ղեկավար, մտաւորական, ուսուցիչ, ազգային գործիչ դասուն, որոնք կոչուած էին ազգ ու ժողովուրդ առաջնորդելու եւ ղեկավարելու:

Մորթապաշտութիւնը, այսինքն՝ քաղքենիութիւնը յաղթեց քաղաքական գիտակցութեան, քաղաքա-պատմական մտածողութեան:

Յաճախ նամակներուդ մէջ, սիրելի Վահագն, մարդկային տառապանքներու վրայ կը շեշտէիր իբր արդարացում եւ հիմնական պատճառաբանութիւն՝ Լիբանանէն վերջնականապէս հեռանալու որոշումիդ համար: Անոր համար ալ, յաջորդ անգամ պիտի անդրադառնամ ժողովուրդին ապրած տառապանքին մասին…:

22 Դեկտեմբեր, 1990

ԽՈՀԵՐ
ԼԻԲԱՆԱՆԱՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆ ԿԵԱՆՔԻ ՄԱՍԻՆ

Լիբանան սփիւռքահայ գրական կեանքի կարեւոր կեդրոն էր, քաղաքացիական պատերազմի բռնկումէն առաջ։ Սփիւռքահայ գրականութեան զարգացման հետեւանքները կապուած կը մնային լիբանանահայ ստեղծագործ ճիգը արդիւնաւորող յուսադրիչ ազդակներուն։ Ազդակներ, որոնք ենթահողը կը կազմեն գրականութիւն մը աճեցնելու ծառայող պայմաններուն եւ միջավայրին։ Ֆրանսան ու Ամերիկան իրենց սերունդի անհետացող գրագէտներէն ետք, սփիւռքահայ գրականութիւն մը աճեցնելու հնարաւորութիւններէն զուրկ էին։ Ծագումով հայ օտարագիր գրականութիւն մը միայն, որ արդէ՛ն հայկական Սփիւռքի կազմաւորման առաջին օրէն յայտնուած էր, հող ունեցաւ առաւել եւս զարգանալու։

Հայագիր գրականութեան զարգացման միջոցները Լիբանանը կը մնար։

Ժողովուրդը՝ համախումբ կեանքի իր ապրելակերպով, ազգային գիտակցութեամբ, մշակութային մակարդակով եւ ոգեղէն սնունդի ծարաւով գրականութիւն մը սնուցանող եւ ապրեցնող հիմնական ազդակ է։ Նախապատերազմեան Լիբանանը ո՛չ միայն քանակապէս հայկական Սփիւռքի համախումբ հայութեան բաբախող սիրտն էր, այլեւ՝ մշակութային ընտրանիի տեսակէտով եւս կը յատկանշուէր։ Իր սուր հակասութիւններով, բախումներով եւ մրցակցութիւններով եռեւէփող կեանք մը կար, որ գրական ձգտումներու իրականացման միջավայրը ծառայելով միջոցաւոր կը ստեղծէր։ Գրողներ իրենց ներշնչումները կ՚առնէին այդ կեանքէն։ Ստեղծագործական ոգեւորութեամբ երկնող գրողներու հին սերունդը, գիրի եւ գրականութեան իր կիրքը կը փոխանցէր նորերուն, որոնք, իրենց հերթին, գրականութեան մէջ նոր խօսք ըսելու տենդէն բռնկուն, գրական կեանքի յառաջապահները դառնալ կը ձգտէին։ Նորերը նորարարութեան շունչով աւանդական ուղիներէ շեղելով կը հակադրուէին հիներուն։ Այդ հակադրութիւններէն անգամ դրականօրէն կ՚անդրադառնային գրական կեանքին վրայ եւ ստեղծագործական մթնոլորտի ստեղծման կը նպաստէին։ Վէճ, գրական բանակին, բախում եւ սահմանազանց ուրացումներ,– որքա՜ն ալ իբր երեւոյթ եւ հոսանք ժխտական,– սակայն գրական կեանքը լլճացումէ դուրս բերելով, գործօնութեան եւ աշխուժութեամբ կ՚օժտուէր, ինչ որ գրականութեան համար անհրաժեշտ բարիք մըն էր։ Լիբանանի մէջ հայ գրական գործօնը իր շարժումին ակներեւ դարձած էր։ Այդ գրական զարթօնքը կարելի դարձնող ժողովուրդ եւ մտաւորականութիւն կա՛ր։ ժողովուրդ մը, որ իր մէջէն ծնունդ տու ած էր ընթերցող ընտրանիի մը։ Ստեղծագործ մտաւորականութիւն  մը, որ ժողովուրդին հոգե–մտաւոր սնունդ տալու հաւատքը ունէր։ Այդ մտաւորականութեան լաւագոյն ներկայացուցիչները ո՛չ միայն հանրաին եւ գրական բեմին վրայ, այլեւ մեր երկրորդական վարժարաններէն ներս իրենց հայ գրականութեան դասախօսներ իրենց հաւատքը ներշնչելեպ ապրումով կը փոխանցէին նոր սերունդին։ Գրականութեան մէջն ու կրակը փոխանցող կար եւ առնելու ենթահող ունեցող սերունդ մը կար…։

Լիբանանեան պատերազմը յեղաշրջեց լիբանանահայ գրական կեանքի պատկերը։ Պատերազմի 16–17 տարիներու կասեցուցին ստեղծագործական, զարթօնքի ուղղուող թափը։ Հազուագիւտ գրողներ մնալով գրողի առաքելութեան եւ կոչումին բարձրութեան վրայ, շարունակեցին ստեղծագործել եւ իրենց գրականութեամբ հայելին հանդիսացան լիբանանեան պատերազմի արհաւիրքի առօրեային եւ հայ- կական գաղութի վերիվայրումներով առլի ճգնաժամին։ Շնորհիւ այդ հաւատաւոր գրողներուն է, որ այսօ՛ր, սփիւռքահայ գրականութեան լիբանանեան թեւը հարստացաւ պատերազմի գրականութեան յատուկ գեղարուեստական վկայութիւններով։ Վկայութիւններ, որոնք հայագիր էջերով լիբանանեանին կողքին կը մնան մնայուն նպաստներ տուեալ շրջանի գրական կեանքի համապատկերին համար։

Դրական այս երեւոյթին դիմաց ժխտականն ալ արձանագրուեցաւ: Ժողովուրդի համախումբ կեանքը տուժեց եւ նահանջ արձանագրեց արտագաղթի տեղաշարժերով: Կարեւոր թիւ կազմեցին Հիւսիսային Ամերիկա, Գանատա, Ֆրանսա եւ Անգլիա արտագաղթողները, որոնք՝  որքա՜ն ալ իրենց գաղթած երկիրներուն հայատրոփ կեանքին նոր շիճուկ ներարկեցին, բայց ժխտականօրէն անդրադարձան լիբանանահայ գաղութի «Փոքր Հայաստան» մը հռչակուած հանգամանքին: Ժողովրդական քանակի կորուստին միացաւ որակականը՝ մտաւորականութեան, – ուսուցիչ, արուեստագէտ, գրող, խմբագիր, մշակոյթի  գործիչ, գրասէր, – Լիբանանէն վերջնական մեկնումով։ Նախկին լիբանանահայ գրողն ու ստեղծագործ մտաւորականը, որ լիբանանեան տեղայնութեան իւրայատկութեամբ կը բնորոշուէին, երկար խարխափումներէ եւ երկընտրանքներէ ետք, իրենց Հաստատուած նոր երկրին միջավայրին հետ պատշաճեցումի եւ համակերպումի ընթացքի մը (պրոցես) մէջէն անցնելով դիմագիծ փոխեցին: Դարձան ամերիկահայ, ֆրանսահայ, գանատահայ:

Լիբանանահայ գրական կեանքին համար կենսական նշանակութիւն ունեցան տարուէ տարի զարգացող Լիբանան – Հայաստան (թէ՛ տեղական, թէ՛ Հայկական իմաստով) գրական-մշակութային կապերը:

Նախապատերազմեան լիբանանահայ գրական կեանքը մեծապէս կը նպաստաւորուէր Հայրենիքի մշակութային ծաղկող իրականութենէն:

Ազգային խորքով մշակուող գրական թէ արուեստի տարբեր բնագաւառներու ստեղծագործական բերքը ոչ միայն լիբանանահայ գրական շրջանակներէն ներս, այլեւ՝ ժողովրդական խաւերուն մէջ ոգեւորութեան ալիք կը բարձրացնէր: Հայաստանը Հայ ստեղծագործ Միտքի եւ Ոգիի շատրուանն էր, ուրկէ ցայտող լոյսը հայ մարդու հոգիէն ներս ծաւալելով կայք կը հաստատէր հոն՝ գիրքերով, մամուլով, երգ ու պարով, թատրոնով։ Գրողներու փոխադարձ այցելութիւնները եւս, լիբանանահայ գրական կեանքը կ՚աշխուժացնէին: Գրական մթնոլորտ կը ստեղծէին եւ գրականութիւն–ժողովուրդ կապը կը սերտացնէին: Նախապատերազմեան Լիբանանի մէջ, գրական երեկոները բազմամարդ էին, իսկ այսօր՝ գրեթէ պարապ…: Բացառելով պատերազմական պայմաններու պարտադրանքով Լիբանան – Հայաստան գրական կապերու թուլացումը, Լիբանանի մէջ խաղաղութիւն հաստատուելէն եւ Հայաստանի անկախութեան տիրացումէն ետք, այսօր գրեթէ չքացած են այդ կապերը: Հաղորդակցութեան միջոցները տկարացած են. հրատարակութիւններ չեն հասնիր Լիբանան. փոխանակութեան հնարաւորութիւնները նուազած են: Եւ արդէն Հայաստանի մէջ մշակութային կեանքն ալ լճացած է ցաւալիօրէն…: Այդ լճացումէն ազդուած է յատկապէս լիբանանահայ գրական կեանքը, որ ստեղծագործ աշխուժութենէ, ոգեւորութենէ եւ ջերմ մթնոլորտի բացակայութենէ կը տառապի այս օրերուն…:

Եթէ սփիւռքահայ գրականութեան զարգացման հեռանկարները իբր կեդրոն Լիբանանը ունէին սեւեռակէտ, որովհետեւ բացի խտացեալ եւ համախումբ հայութենէ եւ որակեալ մտաւորականութենէ հայկական դպրոցները, հայեցի դաստիարակութիւնը, հայագիտական բարձրագոյն հիմնարկները գրական նոր սերունդներ հասցնելու առաջադրանքներն ալ առաջնահերթ կը համարէին: Հայ գրողը հայկական երկրորդական վարժարաններու մէջ կը կազմաւորուի: Այդպէս էր Պոլսոյ թէ արեւմտահայ գաւառին մէջ։ Այդ աւանդութիւնները շարունակուեցան որոշ ատեն մը Միջին Արեւելքի մէջ։ Ի մասնաւորի՝ Լիբանանի մէջ։ Գրող-մտաւորական ուսուցիչներու շունչին եւ ազդեցութեան տակ գրասէրներ, մտաւորականներ կազմաւորուեցան, որոնցմէ շնորհալիները, – որոնք խառնուածք ու տաղանդ ունէին, ծաղկեցան գրական անդաստանին մէջ եւ ճոխացուցին լիբանանահայ գրական կեանքը: Իրերայաջորդ քանի մը գրական սերունդներ հասցուցին լիբանանահայ եւ Միջին Արեւելքի հայկական բարձրագոյն վարժարանները: Եթէ այդ օրերու գիրի սերմնացան մեծանուն ուսուցիչները իրենց հեղինակութեամբ եւ հմայքով գրողներ եւ մտաւորական սերունդներ կազմաւորելու դերը կատարեցին, բայց, միւս կողմէ, կարելի չէ անտեսել այդ օրերու եւ շրջանի պայմանները եւ սերունդներու մտայնութեանց տարբերութիւնները: Նորահաս սերունդը այս օրերու նիւթական արժէքներու հմայքէն կախարդուած է, քան թէ գեղեցիկ արուեստները եւ զանոնք ուսուցանող դաստիարակ-առաքեալներէ…: Գրականութիւնը եւ գեղեցիկ արուեստները նահանջի մէջ են:

Եթէ այսօր չկան անցեալի գրականութեան կախարդող մեծանուն ուսուցիչներ հայկական դպրոցներէն ներս, սակայն չկան նաեւ անոնց առջեւ ատենօք նստած գրականութեամբ, մտաւոր կեանքով հրապուրուած ուսանող սերունդները…: Չափանիշները փոխուած են: Կեանքի իտէալները շրջուած: Ասպարէզի այլ՝ նիւթապաշտ հրապոյրներէ տարուած են: Հակառա՛կ այսօր ալ հաւատաւորներու գոյութեան եւ իրենց հաւատքը սերունդին փոխանցող ուսուցիչներու ներկայութեան: Նոյնի՛սկ եթէ գրականութեան կախարդող ուսուցիչներէն մէկը կանգնի այսօր այս սերունդին առջեւ, պիտի չկրնայ անցեալի ազդեցութեամբ եւ ներշնչումով գրական սերունդ պատրաստել եւ կազմաւորել։ Տեղական ծրագիրներու ճնշումը, հայրենիքի նահանջը, հայեցիի հանդէպ հետաքրքրութեան պակասը, գրականութիւնը «աւելորդ» նկատելու հոգեբանութիւնը արգելիչ գործօններ են Միջին Արեւելքէն եւ Լիբանանէն եւս գրողներու նոր սերունդ չյուսալու: Առանց հայերէն շնորհքով սորվելու դուրս կուգան դպրոցէն: Հայերէն գրել չգիտցողը ինչպէ՞ս կրնայ գրող դառնալ: Ժողովուրդն ալ արդէն հայ դպրոցներէն գրողներու պատրաստութին չ՚ակնկալէր: Ներկայ ուսանող սերունդին մօտ հայ գրականութեան եւ հայ մշակոյթին հանդէպ նախորդ սերունդներու խանդավառութիւնը չի նկատուիր…: Ուրկէ՛ պիտի հասնին հայ գրողները:

Բառին իսկական առումով, Լիբանանի մէջ, հայ գրական կեանք մը գոյութիւն չունի՝։ Անհատ գրողներ կան, որոնք կը ստեղծագործեն, գիրքեր ալ կը հրատարակեն, բայց հայ կեանքէն ներս գրական կեանք յառաջացնող շարժումի մը հետամուտ չեն: Իրենց հրատարակութիւնները լքեալ գոյքեր են: Կը գանգատին հայ կեանքի անտարբերութեան մասին: Հետզհետէ գրողներու հոգեբանութեան մէջ հող կը սկսի շահիլ ինչո՞ւ գրել եւ որո՞ւ համար գրել հարցադրումը, հակառա՛կ այն իրողութեան, որ գրողը անապատի մէջ ալ ապրի, չի կրնար չգրել… Գրելը կոչում է եւ վեր ամէն պայմաններէ եւ իրականութենէ, ընթերցող ունենայ կամ՝ ոչ…:

Գրական կեանքը գրողներով կը ստեղծուի։ Գրական շարժումը՝ գրական մամուլով։ Լիբանանի գրական հայ մամուլն անգամ հետամուտ ըլլալ չի թուիր գրական կեանք եւ շարժում յառաջացնելու: Եւ արդէն իր էջերը լեցուն են հայրենի եւ արտասահմանի գրողներով։ Հոնկէ բացակայ են առհասարակ լիբանանահայ գրողները… կամ զգալի ներկայութիւն չեն…:

Եթէ լիբանանահայ գրական կեանքն ալ լճացումէ եւ անկենդանութենէ դուրս չգայ, ալ ուրկէ՛ կարելի է յուսալ սփիւռքահայ գրականութեան վերակենդանացումն ու վերածաղկումը:

29 Մարտ, 1995

ՄԵՐ ԳՐԱԿԱՆ ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ

Գեղարուեստական գրականութեան եւ առհասարակ գրականութեան բոլոր սեռերուն եւ ճիւղերուն զարգացման հետ, սերտ առընչութիւն ունեցած է, եւ ունի, գրական քննադատութիւնը, ինչպէս մեր, նոյնպէս նաեւ օտար գրականութեանց պատմութեան մէջ։ Գրական քննադատութիւնն է, որ կը վերստեղծէ գրականութեան չափանիշը զայն պահելով անհրաժեշտ բարձրութեան վրայ – կը վերանորոգէ գրական ճաշակները եւ ըմբռնումները, հիմնուելով առողջ եւ կատարեալ հասկացողութեան եւ պարկեշտ դատողութեան մը վրայ:

Այս տեսակէտը եւ ըմբռնումը գրական քննադատութեան մասին մեկնակէտ ունենալով կ՚ըսենք թէ ան սերտօրէն կապուած է արդիականութեան հետ, որովհետեւ գրական քննադատութիւնն է, որ պիտի զբաղի ժամանակակից գեղարուեստական գրականութեան հարցերով եւ խնդիրներով, ինչպէս նաեւ գրական ստեղծագործութիւններու ու երկերու վերլուծումով եւ գնահատութեամբ:

Բոլոր ժամանակներու ընթացքին ալ շեշտուած է գրական քննադատութեան կարեւորութիւնը եւ անհրաժեշտութիւնը տուեալ ժողովուրդի գեղարուեստական գրականութեան իրագործելիք յաջողութիւններուն եւ նուաճումներուն ի խնդիր: Աւ. Իսահակեան անդրադառնալով գրական քննադատութեան կարեւորութեան շուրջ, կ՚ըսէ. «Քննադատութիւնը շատ մեծ դեր ունի. նա դայեակն է գրականութեան: Հայ գրողները աւելի արժէքաւոր երկեր կ՚իրականացնէին, եթէ ունենային այնպիսի քննադատ ուղեցոյցներ, ինչպիսին եւրոպական ազգերը ունին»:

Երբ կը խօսուի գրական քննադատութեան կատարած եւ կատարելիք օգտակար եւ շինարար դերի մասին, պէտք չէ աննկատ անցնիլ նաեւ այն իրողութեան վրայէն, որ դրական քննադատութիւնը յաճախ ալ ժխտելու, քանդելու, ուրանալու կոյր մոլուցքէն տարուած, ինչպէս նաեւ ի՜նչ-ի՜նչ հաշիւներով սնած ու առաջնորդուած, բացասական դեր կը կատարէ եւ ժխտական ազդեցութիւն կը գործէ նորահաս գրողներուն վրայ։

Գրական քննադատութեան դրական եւ ժխտական արդիւնքները ցուցանշող օրինակներ եւ երեւոյթներ չեն պակսիր գրականութեանց պատմութեան մէջ։ Բայց, մենք գոհանանք բանալով մեր ազգային գրականութեան էջերը: Գրական քննադատութեան՝ արժէքներ յայտնաբերողի եւ զանոնք ժողովրդականացնելու շինարար դերին չե՞նք պարտիր միթէ արեւելահայ մեծ բանաստեղծ Ե. Չարենցի եւ սփիւռքահայ իրաւ բանաստեղծ Ժ. Ս. Յակոբեանի բանաստեղծական տաղանդներուն յայտնաբերումը, եւ անոնց գրականութեան մասին հանրային դրական կարծիքի մը ստեղծումը: Այսպիսի՛ շինարար ոգիով եւ յայտնատեսողի յատկութիւններով օժտուած գրական քննադատութիւնն է, որ տեսնելով գրական գեղեցկութիւնները, յայտնաբերուող նորահաս տաղանդի մը ապագայ կարելիութիւնները եւ վերջապէս նշմարելով գրական ստեղծագործութեան մը մեծութինը, ցոյց պիտի տայ արժէքները, քաջալերէ զանոնք եւ ժողովրդականացնէ անոնց գործը:

Այս իրողութեանց լոյսին տակ, առանց գրական քննադատութեան բազմաթիւ տաղանդներ կրնային ու կրնան խամրիլ ու մնալ մութին մէջ։ Որովհետեւ, մենք համոզուած ենք այն իրողութեան, թէ ա՛ն նախապայմանն է գեղարուեստական գրականութեան աճման ու զարգացման: Իսկ ընդհակառակը ուրացումի, ժխտումի, եւ «հարթենք»ի անպարկեշտ եւ անողորմ ոգիով գրուած գրական քննադատական յօդուածներն ու երկերն ալ, աւերներ կրնան գործել գրականութեան եւ արուեստի ոեւէ մարզէն ներս: Օշականի, այլապէս արժէքաւոր գրական քննադատութիւնները ունին մեղքը վերոյիշեալ թերութիւններու, որոնք իր խորաթափանց, հմուտ քննադատի արժանիքները եւ դիմագիծը կը ստուերեն եւ վիրաւոր կը դարձնեն:

Գրական քննադատութեան մարզէն ներս, գրական անօրինակ գայթակղութիւն չէ՞ր Ենովք Արմէնի մը կրքոտ եւ սանձազերծ ուրացումը արեւմտահայ բանաստեղծութեան մեծագոյն դէմքերէն Մ. Մեծարենցի արժէքին։ Ահա՛, թէ ո՛ւր կրնայ հասնիլ եւ ինչպիսի տիղմի մէջ կրնայ խրիլ նաեւ գրական քննադատութիւնը, եթէ ուղղամտութիւնն ու պարկեշտութիւնը, արդարախոհութիւնն ու գրականութեան ջահերը չ՚ունենայ իրեն մեկնակէտ:

Արեւմտահայ մեր գրականութեան մէջ մենք ունեցեր ենք, մատի վրայ հաշուող, քանի մը բառին լի եւ իրաւ առումով գրական քննադատներ, որոնք իրենց ժամանակաշրջանին անուրանալի դեր ունեցած են, գրական մթնոլորտ ստեղծելու եւ մեր գրականութեան առջեւ նոր հորիզոններ եւ պայծառ հեռանկարներ պարզելու ուղղութեամբ: Ճա302   շակ եւ չափանիշ ստեղծած են եւ արուեստի ու գրականութեան կատարները նկրտելու ձգտում: Պատգամախօսը հանդիսացած են գրական նոր շարժումներու, դպրոցներու եւ ուղղութիւններու: Ցոյց տուած են այդ շրջանին թէ ի՛նչ պէտք է ըլլայ վաղուան մեր գրականութեան ուղին: Գրական, փիլիսոփայական եւ գեղագիտական հարցեր ու խնդիրներ արծարծած են, հրապարակային վիճաբանութեան polemique-ի նիւթ դարձնելով զանոնք:

Արտաշէս Յարութիւնեան, Արշակ Չօպանեան, իսկ աւելի ետք, 3. Օշական կը հանդիսանան երեք բեւեռները արեւմտահայ մեր գրական քննադատութեան: Անոնք իրենց մտաւորական պատրաստութեամբ, հմտութեամբ եւ վերլուծելու իւրայատուկ տաղանդով եւրոպական տարազը ներմուծեցին մեր գրական քննադատութեան մէջ։ Շարժում ստեղծեցին եւ խանդավառութիւն: Գիրքեր եւ հանդէսներ հրատարակեցին: Օրաթերթերու, պարբերականներու մէջ գրական հարցերու, նոր գիրքերու մասին գրադատական յօդուածներ սկսան լոյս ընծայել։ Արեւմտահայ մեր գեղարուեստական գրականութիւնը մեծ բան կը պարտի այսօր այդ շրջանին ստեղծուած իմացական շարժումներուն եւ գրական մթնոլորտին: Արեւմտահայ գրականութեան

այդ շրջանի տաղանդաւոր գրողներու հոյլը աճեցաւ, ծաղկեցաւ նման մտաւորական հեղինակաւոր առաջնորդներու շունչին տակ եւ մեր գրականութիւնը ճոխացաւ իրենց բանաստեղծական, վիպագրական մեծարժէք գործերով:

Եթէ բանանք այդ շրջանին հրատարակուած գրական հանդէսներն ու թերթերը, լրիւ եւ ամբողջական պատկերը կ՚ունենանք մեր առջեւ, այդ շրջանի մեր գրականութեան վիճակին, շօշափուած գրական հարցերուն եւ գրական քննադատութիւններուն։ Կ՚ըսենք ասիկա անոր համար, որ, դժբախտաբար, այդ շրջանէն մեզի հասած գրական-քննա դատական մեծարժէք եւ մնայուն գործերու թիւը սահմանափակ է, եթէ նկատի չունենանք Ա. Չօպանեանի հրատարակած քանի մը մենագրութիւնները եւ Արտ. Յարութիւնեանի այդ շրջանի գրողներուն եւ գրական դէմքերուն նուիրած քննադատական դիմաստուերները:

Արտ. Յարութիւնեան, այդ զտարիւն արուեստագէտ քննադատը, բանաստեղծի, արձակագրի եւ գրական քննադատի ի՜նչ բարձր բարեմասնութիւններով օժտուած հեղինակաւոր մտաւորական դէմքն էր իր շրջանին, եւ որ սակայն վաղահասօրէն զոհ գնաց Ապրիլեան չարաղէտ եղեռնին, առանց մեր գրականութեան կտակելու քննադատական-վեր լուծական լուրջ մենագրութիւն մը:

Արշ. Չօպանեան իր ուժերը ցրուեց եւ սպառեց այլ մարզերու մէջ։ Հետեւաբար ինչ որ մեր գրականութեան գրական քննադատութեան սեռը կը հարստացնէ Յ. Օշականի «Մեհեան»ով սկսած եւ «Համապատկերներու» շարքով վերջացած գրական-քննադատական զանգուածեղ եւ պատկառելի վաստակն է: Եւրոպական չափանիշի հասաւ իրմով մեր գրական քննադատութիւնը։ Կարելի է Յ. Օշականի գրական-քննադատական էջերուն մէջ անընդունելի շատ մը տեսակէտներ գտնել, ինքզինք հակասող բազմաթիւ էջերու եւ երբեմն ալ զայրոյթ յառաջացնող ուրացումներու հանդիպիլ: Սակայն ինչ որ անժխտելի եւ անառարկելի է, քննադատի իր թափանցող եւ գրական երկերու մինչեւ խորը սուզուող արժանիքներն են:

Օշականի գրական-քննադատական վաստակը կը տարածուի նաեւ մեր սփիւռքահայ գրականութեան վրայ։ Անոր ցոյց տուած խստապահանջութիւնը իր օգտակար դերը ունեցած է իր ժամանակին, այն տեսակէտով, որ ամէն ոք այս օրերուն պէս – գիրք հրատարակելու մարմաջն ու փութկոտ յաւակնութիւնը չէ ունեցած, անկէ, պիտի ուզէինք ըսել «գրականութեան սարսափազդուէն» չբզքտուելու մտավախութեամբ: Այս խստադատ ոգին, բարձր չափանիշ եւ հասկացողութիւն ստեղծած է մեր մէջ։ Օշականէն ետք, իրեն հաւասարազօր արժէք մը չունեցանք գրական քննադատութեան մարզէն ներս: Փորձողներ չպակսեցան: Չմոռնանք, որ Սփիւռքի գրական անիշխանութեան մէջ, քիչ մը ամէն ոք քննադատ է: Ամէն ոք ինքզինքին իրաւունք կուտայ քննադատելու, նոյնիսկ երբեմն առանց անդրադառնալու, որ ունեցած սահմանափակ պաշարը թոյլ չի տար իրեն իր շօշափած նիւթին մինչեւ խորքը թափանցելու։ Եւ եթէ այսօր խոր վերլուծման ենթարկենք սփիւռքահայ մեր գրականութեան տեղքայլին շարժառիթները, անպայմանօրէն պիտի հաստատենք այլ դրդապատճառներու կողքին առողջ եւ իսկատիպ գրական քննադատութեան մը պակասը: Օշականէն ետք ամայացաւ գրական այդ բնագաւառը։ Տիրոջ այգին զրկուեցաւ իր հաւատարիմ պահակներէն: Մինչեւ այսօր ալ կը զգանք գրական հեղինակութիւններու պակասը, որոնց խօսքը կշիռ եւ արժէք ներկայացնէր գրական հարցերու եւ գիրքերու մասին։

Գ. Մխիթարեան իր «Քառորդ դար գրականութիւն» հատորով որքան ալ կը յայտնաբերէր գրական քննադատի շնորհներ, սակայն իր գործին պակսողը արդիականութիւնն էր, ինչ որ էութիւնը ու նպատակը կը կազմէ գրական քննադատութեան: Փոխանակ իր գրական տեսութիւններուն առանցքը դարձնելու գրական այժմէական հարցեր, սփիւռքահայ գրագէտներ, կը զառածէր անցեալին մէջ, գրելով մեր արեւմտահայ գրականութեան բիւրեղացած եւ իրենց վերջնական դիմագիծը ստացած հեղինակներու մասին։ Արուեստագէտի զգայարանքով օժտուած մըն էր անկասկած, եւ իր գրադատական վերլուծումներուն մէջ իսկ դժուար չէ հաստատել արուեստի զգայնութիւնը իր լեզուի եւ ոճի իւրայատկութեամբ, գեղեցկութեամբ եւ խորանալու ատակ հոգիով եւ մտքով: Հետագային հրապարակագրական կլանող աշխատանքները հեռացուցին, այս մէկը եւս, իր բուն կոչումին՝ գրական քննադատութեան ծառայելէ:

Չ՚արժեր խօսիլ Մ. Թէօլէլեանի ձափռտուքներով լեցուն «Դար մը գրականութիւն» գիրքին յատկապէս Բ. հատորին մասին, որ նուիրուած է սփիւռքահայ գրականութեան։ Հո՛ն, գիրքին մէկ ծայրէն միւսը մոլեռանդ կուսակցականի կիրք, մաղձ եւ հայհոյանք կայ աւելի, քան թէ պարկեշտ, անաչառ ոգիով մօտեցուած քննադատ միտք:

Քմահաճօրէն եւ կուսակցական մոլեռանդութեամբ դուրս ձգուած են հատորէն արժանաւոր եւ տաղանդաւոր սփիւռքահայ գրագէտներ, եւ անոնց փոխարէն ներս առնուած են կուսակցական անդամատետր ունեցող անարժէք եւ անծանօթ գրչակներ:

Ահա՛, թէ ո՛ւր կը կայանայ սփիւռքահայ մեր գրական քննադատութեան – եթէ կարելի է գրական քննադատութիւն համարել – վիրաւոր եւ այլասերած կողմերը:

Սփիւռքահայ մեր գրական քննադատութիւնը Օշականէն ետք, Տեղինակութիւններ չճանչցաւ: Գրական քննադատական մենագրութիւններ հազուադէպ են մեր իրականութեան մէջ։ Օտար գրականութեանց մէջ ամէն տարի բազմաթիւ գրական-քննադատական արժէքաւոր մենագրութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ լոյս կը տեսնեն. հոս կ՚արժէ յիշատակել սփիւռքահայ գրական-քննադատական մարզէն ներս, ազնիւ եւ գնահատելի ճիգը Գ. Շահինեանին, որուն երկու քննադատական մենագրութիւնները, մին՝ սփիւռքահայ տաղանդաւոր գրագէտ Համաստեղի, իսկ միւսը սովետահայ բանաստեղծ եւ արձակագիր Գուրգէն Մահարիի մասին, ինչպէս նաեւ իր «Հատընտիր»ը, կուտան երաշխիքը իր գրական հասկացողութեան, ճաշակին եւ վերլուծելու իւրայատուկ կերպին: Այսքանը չի բաւարարեր սակայն, որովհետեւ առհասարակ իրը մեկնակէտ ունի անձնական նախասիրութիւնները, հեղինակներու ընտրութեան մէջ։ Միւս կողմէ Գ. Աճէմեանի «Տեսական-քննադատական փորձեր» խորագիրը կրող հատորը, որ կը շօշափէր մեր գրականութեան ներկան եւ անոր յարակից հարցերը, մնա՛ց անարձագանգ։ Կ՚արժէր որ հոն պարզուած գրական հարցերու եւ տեսութիւններու մասին զոր մեծապէս կը շահագրգռէ սփիւռքահայ գրականութիւնը – արտայայտուէին գրողներ եւ մտաւորականներ, կենդանութիւն եւ շարժում ստեղծելու առաջադրութեամբ: Անլրջութիւն եւ ցաւալի անտարբերութիւն մը ակներեւ է ամենուր: Մեր խօսքը ընթերցող հասարակութեան չի վերաբերիր, գոնէ այս անգամ, այլ՝ գրողներու եւ մտաւորականներու, որոնք նուազ անտարբեր չեն մեր գրականութեան ներկային եւ ապագային նկատմամբ: Անշահ եւ անիմաստ վէճեր աւելի տեղ ունին մեր կեանքէն ներս, քան մտքի, արուեստի եւ մշակոյթի հարցեր: Սթափինք: Վաղը ուշ կ՚ըլլայ: Ժամանակը ի նպաստ մեզի չընթանար: Հաւատքով, գաղափարապաշտութեամբ եւ պայքարով վերստեղծել պէտք է Պոլսոյ եւ Թիֆլիսի երբեմնի մտաւորական միջավայրը: Այն ժամանակ իրաւացիօրէն կրնանք շեփորել գրական նոր զարթօնքի մը եւ վերածնունդի մը իրականութիւնը։

Վերադառնալով մեր գրական քննադատութեան, սփիւռքահայ գրական քննադատութիւնը առաւելաբար կը գտնուի գրական հանդէսներու եւ պարբերագիրքերու մէջ։ Իր ժամանակին, կարեւոր եւ նշանակալից դեր մը ունեցած է Վ. Վահեան իր «Անի» ամսագրին մէջ ստորագրած բազմաթիւ գրադատական եւ քննադատական յօդուածներով, որոնք որքան ալ ծանրագնաց բնոյթ ու գրական խրթին ոճ մը ունին, կը պարունակեն իրենց մէջ ճշմարիտ գրադատութեան յատկանիշները եւ գրական արուեստի լայն եւ ճիշդ սեւեռումներ։ Ո՛չ «հարթենք»ի եւ ո՛չ ալ փառասիրութիւններ շոյողի ոգիով գրուած են ատոնք: Անբացատրելի է սակայն այժմու իր լռութիւնը։ Պէտք էր որ այսօր ի՛նք իր մտաւորական պատրաստութեամբ, հմտութեամբ եւ փորձառութեամբ դառնար հեղինակութիւն մը գրական կեանքէն ներս եւ արժեցնէր իր խօսքը եւ ձայնը գրական հարցերու եւ գիրքերու շուրջ։ Գրական հեղինակութիւններու պակասէն օգտուելով, պատահական գրիչներ է որ ստանձնած են գրականութեան այդ սեռին պակասը լրացնելու պաշտօնը: Ասկէ՛, հասարակաց ընդհանրական չափանիշի մը բացակայութիւնը մեր գրականութեան մէջ։

Ո՞ւր է այսօրուան մեր գրականութեան չափանիշը: Գրական ամսագիրներուն եւ թերթերուն մէջ: Հոն տիրող ոգին գրականութենէն այլ, տարբեր նկատումներով առաջնորդուող ոգի մըն է դժբախտաբար: Ըսինք ու կը վերակրկնենք: Սփիւռքը մեծապէս կը տառապի այսօր առողջ, ճանապարհներ բացող, մտաւորական պարկեշտութեամբ արդարացած եւ գրական լայն պատրաստութեամբ պայմանաւորուած գրական քննադատութեան մը պակասէն: Հայ կեանքի իրերամերժ գոյավիճակը իր տխուր անդրադարձը ունեցած է նաեւ մեր գրականութեան վրայ:

Պարբերագիրքերու, օրաթերթերու եւ գրական ամսագիրներու մէջ պատահական ձեւով «Նոր գիրքեր» կամ «Գրախօսական» խորագրին տակ հրամցուած մակերեսային յօդուածները, միամիտ չենք այնքան շփոթելու գրական քննադատութեան հետ: Ե՛ւ տակաւին սփիւռքա 306   հայ մեր մամուլի բարքերը եւ գրական հասկացողութիւնները ա՛յն աստիճան խախտելով վայրէջք եւ անկում արձանագրած են, որ լոյս տեսնող իւրաքանչիւր գրքի մասին կամ անպարկեշտ լռութիւն մը կը պահեն, գրողին պատկանելիութիւնը նկատի ունենալով եւ կամ իրենց սիւնակները կը լեցնեն յաւուր պատշաճի խօսքերով, առանց վերլուծական աշխատանքի ձգտող գրադատութեան:

Մինչեւ ե՞րբ պիտի շարունակուի գրական այս անիշխանութիւնը եւ քաոսը։ Ե՞րբ պիտի ունենանք մեր գրական քննադատութեան բիւրեղացած, մաքուր եւ չեղծացուած չափանիշը, եւ աննախապաշար, հմուտ եւ արդարախոհ գրական քննադատութիւնը, որպէս զի ըստ այդ չափանիշին քննադատուին կամ գնահատուին գրական-գեղարուեստական գործերը: Վերջ տրուի երկու չափ երկու կշիռի ժամանակավրէպ մօտեցումներուն։ Այս ձեւի գրական քննադատութեան մը ստեղծումով է որ գրականութեան նուիրական տաճարին մէջ կու գան տեղ գրաւելու գրականութեան իսկական կոչեցեալներն ու արժանաւորները. եւ նոյն գրական քննադատութեան մտրակով է որ այդ դպրութեան գեղեցիկ տաճարը կը մաքրուի տգեղութիւններէ եւ ամէն ձեւի սրբապիղծներէ:

Այդ պարագային է որ, ինչպէս կեանքի եւ շուկայի մէջ ամէն ապրանք, ամէն բան իր արժեգինը ունի, գրական հրապարակի վրայ ամէն գրող եւ հրատարակուող ամէն գիրք իր իսկական արժեգինը կ՚ունենայ:

Հայկ. Սփիւռքը յղի է հարուստ կարելիութիւններով: Սփիւռքահայ մեր գրականութիւնը ունի անհրաժեշտ ենթահողը ապագայ գրական նուաճումներու։ Ներկայ ընթացքը եւ գոյավիճակը սակայն, դանդաղ է եւ անմխիթար: Մեր կարծիքով գրական ճշմարիտ հասկացողութեամբ պայմանաւորուած քննադատութիւնն է, որ հետեւելով ներկայ գրականութեան ընթացքին պիտի ահազանգէ մեր գրականութեան սպառնացող վտանգը ստեղծէ գրական ոգեւորութիւն, շարժում եւ մթնոլորտ: Համախմբէ մեր ուժերն ու գրական ճիգերը, դառնայ առաջնորդն ու ուղեցոյցը։ Մէկ խօսքով՝ նոր շարժման մը նախակարապետը հանդիսանայ: Այդ ժամանակ դժուար պիտի չըլլայ ողջունել գրական նոր տաղանդներ եւ ուժեր, ինչու չէ նաեւ նուաճումներ:

Անհրաժեշտ է սփիւռքահայ գրականութեան զարգացման համար նախ առողջ հիմերու վրայ խարսխուած գրական քննադատութիւն մը, որ ձերբազատուած ըլլայ սակայն մեր առօրեայ կեանքին պարտադրած պարագաներէն, հաշիւներէն եւ նկատումներէն:

 

ԼԻԲԱՆԱՆԱՀԱՅՈՒԹԵԱՆ ԴԵՐԱԿԱՏԱՐՈՒԹԵԱՆ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀՈԼՈՎՈՅԹԸ

Լիբանան հայ կեանքին համար կենսական նշանակութիւն ունեցող արաբական այն ասպնջական երկիրը եղած է, ուր հայերը ապաստան գտած են Մեծ Եղեռնէն ետք, իրենց հողերէն բռնի տեղահանուած եւ տարագրուած գաղթական ժողովուրդի բեկորներ որպէս: Պատմականօրէն, Լիբանան հաստատուած հայերու թուականը աւելի հին անցեալ ունի թէեւ եւ լիբանանեան քաղաքական բեմին վրայ դերակատարութիւն կատարած հայեր ալ եղած են, սակայն, աւելի շատ անոնք արագացած են՝ համարկուելէ աւելի: Անոնց մնացորդացէն ապրող «հայեր»ու նմոյշներ մինչեւ օրս կան, որոնք դժբախտաբար ոչ մէկ առընչութիւն ունին իրենց հայկական արմատներուն հետ…:

Լիբանանահայութեան բուն դերակատարութիւնը աւելի ուշ, անկախութենէն անմիջապէս առաջ եւ անկախութենէն ետք՝ ակներեւ դարձած է։ Հայերը Լիբանանի մէջ նախ անհատական կեանքի պայմաններու բարելաւման ձեռնարկած են արհեստներու գծով, ճարտարարուեստական ձեռնարկութիւններով, առեւտրական գործառնութիւններով եւ աստիճանաբար երկրին շինարար, պիտանի տարրը ճանչցուած են: Բեռ չեն դարձած: Բեռեր թեթեւցուցած են: Անհատական կեանքի զարգացման ընթացքին առընթեր՝ կազմակերպուած են իբր համայնք` եկեղեցիով, դպրոցով, մամուլով եւ տնտեսութեամբ:

Ազգային մեկուսացումի եւ համարկումի վիճակները դիմագրաւելու հանգրուաններէն անցնելէ ետք, կայացած են երկրէն ներս, եւ քանակական-որակական տեսակէտով ընդունուած են եօթը կարեւոր համայնքներէն մէկը՝ նուիրագործուած Թաէֆի համաձայնագրով:

Անընդունելի եւ հայութիւնը նուաստացնող տեսակէտ մըն է, ըստ որուն հայերը նոր միայն պիտի բացուին լիբանանեան քաղաքական կեանքին, պիտի մերուին անոր ընթացքին հետ: Համարկումի ուշացած առաջադրութիւն է, երբ արդէն լիբանանահայութիւնը իր անցեալով, մասնակցութեան տարբեր երեսներով եւ ստանձնած քաղաքական դերակատարութեամբ ճամբայ կտրած է, տալով ապացոյցը իր վաւերական լիբանանցիութեան, համարկումի քաղաքականութեան: Վերջամնացի սթափումով յանկարծ արթնցածներ, – աթոռի գինովութեամբ, դաս տալու չեն անոնց, որոնք իրենց կեանքով եւ արիւնով նուիրագործած են լիբանանեան արժէքներու ծառայութիւնը։ Հայութեան չվերագրեն կեթոյական յանձնապաստանութիւնը:

Բանանք Լիբանանի վերջին 60 տարիներու պատմութիւնը: Հոն արձանագրուած պանծալի էջեր կան մեր ժողովուրդի զաւակներուն կողմէ՝ հաւաքական թէ անհատական, ամբողջական թէ առանձին հատուածներու գործունէութեան դրսեւորումներով, բերուած դրական նպաստներուն:

Քաղաքականօրէն տհաս եւ հայկական տեսակէտով ազգավնաս էին օտար մամուլին մէջ տրուած այն սոփեստ յայտարարութիւնները, որոնք Լիբանանի հանդէպ հայութեան բացուելու քաղաքականութեան կը վերաբերէին: Անոնք ծառայեցին պարզապէս Լիբանանէն ներս հակահայ շրջանակներու թիւր կարծիքներու հրահրումին եւ նոր բացայայտումներուն…:

Լիբանանահայութեան՝ ազգային եւ ընկերային ազատագրութեան հաւատացող հատուածները յատկապէս, պատմական նշանակութեամբ արժեւորուող ներդրումներ ունին Լիբանանի անկախութեան համար մղուած արիւնոտ մարտնչումներուն հետ․ գաղութատիրութեան դէմ ժողովրդական զանգուածներու ընդվզումներուն եւ ծառացումներուն մէջ։ Հայ արիւնը շաղախուած է, – համարկումի ի՜նչ պերճախօս արտայայտութեամբ, – Լիբանանի ժողովուրդին եւ անոր նահատակներուն արեան հետ՝ ի խնդիր Լիբանանի օտար տիրապետութիւններէ ձերբազատման եւ անկախութեան կերտումին: Օտար տիրապետողներու եւ գաղութարարներու Լիբանանէն հեռացումէն ետք, մինչեւ օրս տակաւին կը շարունակուին Լիբանանը արաբական աշխարհէն մեկուսացնելու եւ դրացի Սուրիայէն հեռացնելու քաղաքականութեան թշնամական ձգտումները, որոնց նոր դրսեւորումները կազմեցին վերջին օրերուն լիբանանեան քաղաքական բեմին վրայ յայտնուած օտարամուտ ձգտումներուն տեղական անխոհեմ արձագանգին…:

Լիբանանահայութեան համախոհական կեցուածքին վկայութիւնը կազմեցին, – երբեմն անջատ, երբեմն միասնական, – արաբական ընդհանրական դատին, Պաղեստինի ազատագրութեան եւ դրացի Սուրիոյ հետ քաղաքական գործակցութեան ներդաշնակման, – կենսական հարցերու նկատմամբ որդեգրուած ուղղութիւնները։ Հայութիւնը, իր քաղաքական թեւերով թէ բարեսիրական կառոյցներով մնայուն դերակատարութեամբ հանդէս եկաւ՝ քաղաքականին հանդէպ զօրակցութեամբ նիւթական եւ մարդկային կորուստներու նկատմամբ մարդասիրական օգնութիւններով: Ազգային ինքնապաստանութենէ դուրս գալու տեսակէտով այս կարգի արարքներն ու նախաձեռնութիւնները հայութեան նկատմամբ դրական եւ ջերմագին տպաւորութիւն ապահովեցին:

Ձեռնարկներուն շարժառիթները տպաւորութիւն ապահովելը չէ՛ր, այլ՝ Լիբանանին առօրեային, ապրած տագնապներուն մասնակից դառնալու քաղաքացիական պարտականութիւններու կատարում: Ինչ որ համարկումի ճիշդ եղանակն է եւ հերքումը միաժամանակ հայկական կեթոյէն դուրս գալու վերջամնաց տեսաբաններու հրապարակ նետած պարագայական պատեհապաշտ գաղափարներուն…:

Երկրի մը ընկերային շարժումներուն ազդեցութիւնն ու անդրադարձները հիմնական նշանակութիւն ունին տնտեսա-ընկերային կեանքի զարգացումներուն, ժողովուրդի բարօրութեան եւ աշխատաւոր ընդհանրութեան իրաւունքներու ձեռք բերման մարզերէն ներս: Այդ պայքարներուն հետեւողականութիւնը իր շարքերուն մէջ ընդգրկեց հայութեան ընկերային դաւանանքի տէր շրջանակներուն, գաղափարական հոսանքներուն մասնակցութիւնը։ Մասնակցութիւն մը, որ հայը որպէս լիբանանեան հայրենիքի քաղաքացին խտիր չէր դներ այլ համայնքներու դասակարգակից զանգուածներուն հետ համատեղ պայքարի: Շնորհիւ ընկերա-քաղաքական պայքարներու, ցոյցերու, պահանջատիրական շարժումներու, սենտիքայական կառոյցներու կազմակերպման, – որոնցմէ հեռու կը մնային հայութեան պահպանողական շրջանակները, – ձեռք ձգուեցան բազմաթիւ ընկերային բարեկարգութիւններ՝ աշխատաւորական իրաւունքներու ընդունման եւ պետականօրէն որդեգրման տեսակէտով: Հայութիւնը մասնակից էր ընկերային բարեկարգումներու այդ պայքարին, թէկուզ հայութեան որոշ քաղքենիական խաւերը կեդրոնացած եւ կղզիացած իրենց ակումբներէն ներս՝ կլանուած էին ճաշկե րոյթ-պարահանդէսի պերճանքներով եւ մշակութային գործունէութեամբ միա՛յն:

1958-ին, երբ Լիբանանը խռովեցաւ քաղաքական արեւելումներու,– արաբական եւ արեւմտամէտ, – ձգտումներու բախումներով, հայ քաղաքական հոսանքները բեւեռացումի ուղղուելով, – մէկ կամ միւս ճակատին յարումով, ներքին, միջ-հայկական հակամարտութիւններու դուռ բացուեցաւ, եղբայրասպան արիւնոտ կռիւներու յանգումով։ Տխուր էջ մըն էր հայ կեանքին համար, բայց անխուսափելի՝ Լիբանանը յուզող քաղաքական իրադարձութիւններէն դուրս եւ հեռու չմնալու համարկումի սկզբունքով։ Երկուստեք հայ արեան տուր 310   քը իր դասերը տուաւ, որմէ օգտուեցաւ լիբանանահայութիւնը՝ լիբանանեան բեմի վրայ զարգացող դէպքերու այլ դրսեւորումներուն ընթացքին համախոհական կեցուածքներու որդեգրումով։ Անոր ամէնէն կարեւոր արտայայտութիւնը հանդիսացաւ Լիբանանի պատերազմի ամբողջ տեւողութեան հայ համայնքին որդեգրած դրական չէզոքութեան քաղաքականութիւնը, որ երբե՛ք ալ անտարբերութեան եւ կրաւորականութեան վերաբերում չէր: Լիբանանի հանդէպ հաւատարմութիւնը եւ անկեղծութիւնը, ինչպէս նաեւ լիբանանեան արժէքներու հանդէպ յարգանքը` համայնքային գոյակեցութեան սկզբունքով՝ հայութիւնը մղեց միացեալ կեցուածքով կողմ չդառնալ կռուողներէն մէկուն կամ միւսին կողքին։ Իր համակողմանի դերակատարութեան քաղաքականութիւնը, որ սխալ հասկցուելով ճնշումներու եւ հալածանքներու ենթակայ ալ մնաց, բայց Լիբանանի հողին վրայ «ուրիշներու աղտոտ պատերազմին» հայութեան չմասնակցիլը, զայն հեռու պահեց Լիբանանը քանդելու ծառայող ուժերու մեղսակցութենէն…: Բայց լիբանանահայութիւնը իբր գործօն եւ շինարար համայնք, հեռու չմնաց քաղաքական գործունէութենէ կամ մարդասիրական ծառայութիւններէ, որոնք իրենց դրական եւ խաղաղարար դերակատարութեան բարենպաստ օգուտները ունեցան: Բազմիցս շեշտուեցան պետական թէ այլ շրջանակներէ հայութեան դրական չէզոքութեամբ շինարար դերակատարութեան Լիբանանին բերած նպաստին կարեւորութիւնը:

Համահայկական կեցուածքին կարեւորութեան լոյսին տակ, յետպատերազմեան Լիբանանի մէջ հայ համայնքը իր ամբողջութեանը մէջ նպաստաւորուեցաւ, – իբր հետեւանք դրական բարեշրջումի, – իշխանութեան մասնակցութեան հատուածայինին վերջ տուող կարգաւորումով եւ քանակային յաւելումով։ Նախապատերազմեան Լիբանանի մէջ հայերը ունէին 5 երեսփոխանական աթոռներ. յետպատերազմեան Լիբանանի մէջ բարձրացաւ 7-ի եւ Հայութիւնը ընդունուեցաւ 7-րդ կարեւոր համայնքի հանգամանքով, ինչ որ հայութիւնը արժեւորեց:

Հայութեան հակառակորդ շրջանակներուն կողմէ հաշտ աչքով չդիտուեցան այս բոլորը…: Թչնամիին գործին չծառայեց հայութեան միակամութիւնը։ Ներքին թէ արտաքին գործօններու օգտագործումով, դրամական գերակայութեան ստրկացնող անպարկեշտ միջոցառումով, աթոռամոլական ցանկութիւններու գոհացումով հայութիւնը պառակտեցին, որպէսզի ան չկարենայ համազգային տարողութեամբ իր կամքը պարտադրել համայնքային իրաւունքներու պաշտպանու-թեան մէջ։ Մեզ բաժնելով, տկարացնելով եւ ջլատելով յաջողեցան  խլել երեսփոխանական աթոռ մը եւ վտանգել Նախարարաց Խորհուրդի մասնակցութեան համապատասխան իրաւունքը…:

Լիբանանի մէջ մեր իրաւունքներու պաշտպանութեան ճամբան կ՚անցնի միասնական ճակատի գոյառումէն, հայկական բոլոր ուժերու մէկտեղումէն եւ տարբեր եզրերը մերձեցնող համադրումէն:

Ա՛յս է այսօրուան հրամայականը լիբանանահայութեան դերակատարութեան պատմական հոլովոյթի ներկայ հանգրուանին:

10 Դեկտեմբեր, 2000

ՃՈՆ ՓԱԹՐԻԿԻ
«ԽԱՂԱՂ ՄԵՆԱՍՏԱՆ»Ը
ՎԱՀՐԱՄ ՓԱՓԱԶԵԱՆ ԹԱՏԵՐԱԽՈՒՄԲԻ ԲԵՄԱԴՐՈՒԹԵԱՄԲ

Հայրենի բեմադրիչ Երուանդ Ղազանճեան դարձեալ թատերասէր հասարակութեան շնորհեց իսկական թատրոնի վայելքը՝ իր բեմադրական ճարտարութեամբ: Թատրոնին վերապահուած հանրային դերին եւ արուեստի ներգործութեան իրագործումով: Լիբանանահայ թատերասէրները անգամ մը եւս համոզուեցան, որ ան Հ.Ե.Ը-ի «Վահրամ Փափազեան» թատերախումբով թատերական կեանքին կենդանութիւն ու որակ տուող արուեստագէտ մըն է՝ ըլլալով շաղկապը թատրոն -Հասարակութիւն կապին:

Այս անգամ ամերիկացի հեղինակ Ճոն Փաթրիկի «Խաղաղ մենաստան»ով կը հանդիսադրէր ժամանակակից ընկերութեան, – ամերիկեան կամ աշխարհի որեւէ երկրի, – փտածութեան, դրամի իշխանութեան հասցուցած չարիքին, մարդկայնութեան կորուստով եւ հոգեկան աշխարհներու փլուզումով…: Որքան ճիշդ կատարած է բեմադրիչը թատերախաղի ընտրութիւնը, – իր շնորհքներուն մաս կը կազմէ նաեւ այս մէկը, – արուեստի ճամբով ցույց տալու հանրութեան թէ ինչպիսի աշխարհի մէջ կ՚ապրին այսօր մարդիկ…: Մարդուն հաւասարակշռութիւնը խախտող եւ վերիվայրումներու ենթարկող այլանդակ ընկերութիւն մը, ուր մարդիկ հակամէտ են կորսնցնելու իրենց բնականութիւնը եւ հոգեկան խաղաղութիւնը մեկուսանալով ընկերութենէն: Հոսանքէ մը զարնուած ուշաթափ ուղեկորոյսներ որպէս փոխադրուած են հոգեբուժարան եւ յանձնուած՝ բժիշկի մը եւ բուժքոյրի մը խնամատար դարմանումին: Ամէն մէկը անոնցմէ հարուածուած է կեանքի անարդար եւ անբնական իրադրութիւններէն, որոնք անպակաս են մարդու առօրեա յէն…: Առօրեայ մը, որ դաժանօրէն կը ճնչէ հոգիներու աշխարհին վրայ եւ կ՚այլակերպէ մարդը՝ խորթացնելով զայն իր շրջապատէն: Ճոն Փաթրիկը թափանցելով ժամանակակից ընկերութեան բարոյական, ընկերային, հոգեբանական ախտերու ցանցերէն ներս, յաջողած է հարազատ պատկերացումը տալ անոնց բախումներուն եւ խաչաձեւող իրականութիւններուն: Ստեղծած է աշխարհ մը, որ եթէ արտաքին երեւոյթով հոգեբուժական հիւանդանոց մըն է, բայց ըստ էութեան «խաղաղ մենաստան» մը, ուր ապաստանած հոգեկան հիւանդները կ՚ապրին ոչ մի այն խաղաղ, այլեւ՝ իրարու հետ հաշտ ու համերաշխ, հասկացողութեամբ եւ կարեկցական ոգիով…: Այդքան մարդկային են իրարու հանդէպ, որ դուրսիններէն, – բնական մարդոցմէ,– կը տարբերին իրենց գութով, սիրով, խիղճով եւ անկեղծութեամբ…: Մենաստանի եւ դուրսի աշխարհի հակադրութիւնը առանց պոռոտ արտայայտութիւններու կը զգացուի: Հիւանդանոցին բժիշկն ու բուժքոյրն ալ, որոնք խաղաղ մենաստանին բնակիչներէն են, նո՛յն մարդկայնութեամբ եւ ազնուութեամբ կը շնչեն հիւանդներու հետ իրենց վերաբերումով եւ անոնց հոգեվիճակներուն հանդէպ ցոյց տուած հասկացողութեամբ:

Հինգ հիւանդներուն կը միանայ տարօրինակ միսիս Սէվըճը, որ նաեւ թատերախաղին միւս անունն է: Կը նշանակէ կեդրոնական տիպարն է փիեսին: Ակամայ կը բերուի հոգեբուժարան իր անոպայ զաւակներուն անխիղճ տնօրինումով, որոնք դրամապաշտութեան ախտէն վարակուած եւ կորսնցուցած բարոյական ամէն սկզբունք, մարդկային արժէք եւ առաքինութիւն ընչաքաղցօրէն եւ դաժանօրէն կը հետապնդեն օրենական ժառանգը՝ իրենց բաժինները շռայլօրէն մսխելէ ետք: Մանչերէն մէկը՝ Տիտոս սենաթոր է, միւսը՝ Սէմուէլ՝ դատաւոր, իսկ աղջիկը՝ Լիլի Պելլ եօթը անգամ ամուսնալուծուած անբարոյ անառակուհի։ Ընտանեկան սրբութիւնը, – մայր ու զաւակներ փոխյարաբերութիւններու խաթարումով,– ոտնակոխուած է ընտանիքին հօր մահով: Միսիս Սէվըճը, որ մեծահարուստ ամուսնին ողջութեան անոր հանդէպ սիրով լեցուն, հրաժարելով իր բոլոր ցանկութիւններէն եւ նախասիրութիւններէն ջանացած է երջանիկ ապրեցնել զայն, մահէն ետք անոր մեծագումար հարստութիւնը կ՚ուզէ ծառայեցնել մարդասիրական նպատակներու, հիմնելով «Ճոնաթան Սէվըճ» բարեգործական ընկերութիւնը: Ընկերութիւն մը, որ օգտակար պիտի ըլլայ բոլոր անոնց, որոնք իրենց իղձերը իրականացնելու նիւթական միջոցներէն զուրկ են: Կը բախի իր զաւակներուն ըրտութեան եւ ճնշումին, որոնք նպատակադրած են ամէն գնով իւրացնել, կողոպտել մարդասիրական նպատակներու համար օգտագործուող դրամը: Իրենց տեսանկիւնով մայրերնին «տարօրինակ», «խենթ», «ջղային հիւանդ» կը համարուի եւ այդ պատճառով ալ զայն կ՚առաջնորդեն ջղային հիւանդներու դարմանատունը:

Միսիս Սէվըճը, որ խռովալից ներաշխարհով դարմանատուն կը մտնէ եւ կը մտածէ օր առաջ դուրս գալ հոնկէ, ի հարկին կաշառելով բժիշկն ու բուժքոյրը, բայց իր զաւակներէն չտեսած սէրը գտնելով «խենթեր» կարծուածներուն մօտ, որոնք բնականօրէն կ՚արտայայտեն իրենց փոխ-յարաբերութեան ընդմէջէն այն, ինչ որ մարդկային հարազատութիւնը կը թելադրէ։ Սիրով կը շրջապատեն զինք։ Կը պաշտպանեն: Կարեկցանքի հոգեկան սփոփանքը կը ներշնչեն: Կը համոզուի, որ իրապէս խաղաղ մենաստանը իր փնտռած երջանիկ աշխարհն է հարստացած այն մարդկայնական տարրերով, որոնք կը բացակային դուրսի ազատ աշխարհէն: Թատերախաղը ունի այլ գործողութիւններ ալ,– օրինակ՝ միսիս Սէվըճի հնարքները իր չսիրած զաւակները պատժելու ֆիզիքական վնասուածքի ենթարկուելով,– որոնք ծիծաղա-ողբերգական գիծերը կը շեշտեն: Բայց այդ բոլորին մէջ ամէնէն տպաւորիչը եւ ցնցիչը միսիս Սէվըճի արտօնուելով հիւանդանոցը ձգելու պահն էր:

Դուրս գալէ անմիջապէս ետք հոգեբանական սթափումը չ՚ուշանար երբ կ՚անդրադառնայ, որ դուրսի աշխարհէն եւ անոր այլանդակութիւններէն նախընտրելին խաղաղ մենաստանն է իր անկեղծ ու բարի խենթ հիւանդներով. «Ո՛չ, ես չեմ ուզեր երթալ այստեղէն, չէ՞ որ անոնք երջանիկ են անոնցմով»: Այսինքն՝ կարեկցանքի, գութի ու խղճմտանքի եւ փոխադարձ հասկացողութեան զգայնութիւններով: Մարդասիրական ապրումներով: Վերադարձին հնարքը բեմադրիչինն է։

Բեմադրիչ Երուանդ Ղազանճեան յաջողած էր «Վահրամ Փափազեան» թատերախումբի ուժերը լաւագոյն կերպով օգտագործելով, Ճոն Փաթրիկի թատերախաղը արժեցնել լիբանանահայ բեմին վրայ, եւ Հայ թատերասէրը Հաղորդակից դարձնել անոր կենսահայեացքին:

Միսիս Սէվըճի դերակատարութիւնը վստահուած էր Սարին Խաչիկեանին, որ ոչ միայն իր դերասանուհիի շնորհալի ներկայութեամբ կրցաւ կեդրոնացած պահել, – լարուած հետաքրքրութեամբ, – հանդիսատեսին ուշադրութիւնը, այլեւ՝ ուսումնասիրած ըլլալով հեղինակին կերպաւորած միսիս Սէվըճի հոգեբանական վիճակներուն բոլոր մանրամասնութիւնները դարձաւ զանոնք մարմնաւորողն ու թարգմանը՝ նրբերանգներու դրսեւորումով։ Իր շնորհքներուն ամէնէն ցայտուն յատկանիշը կը մնայ մէկ հոգեվիճակէ միւսին անցումի դերասանական ճկունութիւնն ու նրբութիւնը: Իսկ ինչ կը վերաբերի տիպարին յատուկ յուզաշխարհը խօսքէն անդին դէմքի արտայայտութիւններով, դիմախաղերով ցայտեցնելու կարողութեան, տիպարը ըստ էութեան ապրելու վաւերականութիւնը կը հաստատէ: Ճոն Փաթրիկ գոհ պիտի մնար Սարին Խաչիկեանի՝ միսիս Սէվըճի հայկական մեկնաբանութենէն: Ու այս՝ ի պատիւ հայ թատրոնին:

Հոգեբուժարանին հիւանդները իրենց վիճակին,– վեր ելէք, վար իջէք, – համակերպած համակրելի հիւանդներ էին, իւրաքանչիւրը իր դերին համար սահմանուած կերպարանաւորումով: Թատերախաղին զուարթ մթնոլորտը ստեղծող ներկայութիւններ էին, թատերախաղին մարդկայնական խորքը կազմող շունչին հաղորդականութեամբ:

Արհեստավարժ դերասան, – Հանիպալ ջութակահարի դերով, – բեմական արուեստին տիրապետող Մանուէլ Մարգարեանէն մինչեւ Ֆլորինս հիւանդի դերով առաջին անգամ բեմ բարձրացող Ազնիւ Գաբրիէլեանը, բեմը կենդանի շարժման մէջ պահեցին: Հերա Աղպաշեանը, – Ֆէյրի,– իր լաւագոյնով ներկայացաւ եւ դարձեալ տպաւորեց դերասանուհիի արդէն կազմաւորուած շնորհներով: Ճէֆրիի դերով Յարութ Թորոսեան իր վարժ եւ փորձառու դերակատարութեամբ ուշագրաւ էր բեմին վրայ արկածահարի հոգեկան վէրքով։ Հիւանդնե րէն միսիս Պեդդի՝ Մակի Վասիլեան, որ հիւանդներուն մէջ ամէնէն աւելի ուշակորուստն է, համոզիչ բնականութեամբ եւ հարազատութեամբ արտայայտեց իր հիւանդի կերպարը` իր ջղային խանգարումի բացայայտ դրսեւորումով: Հոգեբոյժ բժիշկը՝ Էմէտ, – Յովակիմ Քէշիշեան, – իր տիպարին իմացութեամբ հանդարտաբարոյ ներկայութիւնը անտարբեր չձգեց հանդիսատեսը, իսկ բուժքոյրը՝ միսս Ուիլլի, – Արփի Աւետիքեան, – զգալի դարձուց իր այս դերով արձանագրած յառաջդիմութիւնը:

Թատերախաղին ժխտական տիպարները՝ միսիս Սէվըճի զաւակները, աղջկան դերով Լիլի Պելլ՝ Դալար Խաչիկեան, Տիտոս սենաթոր որդին՝ Սիմոն Եափուճեան, Սէմուէլ դատաւոր որդին՝ Ժագ Ինճիրքոչեան, մնացին իրենց կերպարներուն թելադրած մթնոլորտին մէջ յաջողելով նողկանք յառաջացնել իրենց մարմնաւորած նկարագիրներուն նկատմամբ, որ այսօրուան ընտանիքի փլուզման ախտանիշը կը կազմէ։

Թատերախաղին թարգմանութիւնը, – արեւելահայերէնով կատարուած՝ Մարիքա Բերոյեան,– ոչ միայն կը զգացնէր լեզուա-ոճական հետքերը արեւելահայերէնին, այլեւ՝ արեւմտահայերէնը խոցելի կը մնար փոխադրական մակարդակով թէ լեզուական վրէպներով…:

«Ապսիւրտ» թատրոնի գլխաւոր դէմքերէն՝ Էօժէն Իոնէսքօ չի հաւատար «դասեր», «պատգամ» տուող «կրթիչ թատրոնին», Ճոն Փաթրիկի «Խաղաղ մենաստան»ը դասեր ու պատգամներ տալու համար գրուած չէ, բայց զայն դիտողները ինքնաբերաբար կը հետեւցնեն: Սէրը, գութը, կարեկցանքը, իրար հասկացողութիւնը, որոնց բացակայութենէն կը տառապի ներկայ ընկերութիւնը՝ զանոնք կարելի է գտնել ջղային խանգարումով հիւանդանոց ապաստանածներուն մէջ, քան դուրսը «բնական» կարծուածներուն մօտ…:

12 Մարտ, 20

 

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՈՒԺՆ ՈՒ ՀՄԱՅՔԸ

(Միջին Արեւելքի հայ գրողներու Ա. համագումարին առիթով)

Գրագէտը է՛ նաեւ լուրջ, լայն, լեցուն, զարգացած անձնաւորութիւն մը, գանձ մը: Գրագէտը բարոյական ուժ մըն է: Գրագէտը բարիք մըն է, առաջնորդ մը, ախոյեան մը: Գրագէտը մեր օրերու քուրմն է։

Յ. ՕՇԱԿԱՆ

 

Հոգե-իմացական արժէքներու տեղատուութեան այս օրերուն, երբ սպառողական նիւթականացած ընկերութիւնը կը խաթարէ գեղեցիկին ու վսեմին ուղղուած աւանդական սեւեռակէտները՝ մտաւոր ուժերու ամէն լարում, համախմբում եւ շարժում պայքարի փորձադաշտ մըն է գահավէժ հոսանքն ի վեր թիավարելու: Բարոյական եւ հոգեկան արժէքները վերականգնելու ձգտումով: Գրականութեան ուժն ու հմայքը վերակենդանացնելու առաջադրութեամբ:

Բոլորիս ծանօթ է իրականութիւնը։ Նախկինը չէ գրականութեան հանդէպ հետաքրքրութիւնը եւ գրողին հանդէպ վերաբերումը…: Շատ բան փոխուած է յարաբերական իմաստով: Ճիշդ է թէ արհեստագիտական զարգացումները նուազեցուցած են գիրին հաղորդականութիւնն ու անմիջականութիւնը, բայց ամենեւին միա՛յն այդ չէ պատճառը։ Խզում մը կայ գրողին եւ ժողովուրդին միջեւ, անտարբերութիւն մը ակներեւ է գրականութեան նկատմամբ: Չենք անտեսեր ժողովուրդին ապրած տնտեսա-ընկերային տագնապը, որ կ՚անդրադառնայ, բիրտ ճնշումով, հոգեկան պահանջքներու ուղղուածութեան վրայ…: Դրութեան մը մէջ ենք կարծես, որ ոչ ժողովուրդը գրողէն ակնկալութիւններ ունի, ոչ ալ գրողը իր ներշնչումները ժողովուրդէն առնելու, անոր առօրեան ներապրելու յանձնառութիւնը կը զգայ ինքնաբաւ յանձնապաստանութեամբ մը…: Գրականութեան զարգացման հնարաւորութիւնները կը սահմանափակեն այս երեւոյթները:

Գրականութեան զարգացման համար մթնոլորտ անհրաժե՛շտ է ժողովուրդի ենթահողով, գրողը լճացումէ դուրս բերող ոգեւորութեամբ, ստեղծագործ աշխատանքի մղող քաջալերանքով:

Մեր ժողովուրդը մասնատող եւ ջլատող հատուածականութեան պայմաններուն մէջ, Միջին Արեւելքի հայ գրողներու Ա. համագումարը իր համահայկական բնոյթով ոչ միայն Լիբանանի եւ Սուրիոյ հայ ստեղծագործ գրողները ի մի բերելու նպատակին պիտի ծառայէ սոսկապէս, այլեւ՝ մեր ժողովուրդի համազգային իտէալներով խանդավառուելու առիթ պիտի ըլլայ։ Իր բարոյական ուժին անդրադարձումով, որ առաջնորդողի դեր կը վերապահէ ազգային մտածողութեան զարգացման մէջ: Ներկայ ընկերութիւնը, հայ ընկերութիւնը արժեզրկած է հայ գրողին բարոյական ու ընկերային ուժը։ Գրչի մարդոց ընկերակցութիւնն ու համախմբումը, առաջին հերթին, այդ առաջնորդող ուժին ներկայութիւնը զգացնել տալն է, խօսքին եւ Ստեղծագործ Բանին հմայքը արժեւորելը…: Սփիւռք ենք եւ հայկական Սփիւռքին միջնաբերդն ու առաջնորդող միտքը կը մնայ Միջին Արեւելքը։ Իսկ հայ միտքին եւ գիրին ներկայացուցիչները եւ յառաջապահները կը կազմեն հայ գրողները՝ միասնացած հայ գրականութեան կանթեղը վառ պահելու ջերմեռանդ հաւատքով: հայ գրականութեան կանթեղը վառ պահելու կենսականութիւնը կը բխի ազգային գաղափարախօսութենէն, որ ազգապահպանման յենարանն է։ Առա՛նց գրականութեան եւ Ստեղծագործ Բանին ազգապահպանման յենարանները փուլ կու գան, կ՚աղօտի մեր ազգային դէմքը, կը ցամքի անցեալը ներկային կապող ցեղային աւիշը: Գրականութիւնը հոգեւոր մեր զէնքն է եւ ժողովուրդի գիտակցութեան մէջ զայն որպէս այդպիսին պահելը` գրողի աւագ առաքելութիւնն է արտասահմանեան ահագնացող պայմաններու մէջ։

Լիբանանահայ գրողները համախումբ ուժի վերածելու գաղափարին ներշնչումն էր, որ խումբ մը գրողներ մղեց ո՛չ միայն մօտ տարի մը առաջ հիմը դնելու լիբանանահայ գրողներու համախմբումին, այլեւ՝ նախաձեռնելու Միջին Արեւելքի հայ գրողներու Ա. Համահայկական համագումարը, որ պիտի կայանայ յառաջիկայ շարաթ, – Մարտ 26-28, – եռօրեայ յայտագիրով:

Կազմակերպիչները գիտէին, որ երէկի հմայք ու վաստակ ունեցող գրողներէն շատեր մեկնած էին այս աշխարհէն, որոնք այլապէս աւելի կշիռ պիտի տային համագումարին: Բայց անոնք ունեցան այսօրուան առումով երէցներուն եւ վաստակաւորներուն նեցուկին հետ՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. կաթողիկոսի բարոյական ու նիւթական աջակցութիւնն ու քաջալերանքը, որ գերիվեր էր ոմանց սկեպտիկ մօտեցումներէն…:

Լիբանանահայ գրողներու համախմբումին եւ Միջին Արեւելքի հայ գրողներու Ա. համագումարով ստեղծուելիք մթնոլորտին հիմնա 318   կան առաջադրութիւնն է գրողին բարոյական ուժը վերահաստատելէ բացի, բանալ ճանապարհը նոր ու երիտասարդ գրողներու առջեւ, որոնք ժամանակ մը ետք կարենան հասնիլ հմայք ու վաստակ ունեցողները փոխարինելու վարկին…:

Միջին Արեւելքի հայ գրողներու Ա. համահայկական համագումարին հայրենիքը ներկայացուած պիտի ըլլայ Հայաստանի գրողներու միութեան նախագահով՝ յանձին Լեւոն Անանեանի: Հոգեկան կապին ու կամուրջին մասին, – Հայրենիք-Սփիւռք, – համագումարին պիտի անդրադարձուի աւելի գործնական եւ շօշափելի յարաբերութիւններ մշակելու մտադրութեամբ՝ անկախ Հայաստանի ընձեռած պայմաններով: Հայրենիքն ալ ունի իր տագնապները, – ազգային-մշակութային ճակատներու վրայ, – որոնցմէ անմասն ու անհաղորդ չի կրնար մնալ սփիւռքահայ գրողը…:

Սփիւռք-Հայրենիք տարածքներուն վրայ ազգային գաղափարախօսութիւնը կը կարօտի բիւրեղացումի եւ կենսահաստատումի:

Անո՛վ զինուելու եւ առաջնորդուելու պահանջքը ունին ըլլա՛յ հայրենաբնակ գրողը, ըլլայ սփիւռքահայ գրողը։ Անկախ պետականութիւնը չ՚երաշխաւորէր ազգային գաղափարախօսութեան ամբողջական եւ լիիրաւ զարգացումը: Նոյնիսկ, տեղ-տեղ կը հակադրուի անոր: Ազգային գաղափարախօսութիւնը ընդհանրացնողն ու ժողովուրդին հոգիին եւ միտքին ամրագրողը գրողը ինք պիտի ըլլայ։ Ահա թէ ինչու համագումարի ընթացքին արծարծուող կարեւոր հարցերէն մէկը պիտի ըլլայ ան:

Համագումարը պիտի փորձէ սահմանումներ կատարել արդի գրականութեան տագնապներուն շուրջ՝ արդիականութեան լոյսին տակ ազգային թէ միջազգային գետնի վրայ։ Այս շրջագիծէն ներս արդի բանաստեղծութեան մասին կայանալիք զրոյցը յստակացումի գետին պատրաստելու պիտի ծառայէ դասականութեան եւ արդիականութեան ըմբռնումներուն համար: Համագումարին մասնակցող բանաստեղծներու իրենց բանաստեղծութիւններէն ընթերցումը մերձեցումի փորձ մը պիտի ըլլայ բանաստեղծ ընթերցող:

Համագումարը իր անդրադարձով անգամ մը եւս պիտի հաստատէ այն իրողութիւնը, որ Միջին Արեւելքի հայ գրողները կ՚ապրին արաբական երկիրներու քաղաքակրթական եւ մշակութային առընչութիւններու պարունակին մէջ։ Ինչպէ՛ս պէտք է հունաւորուին կապերը, որպէսզի հայ գրողը շփուի տեղական գրական-մշակութային կեանքին: Փոխադարձաբար զարգանան եւ սերտանան հայ եւ արաբ գրական մերձեցումները:

Գրողը մեր օրերու գրական տաճարին քուրմը դառնալով, գրականութեան ուժն ու հմայքը վերադարձնէ անոր՝ հակառակ տիրող աննպաստ պայմաններուն:

Եթէ Միջին Արեւելքի հայ գրողներու Ա. համագումարը քայլ մը առաջ տանի մեզ այս ուղղութեամբ, արդէն իրմէ ակնկալուածը կատարած պիտի ըլլայ։

14 Մարտ, 2004

ԽՈՀԵՐ
ՍՓԻՒՌՔԱՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ԱՆՑԵԱԼԻ, ՆԵՐԿԱՅԻ ԵՒ ԱՊԱԳԱՅԻ ՄԱՍԻՆ

Սփիւռքի մշակութային համայնապատկերին մէջ իր իւրայատուկ եւ արժանի տեղը ունի սփիւռքահայ գրականութիւնը, որ արեւմտահայ գրականութեան հարուստ ենթահողին վրայ ընձիւղելով ճիւղաւորուեցաւ եւ իր ինքնութիւնը բացայայտելով գրականութեան յղացքին նոր հոլովոյթը յատկանշեց եւ ստեղծեց իր արժէքներու համակարգը:

Համակարգ մը, որ բազմերանգ է իր տարածքին խայտաբղէտ գոյներուն դրսեւորումներով, տեղայնական առանձնայատկութիւններով, ազդեցութիւններու ոլորտներով, ձգտումներու այլազանութեամբ եւ հոգեբանական տարբեր զարգացումներով, որոնք Սփիւռքը կը յատկանշէին եւ կը յատկանշեն ներկայիս:

Հասարակաց գետինը Սփիւռք ընդհանրական տարազն էր եւ արեւմտահայերէնը՝ իբրեւ լեզուական ժառանգ։ Լեզուի թէ գրական արժէքներու եւ աւանդութիւններու ժառանգութիւնը կը յատկանշուէր իր գեղեցկութեան փայլով, ընդգրկումներուն խորութեամբ եւ ոճային հարստութեամբ: Արեւմտահայերէնը յղկուած աշխարհաբար մըն էր, իսկ բանաստեղծութիւնն ու արձակը մեծերով հարուստ էին:

Բանաստեղծութեան մէջ՝ Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան, Պետրոս Դուրեան, Դանիէլ Վարուժան, Ռուբէն Սեւակ, Սիամանթօ, Միսաք Մեծարենց, Վահան Թէքէեան. արձակի մէջ՝ Արփիար Արփիարեան, Յակոբ Պարոնեան, Գրիգոր Զօհրապ, Երուխան, Ռուբէն Զարդարեան, Մելքոն Կիւրճեան, Թլկատինցի, Երուանդ Օտեան, Յակոբ Օշական:

1915-ի Մեծ Եղեռնը ո՛չ միայն արեւմտահայ գրականութեան մեծերէն շատեր խլեց զրկելով զանոնք, որ իր լրումին չհասցնեն իրենց գրական-ստեղծագործական լինելութիւնը, այլեւ՝ ամբողջապէս անճիտեց արեւմտահայ միտքին արմատները: Վերականգնումը անհնար դարձնելու չարադէտ Հեռանկարով:

Արեւմտահայ ստեղծագործ միտքին եւ ոգիին վերընձիւղումը սակայն, աշխարհով մէկ տարագրուած հայութեան մէջէն, որ սփիւռքահայ գրականութիւն տարազումը ստացաւ, իբրեւ արտայայտութիւն տարաշխարհի իր պայմաններուն, առաջին հրաշքի համազօր մեծ իրագործումը կը կազմէ յետեղեռնեան շրջանի հայ գրականութեան:

Այդ իրագործումին, որ արեւմտահայ գրականութեան եղեռնով կասեցուած ընթացքին եւ զարգացման շարունակական հոլովոյթը կ՚ապահովէր, նպաստեցին արեւմտահայ այն մեծերը՝ Յակոբ Օշական, Կոստան Զարեան, Արշակ Չօպանեան, Զապէլ Եսայեան, Վահան Թէքէեան, Ահարոն, Սիրունի, Լեւոն Շանթ, Շահան Պէրպէրեան, Մնձուրի՝ Սփիւռքի կեդրոններու մէջ. Պոլիս, Փարիզ եւ Միջին Արեւելք: Հայ մշակոյթի ապրող քուրմերը որպէս՝ անոնք ներշնչեցին, քաջալերեցին եւ նորահաս գրողներու աճումին համար նպաստաւոր հող ստեղծեցին: Այդ տարասփիւռ հողերուն վրայ աճած արտերկրի գրականութիւնը ո՛չ միայն սոսկական իր գոյութեամբ յատկանշուեցաւ, այլեւ արձանագրեց նուաճումներ: Նուաճումներ, որոնք քայլ պահեցին համաշխարհային գրական արժեչափերու կշռոյթին առընթեր գրական նոր ձգտումներուն հետ: Կոստան Զարեանի եւ Յակոբ Օշականի վէպերը, Լեւոն Շանթի թատրերգութիւնները, Վահան Թէքէեանի եւ Ահարոնի բանաստեղծութիւնները (Հիմնական մասով) գրուեցան Սփիւռքի մէջ եւ կարելի չէ զանոնք դուրս ձգել սփիւռքահայ գրականութեան համապատկերէն: Ճիշդ է թէ անոնց հոգեխառնութեան, գեղագիտական ճաշակին եւ ընդգրկումներուն հոգեյատակը արեւմտահայութեան հետ առընչուած է, բայց անտեսելի չէ նաեւ անոնց Սփիւռքին պատկանելիութիւնը։ Իրենցմո՛վ ալ արդէն արեւմտահայ գրականութեան եւ սփիւռքահայ գրականութեան սահմանագիծերը կ՚առընչուին:

Սփիւռքահայ գրականութեան արժեւորման մէջ հիմնական տեղ կը գրաւէ լեզուական յաջողութիւնը: Նուաճումը: Արեւմտահայերէնը, որ արդէն արձակի, բանաստեղծութեան եւ հրապարակագրութեան մէջ իր տրամաբանական կառոյցն ու գեղեցկութեան փայլը գտած էր, սփիւռքահայ Ա. սերունդի ստեղծագործութիւններով ո՛չ միայն ձեռք ձգուած լեզուական որակը պահեց, այլեւ՝ իր լաւագոյն ներկայացուցիչներու ոճային վարպետութեամբ առաւել գեղեցկացաւ եւ կատարելագործուեցաւ։ Գրական ստեղծագործութեան մը արուեստէն ստացուած վայելքին համազօր է ըմբոշխնումը Ամերիկայէն, Ֆրանսայէն, Միջին Արեւելքէն սփիւռքահայ գրողներու արեւմտահայերէնին արտայայտչական գրաւչութեան: Լեզուական թէ ոճային առանձնայատկութիւններով դասական արժէքի հասան անոնցմէ ընտրեալները:

Արեւմտահայերէնի զարգացման նոր հանգրուանը կը նշէ սփիւռքահայ գրականութեամբ ապահովուած արդիւնքը՝ իբր գեղարուեստական գրականութեան լեզուամտածողութիւն: Արեւմտահայերէնի արդիականացումը՝ հայկական Սփիւռքի նոր պայմաններու, այլախօս շփումներու եւ տարամէտ միջավայրերու անդրադարձումով կը շարունակուի: Բայց արդիականացումը անպայմա՛ն կատարելագործման յայտանիշը չէ…:

Միայն լեզուական գետնի վրայ չէ սփիւռքահայ գրականութեան նուաճումը: Արձակի մէջ, – վէպ, պատմուածք, – տիրական անուններ եւ յաջողած գործեր տուաւ ան Ֆրանսայէն, Ամերիկայէն, Միջին Արեւելքէն՝ որոնք ազգային թէ միջազգային առումներով արժէքներ են: Իրր գրական բնութագիր՝ անոնք Սփիւռքը բնորոշող վիճակներու,– նոր գոյակերպ, համարկում (integration), սփիւռքահայի հոգեխառնութիւն, – գեղարուեստական սեւեռումներով ընդհանրապէս հայ արձակին յաւելումներ բերին: Ոչ իբրեւ հակադրութիւն այլ լրացում նախորդ սերունդի անցելապաշտութեան՝ որ կը յածէր Եղեռնի, որբութեան, գաւառի ու հողի կարօտին եւ հայ հոգիի ոլորտներուն մէջ։ Այս ձգտումներուն կառչումը պիտի զրկէր սփիւռքահայ գրականութիւնը տեղական միջավայրերու վաւերագրական պատկերացումներէն, սեւեռումներէն, ցոլացումներէն: Հակառա՛կ կատարուածներուն գրականագիտական միտքը տակաւին անբաւարար կը նկատէ արդիւնքը եւ շեշտը կը դնէ ներկայ կեանքի (սփիւռքահայերու ապրած քաղաքներու) գեղարուեստական պատկերացումին եւ արձանագրութեան վրայ։

Սփիւռքահայ բանաստեղծութիւնը եւս արեւմտահայ բանաստեղծութեան աւանդներու գծով, – փոխանցումի դերին իրագործումով, – թէ արդիական շարժումներու ճամբով նուաճումներ արձանագրեց:

Այս ուղղութեամբ անկախաբար Սփիւռքի տարբեր վայրերու մէջ արդիապաշտ բանաստեղծներու փորձարկումներէն, ձեռք ձգած արդիւնքէն կամ վրիպանքէն՝ պոլսահայ բանաստեղծութեան նոր դպրոցը իբրեւ հաւաքական դիմագիծ թէ անհատական որոնումներու նուաճում կարեւոր եւ նշանակալից նպաստ բերաւ սփիւռքահայ բանաստեղծութեան արդիականացման եւ ժամանակակից հնչեղութեան:

Սփիւռքահայ բանաստեղծութեան արեւմտա-եւրոպական մշակոյթներուն հակումները, – դէպի իմացական խորք սուզումներով եւ թափանցումներով, – սփիւռքահայ աւանդական քնարերգական լարը խորացնելով բազմաձայնեց: Իմացական խորքի որոնումները մղեցին արդի դարու զգայնութիւնները նուաճելու փորձին: «Մեհեան»ի (1914) եւ «Նաւասարդ»ի (1914) աւանդութիւնները շարունակելով սփիւռքահայ գրականութեան զարգացման օրրաններ հանդիսացան իրենց ձգտումներուն այլազանութեամբ եւ գեղագիտական ճաշակի տարբեր երանգաւորումներով, Պոլսոյ «Բարձրավանք»ը 1922-ին, Փարիզի «Մենք»ը 1933-ին, Ա. Չօպանեանի «Անահիտ»ը Փարիզ, Բ. Նուրիկեանի «Նոր գիրը» Ամերիկա, Վահէ Վանևանի «Անի»ն Պէյրութ, «Ահեկան»ը Պէյրութ, «Շիրակ»ը Պէյրութ, «Բագին»ը Պէյրութ։

Սփիւռքահայ գրականութեան ներկան կը յատկանշուի տեղատուութեամբ մը, որ գրական Նահանջի համազօր է։ Շահան Շահնուր եւ ուրիշներ իրենց գեղարուեստական խօսքի խարանիշ բառերով տուած էին անոր մռայլ բնութագիրը. «Կը նահանջեն ծնողք, որդի, քեռի, փեսայ, կը նահանջեն բարք, ըմբռնում, բարոյական, սէր։ Կը նահանջէ լեզուն, կը նահանջէ լեզուն, կը նահանջէ լեզուն: Եւ մենք դեռ կը նահանջենք բանիւ եւ գործով, կամայ եւ ակամայ, գիտութեամբ եւ անգիտութեամբ, մեղա՜յ, մեղա՜յ Արարատին»:

Նահանջը ակներեւ է ամէն ճակատի վրայ։ Ինչպէս Շահնուրն ալ կը շեշտէ, լեզուն, այսինքն՝ արեւմտահայերէնը կ՚այլափոխուի արդիապաշտ անունը կրող գրողներու լեզուով։ Ոչ միայն հաղորդականութենէ զուրկ լեզու մը կը գործածեն արդիապաշտները, այլեւ կը խախտեն անոր գեղագիտական կառոյցը, որ ներդաշնակութիւնը կը խաթարէ: Ոչ միայն ժողովուրդէն անհասկնալի է այդ լեզուն, այլեւ՝ մշակութային խաւը կազմող գրական-մտաւորական շրջանակներէ: Այսպէս կոչուած «ընտրեալներու» լեզուով լեզու մը ո՛չ կը պահուի, ո՛չ ալ կը զարգանայ: Գրողներու այս դասուն համար ըսուած ըլլար կարծես Յակոբ Օշականի քննադատական խօսքը. «Ուղելով տպաւորութիւն թողուլ մանաւանդ, քանի որ անհասկնալի, անկապ, անհաւասարակշիռ ըլլալը հիմա պայման է ինքնատիպ ու հետեւաբար տաղանդաւոր հռչակուելու»:

«Անհասկնալի, անկապ» լեզուամտածողութեան մը առկայութիւնը ներկայ շրջանի նորարարներու գրական արտադրութիւններուն մէջ՝ լեզուական նահանջի բացայայտ արտայայտութիւնն է:

Լեզուի նահանջը այլ հիմնական գործօնի մը տկարութենէն եւս կը յառաջանայ: Հայ դպրոցը նոյնիսկ Միջին Արեւելքի մէջ արեւմտահայերէնին տիրապետող սերունդ չի պատրաստեր։ Հազուագիւտ նորեր կը յայտնուին գրական ասպարէզէն ներս։ Գրական ասպարէզի նկատ– մամբ հետաքրքրութիւն չկայ։ Գրական կեանք ըսուածը չքացած է հրապարակէն:

Գրական այն սերունդը, որ սփիւռքահայ գրականութեան առաջին սերունդը կազմեց, աւելի բաղդաւոր եւ նպաստաւոր պայմաններ չունէր, երբ գրականութեան ասպարէզ կը նետուէին անոնք եւ հայ գի 324   րին կառչումով, հաւատքի եւ խանդավառութեան ջերմութեամբ հայ մշակոյթին կը սպասարկէին: Հայ Բանի ստեղծման տենդով հրավառուած: Նախորդներէն, – Եղեռնի նահատակ գրագէտներու սերունդէն, – փոխանցուած ժառանգին տէր կանգնելու եւ զարգացնելու հաւաքական թէ անհատական մղումն էր իրենց ներշնչում տուող ապրումը, որ առօրեայ կեանքին հետ ընդելուզուած էր: Երէց սերունդէն ապրողներ հազուագիւտ են այսօր։ Ապրողներն ալ ստեղծագործելէ գրեթէ դադրելով գրական հրապարակէն քաշուած են: Միջին սերունդ որակուածները, որ արդէն երէց կարգ անցած են, անոնց մէջէն հաւատաւորներն են սփիւռքահայ գրականութիւնը վառ պահողները։

Եւրոպան, Հիւսիսային եւ Հարաւային Ամերիկաները բացարձակապէս հայագիր գրական նոր սերունդի ստեղծման հնարաւորութիւներէն զուրկ են: Ներկայիս այդ ափերուն վրայ գրական կեանքը կը շարունակուի եւ սփիւռքահայ գրականութիւնը կ՚ապրի Միջին Արեւելքէն, Պարսկաստանէն, Պոլիսէն եւ Հայաստանէն գաղթած գրողներով: Հաւաքական դիմագիծը կը բացակայի եւ լեզուն` արեւմտահայերէնը պարսկահայերու եւ հայաստանահայերու միատեղումով բոլորովին տարբեր դիմագիծ, ոճաւորում եւ գունաւորում կը ստանայ ցաւալիօրէն: Այս հանգամանքին բերումով ալ արեւմտահայերէնը կը նահանջէ…:

Համախումբ հայութեամբ, հայկական դպրոցներու ցանցով, ազգային-եկեղեցական կեանքով, տեղեկատուութեան միջոցներով, – մամուլ, պատկերասփիւռ, ձայնասփիւռ,– գրական մամուլով եւ թատերական ձեռնարկներով Միջին Արեւելքը՝ Լիբանան, Սուրիա, Պարսկաստան՝ եւ Պոլիսն են, որ կը մնան յուսադրիչ կեդրոններ։ Պոլսոյ մէջ աւանդութիւնը կը շարունակուի: Ողջունելիօրէն նոր գրողներ կը յայտնուին եւ ըստ տուեալներուն շնորհալիներ ալ չեն պակսիր: Ու այս՝ հակառակ հոն տիրող ապազգայնացնող պայմաններուն: Պարսկաստանն ալ նոյն աւանդութիւններու ճամբով կ՚ընթանայ: Ինչ կը վերաբերի Լիբանանին եւ Սուրիոյ, գրական տեսակէտով, յոյսերը չեն արդարանար: Հայկական երկրորդական վարժարաններէն գրողներ դուրս չեն գար: Նախկին աւանդութիւնները չեն շարունակուիր:

Գրական մթնոլորտէն եւ ասպարէզէն չեն քաջալերուիր երիտասարդները: Այս ընթացքով հայագիր սփիւռքահայ գրականութիւնը` իբր զարգացման հոլովոյթ վտանգուած է։

Հոս է, որ ծայր կու տայ սփիւռքահայ գրականութեան եւ արեւմտահայերէնի ապագային մտահոգութիւնն ու տագնապը:

Մտահոգութիւնն ու տագնապը բառնալու համար պէտք է ազգային մակարդակի վրայ դրուի հարցը: Գրողական եւ մտաւորական ասպարէզը վերականգնել իբր ազգային մշակոյթի ծառայութեան անհրաժեշտ ու կարեւոր մարզ: Վերականգնումը հիմնուած ըլլայ նիւթական թէ բարոյական տուեալներու վրայ։ Նիւթականը առընչուած է գրողին մտաւորական-դրական արտադրութիւնները վարձատրելու միջազգայնօրէն ընդունուած սկզբունքին: Այդ սկզբունքը` հեղինակի իրաւունքին յարգումով պայմանաւորուած՝ միայն հայոց մէջ է, որ անտեսուած է եւ չի գործադրուիր։ Գրողին աշխատակցութիւններն ու գիրքերը զինք ապրեցնելու են:

Ազգային եւ կրթական յատուկ քաղաքականութեամբ մը, Սփիւռքի հայ մշակոյթը կենդանի, վառ պահելու եւ անոր շարունակական

ընթացքը ապահովելու համար հայ դպրոցներէն ներս ոչ միայն արեւմտահայերէնի ուսուցումը նոր հիմունքներու վրայ դրուի, այլեւ՝ հետապնդուի գրող եւ մտաւորական պատրաստելու հրամայականը:

Առանց այս հեռանկարային ծրագրումին եւ քաղաքականութեան որոշապէս կը վտանգուի սփիւռքահայ գրականութեան ապագան եւ ազգային կեանքին մտաւորական մակարդակը: Ու ի՜նչ կ՚արժէ ազգային հաւաքականութիւն մը առանց իր գրողներու ստեղծագործական ճիգին, ոգեւորութեան եւ մտաւորական առաջնորդող մտածողութեան:

Գրական կեանքի եւ մթնոլորտի ստեղծման մէջ կարեւոր դեր սահմանուած է նաեւ հայ գրողներու ընկերակցութեան, որ ի՜նչ-ի՜նչ պատճառներու հետեւանքով Լիբանանի պէս հայկական կեդրոնի մը մէջ դեռ կազմուած չէ։ Գրողներու եւ միտքի մարդոց ընկերակցութիւն մը, որ մէկ կողմէ պաշտպանէ հայ գրողին իրաւունքները, հիմնաւորէ սփիւռքահայ գրականութեան զարգացումը, հաղորդակցութեան մէջ դնէ գրողները այլ հայագաղութներու գրական եւ մշակութային կեանքին հետ:

Այս իրողութիւններուն անտեսումը, սփիւռքահայ գրականութեան ապագային նկատմամբ մեզ պիտի դնէ այն իրականութեան առջեւ, որ մենք հաշտուինք հայագիր գրողներու տեղ օտարագիր հայ գրողներ ունենալու վիճակին հետ, որ արդէն Սփիւռքի տարածքին ընդհանրանալու վրայ է։

 

 

ԳՐԱԿԱՆ ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐ

(Գրողներու համա-Հայկական Գ. համաժողովի առիթով)

Միջին Արեւելքը, – Լիբանան, Սուրիա, Եգիպտոս առանցքով, – յետեղեռնեան հայ գրականութեան ծաղկումին բերրի դաշտերը եղած են, որոնք Սփիւռքի գրականութիւնը հունաւորեցին: Հայ գրականութիւն աճեցնելու հնարաւորութիւնները, – հայ դպրոցով, հայ մամուլով,– ազգային թէ գրական, – մշակութային եռուն կեանքով Միջին Արեւելքի հայկական գաղթօճախները տուին, ի մասնաւորի Լիբանանը կեդրոն ունենալով:

Լիբանանը կեդրոն ունենալու հանգամանքը արժեւորեցին այն ազատութիւնները, որոնք իբր հայ համայնք վայելեցին Լիբանանի հայերը իրենց կրթական հաստատութիւններու ցանցով, հայագիտական հիմնարկներով, գրական ձեռնարկներով, մտաւորական-իմացական շարժումին նուիրուած հոսանքներով, հայրենիքի հետ մշակուած յարաբերութիւններով, զորս իր բանաստեղծ զաւակներէն մէկուն կողմէ բնորոշուած էր «ոսկի կամուրջ»ով (Վահէ Վահեան): Բայց ամէնէն աւելի Լիբանանի հայ գաղութին դիմագիծը յատկանշողը մշակութային մթնոլորտն էր, որուն մէջ կեանք առնելով ծաղկեցաւ գրականութիւնը:

Սփիւռքի մէջ հայագիր գրականութեան զարգացման անփոխարինելի կռուանը հայ դպրոցն է: Լիբանանահայ դպրոցներէն հասան գրական նոր ուժեր, որոնք ներքին անձնական մղումով թէ գրական առաջնորդութիւն ընծայող մտաւորական հովանաւորութեամբ ջահը բոցարծարծ պահեցին: Կարելի չէ անտես անցնիլ այն իրողութեան առջեւէն, որ հայ դպրոցներու պատրաստած գրական-մտաւորական սերունդներու մէջ կարեւոր դերակատարութիւն եւ ազդեցութիւն ունեցան գրող եւ մտաւորական ուսուցիչներու հեղինակաւոր եւ ներշնչող ներկայութիւնները: Հայ դպրոցին հոգե-իմացական սնուցիչ տարրերն էին անոնք: Ուրիշ հանգամանք մըն ալ կուգայ միանալու սնուցիչ տարրին որպէս լրացուցիչ։ Դպրոցներու ղեկավարներն ու ծնողական շրջանակները այսքան չէին տարուած շուկայական մօտեցումներէն այլասերելու գնով…: Մտաւորական ուժերու պատրաստութեան ակնկալութիւններ կային հայ դպրոցէն: Ապագայ մասնագիտութիւններու շահախնդրական շուկան յեղաշրջեց հայ դպրոցին աւանդապահ դիմագիծը…:

Շուկայական կեանքի հոգեբանութենէն թելադրուած «Գրականութիւնը փոր չի կշտացներ»ը լայն տարածք ստացաւ՝ ի հեճուկս մարդկայնական գիտութիւններու նախասիրութեան…:

Նախապատերազմեան լիբանանահայ գրական կեանքը իր էջերուն արձանագրեց նաեւ նորարարական շարժումներ, անուններ, որոնք աւանդական ուղիով ընթացող մեր գրականութիւնը վերանորոգեցին նոր շունչով, արդիական ձգտումներու ուղղութիւնն ու հորիզոնները բացին հայ գրականութեան առջեւ՝ մերժողական ընթացքներ դիմագրաւելով…:

Հակառակ նոյնիսկ գաղափարական-քաղաքական պատնէշներու գոյութեան եւ անհանդուրժողութեան մտաւոր ուժերն ու գրողները համախմբող նախաձեռնութիւններ ալ եղան, բայց գերակշիռը երեւի համահայկականը չէր, որ չդիմացաւ այլ ազդեցութիւններու եւ միջամտութիւններու…: Համազգային ձգտումներով գրագէտն ու գրականութիւնը վեր մնալու եւ զերծ ըլլալու սահմանուած են այլ ծառայութիւններէ եւ կողմնապաշտական տուրքերէ…:

Մինչեւ 1975՝ իր դրական եւ ժխտական երեւոյթներով լիբանանահայ գրականութիւնը զարգացման իր հունով կ՚ընթանար: Պատերազմը կասեցուց վերելքը եւ ջլատեց թափը: Ցրուեց ուժերը: Ոչ միայն նիւթապէս վնասեց եւ աւերեց, այլեւ՝ հարուածեց մշակութային որակը չափանիշները վերիվայրումներու ենթարկելով:

Հակառակ հեռուի եւ մօտի քաղաքական կաչաղակներուն բարձրացուցած աղմուկին, որ կը վերաբերէր Միջին Արեւելքի հայութեան վտանգուած ապագային, նիւթական վնասներէ, կործանումներէ, հոգեկան եւ մշակութային ցնցումներէ գլուխը վեր պահած ու բարձրացուցած հայութիւնը տէր կանգնեցաւ իր ազգային ու կրթական կառոյցներուն եւ շարունակեց մղել իր գոյութեան կռիւը, որ Սփիւռքի տարածքին ամէնէն արդիւնաբերը ըլլալու կոչուածն է։ Այս իրողութեան շրջագիծէն դուրս չէր մնար հայ գրողներու համահայկական Գ. համաժողովը Լիբանան կայացնելու որոշումը, որ եթէ մէկ կողմէ Հայրենիք-Սփիւռք դրական կապերու սերտացման ծառայող նախաձեռնութիւն է, միւս կողմէ անգամ մը եւս Լիբանանի հայրենիքէն դուրս հայ գաղութին մշակութային կեդրոն ըլլալու հանգամանքը կ՚արժեւորէ, ուր կը գործէ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան պատմական աթոռը կրօնականի կողքին մշակութային առաքելութեամբ: Մշակութանուէր արժեընտիր գահակալով, որ ոչ միայն հովանաւորն է, այլեւ՝ գործնականօրէն աջակիցը։

Գրողներու համաժողովը չորս օրերու ընթացքին, – 6-9 Ապրիլ, Հայաստանէն եւ Սփիւռքի չորս ծագերէն մէկտեղուած գրողներուն համար հանդիպումի եւ փոխադարձ ծանօթացման սոսկական առիթէն անդին պիտի ըլլայ հոգե-իմացական շփումի եւ հաղորդակցութեան մերձեցում: Հաւաքական եւ անհատական շփումներու եւ հաղորդակցութիւններու ճամբով գուցէ պատնէշներ կան, որ քանդուին եւ փոխարէն կամուրջներ հաստատուին: Տարագիր հայ գրողն ու հայրենի գրողը զօդող կամուրջներ, որոնց կենսական նշանակութիւնը վեր պիտի դասէ համաժողովը ընթացիկ հարցերէ, անշահ վիճաբանութիւններէ եւ մեր ընդհանրական նպատակներուն չծառայող արծարծումներէ…:

Նոյն երազը ունինք: Պահե՛լ, զարգացնե՛լ եւ զօրացնել անկախ հայրենիքը արժանավայել կեանքի պայմաններով, ուր ժողովուրդը գտնէ իր բարօրութիւնը, գրողն ու մտաւորականը` իրենց տեղն ու արժէքը: Հայաստանի մարդուժը մնայ Հայաստան, որուն կարելիութիւնները ի սպաս դրուին հայրենակերտումի, վերաշինութեան ճիգերուն եւ ծրագիրներուն: Մշակութային Հայաստանի վերստեղծման: Հայկական Լեռնային Ղարաբաղը ամրապնդուի իր գերիշխանութեամբ եւ պաշտպանութեամբ՝ զոհ չդառնալու համար միջազգային սադրանքներու: Հայրենի պետութեան եւ Ղարաբաղի իշխանութիւններուն համատեղ ջանքերով համադրուած դիւանագիտական եւ ռազմական քաղաքականութեամբ: Հայկական Սփիւռքը, որ նոր իրավիճակներու գունագեղ համայնապատկեր մը կը պարզէ, զայն իր հայկական դիմագիծով եւ դիմադրականութեամբ պահելը դուրս չի կրնար մնալ հայ գրողի, – Սփիւռքի թէ Հայաստանի, – մտահորիզոնէն: Արտասահմանի ափերուն վրայ հայու նոր կերպարին յառաջացումը իր խայտաբղէտ դրսեւորումներով, որ Սփիւռքի կացութեան արտայայտութիւնն է, ստեղծագործական նոր որոնումներու կը մղէ սփիւռքահայ գրողը։ Հողէն ուծացող սերունդի մը դէմ յանդիման կը գտնուի նաեւ հայրե նի գրողը, որուն տեսադաշտէն ներս սեւեռումի առարկայ դառնալու են ազգային թէ հոգեբարոյական այլասերումներն ու այլասերածները…: Ցեղասպանութեան ենթարկուած ժողովուրդի զաւակներ որպէս՝ հայ գրողներ պիտի փորփրեն այդ չսպիացող, անդարմանելի վէրքին տարբեր շերտերը ի յայտ բերելու համար անոր Մեծ Ցաւին այժմէականութիւնը եւ զայն առնչելու համար տարբեր ժողովուրդներու կեանքին մէջ շարունակուող նոր ցեղասպանութիւններուն հետ: Լեզուն, որ գրողին արտայայտչամիջոցի հիմնական գործիքն է, չի կընար աղքատ եւ ժողովուրդէն խղուած մնալ, ենթարկուիլ օտարամուտ բառերու հեղեղին…: Գրողը պաշտպանն է լեզուին, հետամուտ անոր զարգացման, մաքրազտումին եւ բիւրեղացումին: Ազգային երանգներու պահպանումին: Մեր երկու լեզուաճիւղերն ալ, – արեւելահայերէն եւ արեւմտահայերէն, – ենթակայ են վտանգներու, որոնց անհետացումը ազգային թէ գրական հրամայական մըն է: Տակաւին կայ ուղղագրութեան հարցը՝ լուծումի սպասող: Եօթանասուն տարի խորհրդային սխալագրութեան դէմ, – մեսրոպեան խեղաթիւրուած ուղղագրութիւն, – պայքարելէ ետք համակերպումի նշաններ ցոյց կը տրուին…։ Սփիւռքին ալ կը թելադրուի ձայն չբարձրացնել…:

Հայերէնը միջազգային հաղորդակցութեան լեզու չէ։ Հայ գրականութիւնը միջազգային հրապարակ հասցնելով զայն միջազգայնացնելը պարտքն է հաւասարապէս հայրենի երկրին եւ Սփիւռքին: Անոր հրատապութիւնը ոչ ոք կ՚անգիտանայ։ Կը մնայ, որ հայրենիքը իր ճամբով, Սփիւռքը իր ճամբով ծրագրուած աշխատանքի ձեռնարկեն:

Նոր գրականութեան հարցը, – վերանորոգման պահանջքով, – մեր գրական ներկան յուզող կարեւորագոյն հարցերէն է։ Գրականութիւնը նոր ըլլալու համար անհրաժեշտ չէ ուրիշներէ ներմուծուած կապկումը այլանդակ ձեւերու՝ կորսուելով ձեւապաշտութեան բարդ լեզուա–ոճային ոլորապտոյտներու մէջ կամ սեռային կեանքի արտառոց նկարագրութիւններով արատաւորելով գրականութեան սուրբ տաճարը: Նորը հին ակունքներէն ջուր խմող, առողջ սեւեռումներով ժամանակակից կեանքը թարմ ու ուրոյն ոճով մատուցելն է ժողովուրդին, որուն հոգե-մտաւոր ծարաւը յագեցնողն է գրականութիւնը մերօրեայ պատգամներով…։:

Ո՛չ պերճանք է եւ ոչ ալ վատնում այս կարգի էական հարցերու շուրջ հայրենի եւ Սփիւռքի գրողները ի մի համախմբելով բազմաձայն զրոյցի նստեցնելը՝ համաշխարհայնացումի մարտահրաւէրները միասնաբար դիմագրաւելու նպատակասլացութեամբ…:

2 Ապրիլ, 2006

 

ՀԱՅ ԳՐՈՂԸ ԵՒ ԱԶԳԱՅԻՆ  ՄՏԱԾՈՂՈՒԹԻՒՆԸ

Ազգային մտածողութիւնը սահմանափակումը չէ ամենեւին հայ գրողի տեսլաշխարհին ու համամարդկային ընդգրկումներուն, որոնք որեւէ ազգէ գրողներու հորիզոններուն կ՚ուրուագծուին: Դարն ու դարուն զգայնութիւնները, դարն ու դարուն տագնապները՝ իբրեւ խռովքները մեր ժամանակներուն՝ ալեկոծած են հայ Ստեղծագործ Բանի արարիչներն ու արուեստագէտները: Հողին վրայ կամ հողէն դուրս հայ ստեղծագործ միտքը մնացած է հաղորդ տիեզերական խորհուրդներու սուզումներուն, պեղումներուն եւ մարդկային ներապրումներուն: Աշխարհին հետ աշխարհի լեզուով խօսելու ընկալումներով:

Նարեկացին, – հակառակ տիեզերանուաճ իր հանճարին, – միակը չէ իր ոլորտներուն ոչ ազգային հողին վրայ երկնած ստեղծագործութեամբ, որ սակայն ներթափանցուած է ազգային հոգեբանութեամբ:

Ինչ որ ալ եղած ըլլան հայ գրողին ընդգրկած աշխարհն ու պեղած ոլորտները իր աշխարհահայեացքին մէջէն կը ցոլայ իր էութեան հետ շաղախուած ազգային մտածողութիւնը, որ հոգեբնախօսական տուեալներով ցեղային անհատականութեան դրսեւորումը կը դառնայ:

Հայ գրողը եթէ աշխարհաքաղաքացիութեամբ չէ օտարացած իր մշակութային եւ ցեղային ժառանգութենէն, – անդիմագիծ հոգեպատկերով, – ինչքան ալ ազդեցութիւններ կրէ օտար մշակոյթներու աւազաններէն, իր ազգային մտածողութեան դիմագիծը ստեղծագործական ֆոնին ընդմէջէն կ՚երեւայ: Անիկա անեղծանելի դրոշմն է աշխարհն ու կեանքը դիտելու, զգալու եւ մտածելու ազգային ոճին, որ առհաւականօրէն կը խլրտի հայ գրողին եւ արուեստագէտին սրտին ու հոգիին մէջ։ Ու այս ո՛չ միայն հայերէն լեզուով գրող գրագէտի պարագային, այլեւ՝ օտարալեզու գրողի, որուն արեան ու երակներուն մէջ հայ ցեղին դարաւոր ձայները կ՚արձագանգեն: Ասոր լաւագոյն օրինակը տուած է Ուիլիամ Սարոյեան. «Թէեւ անգլերէն կը գրեմ եւ հակառակ անոր որ ծնունդով ամերիկացի մըն եմ, ինքզինքս կը նկատեմ հայ գրող մը: Գործածած բառերս անգլերէն են: Միջավայրը՝ որուն մասին կը գրեմ, Ամերիկան է: Սակայն, ոգին, որ կը ստիպէ գրել, հայ է»։ Այդ ոգիին ցոլացումն է, որ իր ինքնուրոյն երանգն ու բոյրը պիտի բերէ ազգերու գրականութեան համաստեղութեան։ Այդ բոյրն ու երանգն է, որ կը փնտռեն ուրիշներ մեր արուեստի եւ գրական արտայայտութիւններէն: Ազգադրոշմ հոգեյատակով եւ ոչ նմանողական կապկումներով:

Հայ գրողին ազգային մտածողութիւնը դէմ յանդիման կը գտնուի 20-րդ դարու վերջի եւ 21-րդ դարու սկիզբի վերիվայրումներուն հետ՝ ազգային թէ մարդկային մակարդակներու վրայ: Համաշխարհայնացման կլափը, որ բացուած է եւ կը սպառնայ կուլ տալ ազգային մշակոյթի արժէքները եւ ջնջել իւրայատկութիւնները՝ համայն մարդկութիւնը յուզող, ցնցող համատարած երեւոյթ է այսօր: Երեւոյթ, որ իր աւերները կը գործէ Սփիւռքի չորս ծագերէն մինչեւ հայրենիք: Շրջուած է արժէքներու համակարգը: Հիմնովին խախտած են աւանդական ըմբռնումները: Երէկի պաշտամունքի ոգեղինութիւնները փոխարինուած են նոր ու խայտաբղէտ կուռքերով, որոնք կը սրբապղծեն մեր հոգեկան ու հոգեւոր հայեացքները: Շուկայական մտածելակերպի եւ հոգեբանութեան զոհերը դարձած են արուեստն ու գրականութիւնը, որոնք մեր ոգեղէն ամրոցին հիմնասիւները եղած են դարերէ ի վեր: Այլասերումի հովերը հասած են մինչեւ Արարատի փէշերը եւ հայ մարդը կը խզեն ու կը հեռացնեն Արարատէն, հայրենի հողէն ու բոլոր այն սրբութիւններէն, որոնք հայրենիքի էատարրերը կը կազմեն:

Հողը, որուն պաշտպանութեան համար արիւն չէ խնայուած, կը կորսնցնէ իր ուժը, քաշողականութիւնը։ Սփիւռքի համայնապատկերին վրայ արձանագրուող նաՀանջները մտահոգութենէ աւելի են:

Համաշխարհայնացումը իր հոսանքներուն բազմաբեւեռ ազդեցութիւններով աւելի լայն կը բանայ այլասերումի կլափը, որ արդէն բազմահազար հայեր կուլ տուած է։

Հայրենիքի թէ Սփիւռքի տարածքին օտարամուտ հոսանքներու դէմ կանգնողը պիտի ըլլան մեր հոգեւոր զէնքը՝ գրականութիւնն ու ազգային մտածողութեամբ առաջնորդուող հայ գրողը։ Ազգային գրականութիւն բնորոշումը անպայման չ՚ենթադրեր մասիսերգութիւն եւ հայաստանասիրութեան քարոզչութիւն եւ աշխարհագրական վայրերու փառաբանութիւն, ինչ որ ժամանակ մը կը հասկցուէր, այլ՝ հայու եւ հայութեան տագնապին սեւեռումը 21-րդ դարու ֆոնին վրայ իր ազգային ու համամարդկային վերիվայրումներուն անդրադարձումներով: Այդ բոլորին վրայ դնելով հայկական ժամանակին կնիքը:

Հայկական ժամանակին գեղարուեստական պատկերացումը, – Հայրենիքի եւ Սփիւռքի թեւերով, – իր սլաքը կ՚ուղղէ հայ գրողի ազգային մտածողութեան, որ հետամուտ ըլլայ թօթափել տալու այն բոլոր ծայրայեղ դրսեւորումներէն, որոնք սեռայնութիւնը դարձուցած են իրենց գրականութեան առանցքը, եսամոլութիւնը հիւանդագին զառանցանք, ոճային նորութիւնը ձեւապաշտական մարզանք:

Ազգային մտածողութիւնը չի մերժեր ազգային մշակոյթներու փոխադարձ կապով վերանորոգման կարեւորութիւնը, գրական առողջ սեւեռումներով ընթացող կամ յառաջացող արդիական շարժումներուն հետ քայլ պահելու յառաջապահութեամբ, առանց մեր ազգային ինքնութիւնն ու ինքնատպութիւնը կորսնցնելու մոլորեցնող շեղումներուն։ Ենթարկուածութեան: Ամէն ազգ իր բոյրով եւ դէմքով է ընդունելի եւ յարգելի: Իւրայատուկ: Աշխարհի միօրինականացման ձգտող Ամերիկայի մշակութային քաղաքականութիւնը, – ազգերու իւրայատկութիւններն ու աւանդութիւնները ոտնահարող,– ոչ միայն մերժելի է, այլեւ՝ հայ գրողը ազգային մտածողութեամբ ցցուելու է իր ստեղծագործական եւ մտաւորական կարողականութիւնը ի սպաս դնելով անոր ծաւալումին եւ թափանցումին դէմ: Սփիւռքի թէ Հայրենիքի մէջ։ Այլամերժութիւնը մեր նկարագիրին անյարիր է, բայց մեր ազգային ինքնութեան եւ մշակոյթին սպառնացող վտանգին դէմ պայքարիլը մեր նախնիքներէն մնացած սրբազան աւանդութիւն է, Ո՛չ ըսելու արիութիւն։

Ազգային մտածողութեան պատուհանները բաց պահելով լոյսի ընկալման ծիլը ընդլայնել է, երբ տարբեր մշակոյթներու յառաջապահ ու արդիական հոսանքներուն ու դպրոցներուն հետ շփումով, անով շաղախած ու պատրաստած ենք ազգայինը: Անոր ամէնէն յատկանշական օրինակը տուած է Պարոյր Սեւակը, որ ազգային յախուռն մտածողութեան եւ եռուն հոգեխառնութեան միացուցած է վերանորոգիչ եւ թարմարար արդիականութիւնը: Ակունքները հինէն կուգան: Ե. դարէն, երբ մեր առաջին մատենագիրները իրենց ազգային գրականութեան հիմնադրութեան ստեղծագործ ճիգին միացուցին մշակութային այլ աւազաններու մտքի ցայտաղբիւրներէն ջուր խմելու լայնածիր հայեցողութիւնը։ Նո՛յն սկզբունքային ելակէտով այս օրերուն անկախ Հայաստանի իրականութեան մէջ, Գրողներու միութեան կողմէ «Արտասահմանեան գրականութիւն» հանդէսի եւ խումբ մը մտաւորականներու կողմէ «Ռուբիկոն» գեղարուեստական-մշակութային եռամսեայի հրատարակութիւնները հայ մտքին բացուելու միտումներուն վկայութիւնը կը կազմեն: «Ռուբիկոն»ի համարներէն մէկուն խմբագրականին մէջ կը կարդանք. «Եթէ չլինէր «ուրիշը», չէր լինի եւ իմ «եսը», ինչ որ բան որոշելու անհրաժեշտութիւնը չէր լինի: Թւում է այստեղ մենք հեռու չենք ճշմարտութիւնից, սակայն դեռեւս չգիտենք, թէ որտեղից են գալիս մեր մտքերը»:

Մտքերու հասցէն որոնելով ճշդելը չէ մեր զեկոյցին առաջադրութիւնը, այլ՝ ազգային մտածողութեան ներհիւսուածքը հայ գրողին հոգե-մտաւոր շաղուածքին մէջ։ Այդ շաղուածքին ներզօրութիւնն է, որ դարերու ճանապարհին վրայ, երբեմն պետականութենէ զուրկ պայմաններու մէջ, կամ պետականութեան ամրակայացման ճիգին առընթեր բարերար դեր ունեցած է: Պետականութիւնը փոխարինող ուժ եղած է հայ գրողին ազգային մտածողութիւնը` Հայրենիքի եւ ժողովուրդի ապագային հանդէպ հաւատքի հրահրումով: Մեր գեղարուեստական գրականութեան էջերուն հաւատքի գրականութեան արտայայտութիւնները հոգեղինութեամբ ոչ միայն ժողովուրդը սպառազինած են, այլեւ՝ ներշնչած: Ազգային հաւատքի գրականութիւնը այսօր ալ իր հրամայականութիւնը կը զգացնէ ու կը շեշտէ անկախ Հայաստանի մէջ, ուր հողի ուժին ներիմացութիւնը եւ ազգային պետականութեան արժէքին գերգիտակցութիւնը խախտած են այլ ապազգային սեւեռումներու նախապատուութեամբ: Արտաքին ու ներքին ցուրտ հովերու դէմ հայրենիքի հոգեղէն պաշտպանութիւնը հայ գրողին ազգային մտածողութեամբ կ՚ապահովուի՝ հաւաքական գիտակցութեան դարբնումով: Երեւանի սրտին վրայ Ծիծեռնակաբերդի, եղեռնեան յուշակոթողին նիւթեղէն բարձրացումէն առաջ, «Անլռելի զանգակատուն»ով ժողովուրդի սրտին մէջ,  ոգեղէն կառոյցով, – բարձրացած էր արդէն հայ բանաստեղծին հաւատախոր եւ բազմատրոփ ազգայնութեամբ։ Ահա թէ ո՛ւր կը կայանայ գեղարուեստական գրականութեան ուժն ու ներգործող զօրութենականութիւնը ազգային մտածողութեան ձեւաւորման մէջ։

Ազգային մտածողութեան ձեւաւորումէն դուրս չի մնար Սփիւռքի տարագիր հայութիւնը, որ ինքնապահպանման իր գոյամարտին մէջ, ոչ միայն ամրապնդուելու կարիքը ունի, այլեւ՝ իր ազգային երազին իրականացման հաւատալու հեռակարօտով շնչող ապրումին: Գոյութենական պայքար, որ կ՛առնչուի տարագիրի ճակատագիրին եւ անոր վախճանակէտին խռովալից տագնապին: Այդ տագնապին, Յակոբ Օշական կը սիրէր ըսել՝ տրամին, գեղարուեստական ցոլացումը հայ գրողին ազգային մտածողութեան առանցքը կազմելու է յատկապէս Միջին Արեւելքի հայ գրողներուն, որոնք մենաշնորհուած են խիտ հայութեան մէջ ապրելու։ Միջին Արեւելքի հայ գրողներէն Գէորգ Աճեմեան իր տեսական մտորումներուն մէջ սա խոհերը արձանագրած է. «Հայ Սփիւռք ըլլալը շատ բացառիկ եւ եզակի երեւոյթ մըն է համայն աշխարհի ներկայ իրադրութեան մէջ։ Սփիւռքի մէջ հայ ըլլալու տագնապը, որմէ փախուստ կուտանք՝ փոխանակ ճակատաբաց կերպով դիմագրաւելու զայն: Եթէ երբեք գրականութիւն պիտի ունենայ Սփիւռքը՝ այս տագնապը միայն կրնայ ըլլալ անոր հիմնական խարիսխը եւ թեման»:

Միջին Արեւելքի մէջ ապրած եւ ստեղծագործած հայ գրողները, առաւելաբար, եղան արեւմտահայ գրականութեան աւանդները եւ լեզուն պահողներն ու զարգացնողները: Այդ աւանդներու պահպանման շրջագիծէն ներս արեւմտահայ մշակոյթի պաշտպանութիւնը եւս դարձուցին իրենց տեսլականը։ Ո՛չ միայն սնուեցան անով, այլեւ սնեցուցին սերունդներ: Արեւմտահայ մշակոյթով կազմաւորուած եւ Սփիւռքի այլագոյն հորիզոններուն բացուած մտաւորականութիւնը այս ափերէն է, որ կեանք առաւ եւ նոր դիմագիծ տուաւ Սփիւռքի հոգեխառնութեան: Արմատը արեւմտահայ ազգային մտածողութիւնն էր, ճաշակը անոր դրոշմը կը կրէր, արտայայտչամիջոցը արեւմտահայերէնն էր:

Ազգային մտածողութեան ուղիով արեւմտահայերէնը Սփիւռքի գրականութեան շքեղ գործիքը պահելը վսեմագոյն պարտքն է հայ գրողին, կառչած մնալով դասական-մեսրոպեան ուղղագրութեան, մինչեւ այն օրը, երբ անկախ հայրենիքը համազգային մօտեցումով կ՚ընդառաջէ մէկ եւ միատեսակ ուղղագրութեան, ազգային նախանձախնդրութենէ մղուած ողջմիտ առաջադրութեան։ Կը մնայ, որ յանուն նորարարական փորձերու լեզուաշինութեան անուան տակ չքանդուի արեւմտահայերէնի գեղեցիկ համակարգը, թոյլ տալով նաեւ քերականական վրէպներ…:

Ազգային մտածողութեան տեսադաշտը երբ մէկ կողմէ կ՚ընդգրկէ ապրող հայրենիքի իրականութիւնը, – Արցախի ազատագրուած տարածքով,– զայն իր արատներէն ձերբազատուած եւ զարգացման ճիշդ հունի մէջ տեսնելու արդար ցանկութեամբ. միւս կողմէ՝ ամբողջական Հայաստանի երազը պահելով պահանջատիրութեան պայքարին թիրախը:

Ազգային մտածողութեան համակարգին ե՛ւ ճարտարապետը, ե՛ւ շինարարը հայ գրողն է, զայն ընդհանրացնելու գրողական առաքելութեամբ: Ճանապարհ բացողի առաջնորդող խիզախութեամբ:

 

ԼԻԲԱՆԱՆԱՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՄԱՍԻՆ

Գրական կեանքը կարելի չէ պատկերացնել առանց գրական մամուլի եւ անոր շուրջ համախմբուած ստեղծագործ մտաւորականութեան: Գրականութեան աճումն ու զարգացումը պայմանաւորող ազդակներ են՝ գրասէր հասարակութիւնը, զայն ձեւաւորող, անոր գեղարուեստական ճաշակը զարգացնող եւ իմացական-գեղագիտական պահանջքներուն գոհացում տուող գրական մամուլը:

Գրական մամուլին մէջ կը զարգանայ գրականութիւնը, որ յառաջադէմ հաւաքականութեան մը հոգե-իմացական հայելին է:

Հայ գրական մամուլը իր լաւագոյն աւանդութիւնները ունեցած է անցեալին: Անոնց անունը արձանագրուած է գրականութեան պատմութեան էջերուն։ Հայ ստեղծագործ միտքի արտադրութիւնները, տուեալ ժամանակներու մտայնութիւնն ու հոգեբանութիւնը, մշակութային եւ մտաւորական շարժումները եւ տարբեր-տարբեր ըմբռնումներու համատեղութիւնը մէկտեղուելով գրական մամուլի կողքին տակ ցոլացուած են անոր էջերէն։ Միտքի եւ ստեղծագործ բանի ծարաւը ունեցող ընթերցողը փնտռած է գրական մամուլը։ Ընթերցողներու այդ զարգացած խաւին նուազումը գրականութեան յառաջընթացը կը դանդաղեցնէ: Ժխտականօրէն կ՚անդրադառնայ որակին…:

Լիբանանահայ գաղութը իր կազմաւորման շրջանէն ի վեր գրականութիւնը քաջալերող մշակութային խաւ մը ունեցած է: Այդ ենթահողին յենելով գրական բովանդակութեամբ պարբերականներ կարելի եղած է հրատարակել, որոնք կարճատեւ կամ երկարատեւ գոյութիւն պահելով սատարած են գրական մթնոլորտի ստեղծման, նորայայտ գրողներու քաջալերման, գրական արժէքներու պահպանման եւ գրական նոր յղացքներու յառաջացման: Պարզապէս թուելով կ՚անցնինք հիմնականները. «Սահակ-Մեսրոպ», «Հայ գիր», «Ծիածան», «Անի», «Ակօս», «Շիրակ», «Արարատ Գրական», «Էջեր գրականութեան եւ արուեստի», «Սփիւռք», «Նայիրի», «Ահեկան», «Բագին»: Սոյն ամսագիրներուն եւ գրական շաբաթաթերթերուն շուրջ համախմբուած գրողներն ու մտաւորականները լիբանանահայ գրական կեանքին դիմագիծ տուին, մտաւոր վերելքին նպաստեցին եւ ստեղծագործ ճիգը արդիւնաւորեցին։ Առանց մոռնալու նաեւ, որ այդ գրական պարբերականները հանդիսացան խանձարուրը նորայայտներու: Սփիւռքահայ գրականութեան կարեւոր կեդրոններէն դարձաւ Լիբանան՝ գրականութիւն ապրեցնող եւ պահող այլ գործօններու հետ գրական մամուլով:

Արեւմտահայ բանաստեղծութիւնը իր նոր կենսունակութիւնը գտաւ բանաստեղծներու նոր սերունդով, որ սփիւռքահայ բանաստեղծութեան տուաւ կարգ մը տիրական դէմքեր, նոյնպէս արձակագիրներ: Լիբանանահայ գրական մամուլին մէջ զարգացաւ նաեւ գրականագիտական-քննադատական միտքը: Գրադատութիւնը գիրքերու մասին գրուած գրախօսականներով մնայուն տեղ ունէր գրական մամուլին մէջ։ Բայց միշտ չէ, որ այդ գրադատութիւնը անկողմնակալ դատումներով կ՚առաջնորդուէր: Քիչ անգամներ հատուածականէն վեր արժեւորումները գրական մթնոլորտի դրական երեւոյթները կը ցուցանշէին…:

Լիբանանահայ գրականութիւնը հին Պոլիսը յիշեցնող իր մշակութային կեանքով եւ եռուզեռով չմնաց նոյնը: Հայրենադարձով հայրե նիք մեկնող գրողներ եղան: Պատերազմով արտագաղթողներ քիչ թիւ չկազմեցին մտաւորական գետնի վրայ։ Անհետացողներ գրական կեանքին մէջ բացեր ստեղծեցին: Անո՛նք յատկապէս, որոնք իրենց անհատականութեամբ եւ հեղինակութեամբ հիմնական դեր կատարած էին ու կը կատարէին:

Գրական ճիգը վառ պահող երկու դրական ամսագիրներ՝ «Բագին» եւ «Շիրակ» հակառակ պատերազմական պայմաններուն շարունակեցին իրենց առաքելութիւնը ամսագրային դրութիւնը փոխարինելով պարբերական հրատարակութեան: Յետ-պատերազմեան գրական կեանքի նահանջը ժխտականօրէն անդրադարձաւ գրական մամուլին վրայ, գրասէր ընթերցող խաւին չքացումով, որ գրականութեան սպառնացող մեծագոյն վտանգն է:

«Բագին»ը խմբագիր փոխելով (Պօղոս Սնապեան) որպէս Համազգայինի Կեդրոնական վարչութեան գրական օրկանը եռամսեայ դրութեամբ եւ Յակոբ Պալեանի խմբագրութեամբ կը շարունակէ իր հրատարակչական թափը խմբագրական կազմի մը գործակցութեամբ:

«Շիրակ»ը սխալ տնօրինումով դադրեցաւ: «Կամար» անկախ պարբերականը Ժիրայր Դանիէլեանը ունենալով որպէս գլխաւոր խմբագիր, կողքին խմբագրական կազմի անդամներ եւ հովանաւորութեամբ «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան հայկական բաժանմունքի գրական նոր երեւոյթ եւ իրադարձութիւն հանդիսացաւ իր երեւումով:

Գրական երկու հանդէսներն ալ Լիբանան լոյս տեսնելով հանդերձ համասփիւռքեան եւ համահայկական դիմագիծ կ՚արտայայտեն իրենց արտասահմանեան տարբեր գաղութներու աշխատակիցներուն հետ հայրենիքէն գրողներու մասնակցութեամբ:

«Բագին»ն ու «Կամար»ը կոչուած են ձգտելու արտասահմանեան եւ մասնաւորաբար լիբանանահայ գրական կեանքի հանդիսաբեմը ու հանդիսարանը դառնալու առաջադրութեան իրագործման: Իրենց գե ղարուեստական գեղատիպ միատեղ ճաշակով եւ գրական որակով։ Դրական երեւոյթ է երկուքին ալ որոշ գրողներու աշխատակցելու լայնախոհութիւնն ու հանդէսներու բացումի քաղաքականութիւնը: Համահայկական գիծը պահուելու է մշակութային եւ գրական արժէքներու գնահատման եւ ընկալման մէջ։ Ներկայ ժամանակներու պահանջքն ու հրամայականը այս է հայրենիքէն սկսելով: «Կամար»ը անկախ է այդ գիծը ընդհանրացնելու մարզէն ներս. «Բագին»ը կողմի մը պատկանելով հանդերձ կողմնապահութեան չհետեւելու ոգի մը կը ցուցաբերէ թօթափելով անցեալի մօտեցումները…:

Երկու գրական պարբերաթերթերն ալ նոր ու խոստումնալից ուժեր քաջալերելու վերաբերում ունին, ինչ որ վաղուան մեր գրականութեան համար յուսադրող հորիզոններ կը բանայ: Բայց օրուան ժամանակակից գրական հարցերու արծարծումն ու լոյս տեսնող գիրքերու գրադատութիւնը, որոնք գրականութեան այժմէականութեան ցուցանիշը կը կազմեն, անտեսուած կը մնան…:

«Բագին»ն ու «Կամար»ը որպէս սփիւռքահայ գրական օրկաններ արեւմտահայ սփիւռքահայ մշակոյթի եւ լեզուամտածողութեան պահպանման եւ պաշտպանութեան նուիրական դերը իրենցը նկատելու են: Արեւմտահայ լեզուի գրական դպրոցը դառնալու նպատակին հետամուտ մնալու մնայուն եւ անզիջող դերակատարութեամբ: Կը մնայ, որ անոնք իրենց ներկայ բովանդակութեան գնահատելի որակը պահելու եւ առաւել ճոխացնելու նախանձախնդրութեամբ, ընթերցողներու լայն շրջանակներէն ներս թափանցելու կարելիութիւններ ստեղծեն Լիբանանի մէջ թէ Սփիւռքի տարածքին…:

 

ԳՐԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

Ա. ՍՓԻՒՌՔԱՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՊԱՐԱԳԱՆ

Սփիւռքահայ գրականութեան պարագային հանդէպ ընդհանրապէս յոռետես կարծիքներ յայտնուած եւ մօտեցումներ ցոյց տրուած են: Գուցէ իր օրին իրաւացի էին անոնք: Բայց այսօրուան դրութեամբ հարցը կը տարբերի: Հայաստանի գրողներու միութեան որոշումով 80 սփիւռքահայ գրողներ լիիրաւ անդամներ ընդունուեցան միութեան կառոյցէն ներս։ Կը նշանակէ, որ սփիւռքահայ գրականութիւնը կը գոյատեւէ զարգացման նոր հոլովոյթով։

Հայ գրականութեան ընդհանրութեան տեսակէտով երեւոյթը իրապէս դրական է, սփիւռքահայ գրողը եւս դարձնելով մասնակից հայ րենականին: Ուշացումով առնուած քայլը գործնականապէս կը ծառայէ երկու հատուածներու մշակութային մերձեցման՝ Հայաստանի Հանրապետութեան Սփիւռքի նախարարութեան հետ գործակցութեամբ:

Որակի հարց յարուցանելը ճիշդ պիտի չըլլար նախաձեռնութեան համահայկական իմաստին թելադրութեամբ։ Ժամանակի ընթացքին թափողը կը թափի, մնացողը կը մնայ…

Ինչ կը վերաբերի Աւետիք Իսահակեանի խօսքին, – արտասանուած Հայաստանի գրողներու 1946-ի համագումարին, – «մի ժողովուրդ, մի գրականութիւն», ընդհանրական իմաստը պահելով հանդերձ՝ արեւելահայ գրականութիւնը կը զարգանայ արեւելահայերէնով եւ իւրայատուկ դրոշմովը տեղական պայմաններուն, մտածողութեան եւ հոգեբանութեան. սփիւռքահայ գրականութիւնը կը զարգանայ արեւմտահայերէնով եւ իր խորքային իւրայատկութեամբ: Սփիւռքահայ գրականութիւնը գրաւականն է նաեւ արեւմտահայերէնի զարգացման եւ հարստացման:

Ութսունէ աւելի սփիւռքահայ գրողներ, – բանաստեղծ, վիպագիր, պատմուածագիր, խոհագիր, գրականագէտ, – կը գրեն, կը ստեղծագործեն, կը հրատարակեն ու կը հրատարակուին արեւմտահայերէնով, որ փաստական իրողութիւնն է արեւմտահայերէնի կենդանութեան:

Սփիւռքահայ գրողներու եւ իրենց հրատարակած գիրքերու ճանաչման հարցը, որ կապուած է փոխանակումներու հետ, առաքումներու սղումով` դժուարացած է: Այդ նոյն պատճառով հայրենի հրատարակութիւնները՝ գիրք, գրական մամուլ չեն հասնիր կանոնաւոր կերպով: Խորհրդային Հայաստանի շրջանին անոնցմով կ՚ողողուէր Հայ Սփիւռքը:

Վերոյիշեալ 80-էն քանի՞ն նոր երիտասարդներ են՝ յայտնի չէ։ Սփիւռքահայ գրականութեան նոր շրջանին նուիրուած ծաղկաքաղները կը ծառայեն ներկայ պատկերը պարզելու։ Ո՛չ Հայաստանի մէջ, ո՛չ Սփիւռքի մէջ նման ծաղկաքաղներ չեն հրատարակուիր: Հայրենի գրականագիտական միտքը աւելի մօտէն հետաքրքրուելու է սփիւռքահայ գրականութեամբ՝ անոր նուիրելով ուսումնասիրական, վերլուծա-դատողական աշխատասիրութիւններ: Գրականագէտ դոկտ., փրոֆ. Սուրէն Դանիէլեանի «Միջուկի տրոհումը» սփիւռքահայ գրականութեան պատմութիւն երեք հատորներէ բաղկանալիք ուսումնասիրութեան ներածութիւնն է, դրական սկիզբ մըն է:

Օտարագիր այն գրողները, որոնք հայութեան անցեալի եւ ներկայի կեանքէն առած են իրենց նիւթերը, կ՚առընչուին սփիւռքահայ գրականութեան՝ որպէս անոր օտարագիր հատուածը:

Հայագիր նոր գրողներու յառաջացումը սփիւռքահայ դպրոցէն կ՚ակնկալուի: Ոչ Ամերիկայի, ոչ Աւստրալիայի, ոչ Գանատայի եւ ոչ ալ Եւրոպայի հայ դպրոցները այդ ակնկալութիւններուն կրնան գոհացում տալ։ Այդքան զօրաւոր է օտարախօսութեան հոսանքը շրջապատէն ներս, որ դպրոցէն սորված հայերէնը բաւարար չէ մինչեւ վերջ պահելու եւ անով պաշտպանուելու։ Ո՛ւր մնաց գրելը: Հրաշքի համազօր է հայագիր գրողի յայտնութիւնը այդ ափերէն:

Կը մնայ Մերձաւոր Արեւելքի դպրոցներու պարագան։ Իսթանպուլի դպրոցներու հայերէնի ուսուցումը կը դիմագրաւէ երկու դժուարութիւններ: Հայ մանուկներու ընտանեկան միջավայրի մէջ թըքախօսութիւնը. հայերէն լեզու ուսուցանողներու պատրաստութեան կամ վերաորակաւորման պահանջքը: Իրանի հայ դպրոցներու հայերէնի ուսուցման վիճակի մասին յստակ տուեալներ կը պակսին: Հոն ալ լեզուն արեւելահայերէն է, բայց գրականութիւնը սփիւռքահայ գրականութեան մաս կը կազմէ։ Յուսատուն կը մնան Լիբանանի եւ Սուրիոյ հայ դպրոցներէն ակնկալութիւնները: Սուրիան այժմ վիրաւոր է զինք պատուհասող պատերազմական դէպքերով։ Ատենօք նախակըթարան աւարտած հայ բանաստեղծներ` Արամ Արման, Անդրանիկ Թէրզեան, Նշան Շահէն, Վահրամ Հաճեան ընտիր արեւմտահայերէնով բանաստեղծութիւններ գրած են: Լիբանանահայ դպրոցները հակառակ հայեցի դաստիարակութեան ծրագրային առաւելութիւններուն, հայագիտական առարկաներուն հանդէպ հետաքրքրութիւնը կը նահանջէ ոչ միայն աշակերտներու մօտ, այլեւ՝ վարիչներու…: Ուրիշ առաջնահերթութիւններ կլանած են: Անոնք՝ օտար լեզուներու տիրապետելու եւ պետական քննութիւններու յաջողելու խայծերն են: Ոչ անտեսելի։

Հայերէն գրելով գիրք հրատարակելը ապրուստ չ՚ապահովեր…:

Ե՞րբ այդպէս չէ եղած։ Արեւմտահայ գրականութիւնը այդ պայմաններու մէջ ծնած է եւ նուաճումներ արձանագրած:

Գրականութեան տենդը, կրակը նոր «խենթեր» կը ծնի:

Այս տեսանկիւնէն դիտած լաւատեսութեամբ կարելի է նայիլ սփիւռքահայ գրականութեան ապագային…:

 

Բ. ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹԵԱՆ ՀԱՆԴԷՊ ՎԵՐԱԲԵՐՈՒՄԸ

Հակառակ բանաստեղծութիւն կարդացողներու թիւի նուազումին բանաստեղծութիւնը կա՛յ եւ բանաստեղծներ նոր ստեղծագործութիւններով հանդէս կուգան: Բանաստեղծութիւն կարդալն ու հասկնալը եւ բանաստեղծին աշխարհէն ներս թափանցելով հաղորդակցիլը մակարդակ կ՚ենթադրէ: Խօսքը չի վերաբերիր տաղաչափեալ ամէն արտայայտութեան, այլ՝ բանաստեղծական յղացումի: Հարուստ յանգաբանութեամբ եւ տաղաչափական օրէնքներով գրուած ոտանաւորներ բանաստեղծութիւն չեն, բայց չի բացառուիր, որ իրաւ բանաստեղծութիւն մըն ալ յանգով եւ վանկաչափով յօրինուած ըլլայ: Հայ դասական բանաստեղծութիւնը այդ ուղիով ընթացած է:

Բանաստեղծութիւնը որպէս զարգացած արուեստ թարգմանն է բանաստեղծին անձնական, ազգային–հայրենասիրական, մարդկային եւ համամարդկային ապրումներուն:

Բանաստեղծութեան մէջ ժողովրդականութիւն գտածները աւելի ազգային-հայրենասիրական ոգին արտայայտողները եղած են, քան՝ խոհա-փիլիսոփայականները: Անոնք բեմերէն արտասանուելով գնահատուած են ժողովուրդին կողմէ։

Արեւմտահայերէն աւելի արեւելահայերը եղած են բանաստեղծութեան մօտ կանգնածները: ՅովՀաննէս Թումանեանէն, Աւ. Իսահակեանէն, Եղիշէ Չարենցէն մինչեւ Յովհաննէս Շիրազ, Պարոյր Սեւակ, Համօ Սահեան բացառիկ ժողովրդականութեան հասած դէմքեր էին:

Անոնց Հայրենասիրական երակը բռնած էր ժողովուրդին սիրտը։ Յովհաննէս Շիրազը երեւոյթ էր։ Իր բանաստեղծութիւններու հատորները, ի մասնաւորի «Քնար Հայաստանի»ն բազմահազար տպաքանակ ներով հրատարակուած են: Պարոյր Սեւակը աւելի փնտռուած է իր «Անլռելի զանգակատուն»ով, քան «Մարդը ափի մէջ»ով։ Կոստան Զարեանը, Նիկողոս Սարաֆեանը, Բիւզանդ Թօփալեանը որպէս իմացապաշտ բանաստեղծներ նոյնքան բեմերէն արտասանուելով ժողովուրդին մատչելի չեն դարձած:

Բանաստեղծութիւնը առհասարակ մատչելի արուեստ չէ: Անմատչելին մատչելի դարձնողը ասմունքի արուեստն է, որ հաղորդականութեան միջոց կը ծառայէ։ Կա՛ն բանաստեղծներ, որոնք ասմունքելու շնորհքը ունենալով իրենց բանաստեղծութիւնները իրենք կ՚արտասանեն կամ կը կարդան: Լաւապէս մեկնաբանելով իրենց հոգիի եւ միտքի բխումները: Անոր լաւագոյն ապացոյցը ռուս բանաստեղծ Եւտուչենկօն է: Ականատեսն ու ականջալուրը եղանք, երբ ան Ափրիկօ-Ասիական գրողներու համագումարին (1967) խորհրդային պատուիրակութեան անդամ, հանդէս եկաւ իր բանաստեղծութիւններու ասմունքի երեկոյով։ Ոչինչ կը հասկնայինք ռուսերէն լեզուէն, բայց իր ասմունքին ժողովրդական հնչեղութեամբ եւ կարողականութեամբ հաղորդակից դարձուց իր բանաստեղծութեան թռիչքներուն:

Առհասարակ գրականութեան եւ մասնաւորաբար բանաստեղծութեան հանդէպ հետաքրքրութիւնը նուազած է: Պետական համալսարանի բանասիրական ճիւղի ուսանողները նախապէս կարեւոր թիւ կը կազմէին: հիմա շահաւէտ հեռանկարներ չի բանար ուսանողներու ապագային համար: Անոնք կը փնտռեն եւ կ՚ընտրեն այնպիսի մասնագիտութիւններ, որոնք շահաբեր են: Ատ ալ չի բաւեր: Հայաստանի մէջ ասպարէզ չգտնելով արտասահման կը մեկնին:

Սփիւռքահայ ուսանողներ ալ չմնացին բանասիրականի հետեւող:

Մէկ կողմէ ասպարէզի սահմանափակումները, միւս կողմէ ներկայ պայմաններու անձեռնտուութիւնը:

Հայ մամուլի Նոր տարուան բացառիկները, աշխատակցութեամբ կամ արտատպումով բանաստեղծութեան էջ չեն տրամադրեր: Ո՞վ պիտի կարդայ բանաստեղծութիւնը…:

Կը մնան գրական ամսագիրները, որոնք գնահատելիօրէն էջեր կը տրամադրեն բանաստեղծութիւններու:

Եթէ չեմ սխալիր, Պելճիքայի մէջ կը հրատարակուէր «Poésie vivante»ը: «Անեկան»ը կապեր հաստատեց այդ հրատարակութեան հետ:

Ուրիշ հարց մըն ալ կայ, որ բանաստեղծութեան ընկալումը կը բարդացնէ: Արդի բանաստեղծները ամէն ճիգ կ՚ընեն չհասկցուելու համար: Հինը չկրկնելով նորարարութիւնը կը վերածուի ինքնանպատակ ձեւապաշտութեան: Խորքով եւ ձեւով թարմ, ժամանակակից ըլլալը չի նշանակեր բառերու ոլորապտոյտին մէջ առնել բանաստեղ ծութիւնը։ Ո՞վ կը փնտռէ այսօր Վահէ Օշականն ու Գրիգոր Պըլտեա նը:

Ժամանակին Եղիշէ Չարենցն ալ ժամանակի շունչը ըլլալու պատգամը բանաձեւեց: Թափառումներ ունեցաւ եւ սայթաքումներ արձանագրեց: Բայց յետոյ գտնելով իր ուղին ոչ միայն իր ժամանակին, այլեւ՝ բոլոր ժամանակներու բանաստեղծը դարձաւ։

Մթութիւնը կը մթագնէ բանաստեղծութեան ոգին, որ գերազանցապէս ներքին խռովքներուն եւ լոյսերուն պայծառ ցոլացումն է:

Ոչ անմիջական մտամարզանքը, արդէ՛ն հեռու կանգնած ընթերցողը կը հեռացնէ բանաստեղծութենէն:

 

Գ. ԳՐԱԿԱՆ-ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ ԵՒ ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐԸ

Գրական քննադատութիւնը կը նպաստէ գրականութեան զարգացման: Այդպէս եղած է հին օրերէն ի վեր: Քննադատութիւնը միայն բացասականութեան յենած քննադատել չի նշանակեր, այլ՝ գնահատել եւ գիրքի մը եւ զայն երկնող գրողին արժեւորումը կատարել։ Գրական չափանիշ եւ գրական արժէքներու Համակարգ ստեղծողն է գրական քննադատը։

Գրական քննադատութիւնը արուեստ է, գրականագիտութիւնը գիտութիւն: Գրական քննադատը ճաշակի տէր, արուեստագէտի զգայնութեամբ կը թափանցէ գրական երկերու խորքը՝ անկէ վերհանելու համար գրականութեան համար ապրող գիծերը: Այս տեսակէտով դրականութեամբ կը յատկանշուի գրական քննադատին դերն ու ներգործութիւնը:

Գրականագէտ ըլլալը բաւարար չէ գրական քննադատ ըլլալու համար, գրականագիտութիւնը մասնագիտութիւն է։ Գրական քննադատին համար պայման է, որ գրականագէտ ըլլայ։ Գրականագիտութեան պաշարով է, որ պիտի հիմնաւորէ իր տեսութիւններն ու դատումները: «Համայնապատկերներու» հեղինակ գրագէտ-քննադատ Յակոբ Օշական իր համապարփակ հմտութեամբ եւ իրազեկութեամբ ազգային եւ միջազգային գրականութեան իր մէջ ինքնեկ ունենալով արուեստագէտի զգայնութիւնն ու հոտառութիւնը սպառիչ դատողութեամբ արժեւորեց հայ գրականութիւնը։ Ձաղկեց միջակութիւնները: Քննադատեց ոչ իրաւները: Արժեւորեց վաւերականները: Իր դատողական մտածողութիւնը իր զարտուղութիւններով, երբեմն ալ տարօրինակութիւններով միշտ չէ, որ ընդունելի եղաւ: Բայց Յակոբ Օշականի անունին կապուած կը մնան արեւմտահայ քննադատական միտքի բիւրեղացումը եւ զայն արդարացնող ծաւալուն հատորները:

Իր դպրոցին հետեւողները չհասան իր բարձրութեան, այլ առին անոր ժխտականութիւնը եւ իրենց գրական մշակոյթը վատնեցին ոչ առողջ գետիններու վրայ: Ինկան խորհրդահայ գրականութեան խոցելի երեւոյթներուն վրայ անգիտանալով այդ գրականութեան դրական երեսները եւ կը շարունակեն մեռածին դիակները հոտուըտալ…:

Չեն գրուիր յետանկախութեան Հայաստանի գրական կեանքի, գրական նոր երեւոյթներու եւ յայտնուած նոր գրողներու մասին: Մեզի համար կարեւոր չէ խորհրդային շրջանի գրականութեան արատաւոր կողմերը, այլ` նոր գրականութեան յայտնութիւնները:

Նոյն հարցը կը դրուի նաեւ սփիւռքահայ գրականութեան ներկայ հոլովոյթին համար:

15 Յունուար, 2013

ՀՈԳԵՒՈՐ ՀԱՐՍՏՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՄՏԱՀՈԳՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

 

ՔՐԻՍՏՈՆԷՈՒԹԵԱՆ ԿԱՐԳ ՄԸ ԴԺՈՒԱՐ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐՈՒ ՄԱՍԻՆ

–.Ա.–

Փիլիսոփայութեան բարոյագիտութեան (ethics) բնագաւառը Քրիստոսէ ետք քրիստոնէութեան առաջադրած բարոյական սկզբունքները իր տեսական ընդհանրացումներուն հիմնակէտը դարձուց:

Բարոյագիտութեան մեկնակէտը, – հին յունական թէ անկէ ետքի փիլիսոփայական ուղղութիւններով, – ուղղուած է մարդու կատարելագործման, մարդու մէջ մարդը կերտող առաքինութիւններու մշակումով, հոգե-բարոյական իսկատիպ կերպարի ստեղծումով: Մարդը կեանքի գերագոյն արժէքի բարձրացնող բարոյական անձնաւորութեամբ: Քրիստոնէութիւնը եկաւ ո՛չ միայն ամբողջացնելու մարդու բարոյական կերպարին բաղադրիչ տարրերը, այլեւ՝ մարդու կատարելագործման համար նոր ու դժուար սկզբունքներ ձեւակերպելու…:

Մարդկօրէն անկարելիութեա՞ն մատնող են անոնք, թէ ոչ, մարդուն յատուկ եղող բոլոր տկարութիւնները, եսական անհակակշիռ մղումները, բնազդները, մեղքերն ու անզուսպ պահանջքները յաղթահարող կամքի զօրութեան դպրոց ու կրթանք։ Քիչ թիւ չեն կազմեր քրիստոնէական բարոյականութեան դպրոցի կրթանքէն անցածները, որոնք սուրբեր ըլլան կամ անսովոր մարդեր, կանգնած կը մնան մարդկութեան հորիզոնին՝ իբրեւ բարոյական մարդու իսկատիպ կերպարներ, կամ պարզապէս ճշմարիտ ու վաւերական մարդեր…:

Քրիստոնէական սկզբունքներու կեանքի վերածման շուրջ տեսակէտներ յաճախ բաղխած են իրարու անհաշտ եզրերով: Անոնցմէ երկուքը՝ իբր հայ խորհողութեան վկայութիւններ՝ կը մէջբերենք հոս: Առաջինը Լեւոն Շանթն է, որ ծանօթ է հայ միտքին համար իր laique (աշխարհական) մտածողութեամբ, գրած է. «Սակայն, ինչպէս քրիստոնէութեան հանրային իտէալը կայ միայն գիրքերու մէջ ու թղթի վրայ, իսկ կեանքի ու ընկերութեան մէջ իրականանալու հող չի գտներ, այդպէս ալ բացառիկ անհատներու այդ հոգեկան ճիգն ու թռիչքը դէպի վեր կրնայ ապրիլ միայն մարդուս բարի ցանկութիւններուն մէջ եւ իրական դառնալու կարելիութիւնը չունի։ Մարդը, մարդկայինը, մարմինն ու աշխարհայինը ինչքան ալ արհամարհես, ինչքան ալ վեր ձգտիս դէպի երկնայինը, դուն մարդ մըն ես միշտ, մարմին մը ունիս եւ կը քալես այս աշխարհի վրայ։ Եւ ինչքան այդ մարմինն ու աշխարհայինը խոր արհամարհես եւ ինչքան հոգիիդ խորերէն հոգիանալ տենչաս քու մարմինիդ չորս պատերուն մէջ, այնքան խորունկ կը զգաս քու տկարութիւնդ, մեղաւորութիւնդ եւ երկնային մը ըլլալէ շատ հեռու ըլլալդ»:

Գարեգին Յովսէփեան կաթողիկոս, որ իր հոգեւոր աշխարհահայեացքով քրիստոնեայի տիպարը մարմնացնող եկեղեցականներէն եղած է, քրիստոնէական սկզբունքները կեանքի վերածող ապրումներու անձնական փորձառութեան կենսահաստատումով, արձանագրած է հետեւեալ խոհերը. «Ամբողջ քրիստոնէութեան մէջ, բոլոր դարերու ընթացքին, շատ քիչ իրական քրիստոնեաներ եղած են: Դա մի իտէալ է, որուն մարդ չի կարող հասնել։ Դա մի վսեմ, մի բարձր գաղափարական է, որ միշտ մեզմէ վեր է եղել եւ մարդիկ անոր հասել են միայն Աստուծոյ շնորհով: Արդարեւ Քրիստոնէութիւնը, Քրիստոնէական կեանքը մի գերբնական երեւոյթ է իրաց այս ներկայ դրութեան մէջ, որուն մարդ չէ կարող եւ կարող պիտի չըլլայ հասնել ի՛ր միջոցներով, ի՛ր ջանքերով, այլ լոկ շնորհօք Տեառն Մերոյ Փրկչին Յիսուս Քրիստոսի»:

Քրիստոնէական քարոզչութիւնը եւ քրիստոնէական սկզբունքներով ապրիլը ուրիշ բաներ են: «Իրաց ներկայ այս դրութիւնը», որ այս օրերուն աւելի վայրագօրէն վերիվար շրջող բարոյական մթնոլորտ մը պարտադրած է մարդկային ընկերութիւններուն. քրիստոնէական «բարձր», «վսեմ» գաղափարականները ոտնատակ ընող բարքերն ու այլասերիչ մտայնութիւնները թափանցած են մարդու առօրեայ կեանքէն ներս. երբ մարդկային յարաբերութիւններու առանցքը դարձած է շահամոլութիւնը նիւթապաշտութեան գերադասութեամբ. երբ քէնը, ատելութիւնն ու թշնամութիւնը` փոխադարձ Սէրը, հաճութիւնն ու հաշտութիւնը փոխարինելով կրքոտ եւ անսանձ մրցակցութեան վերածուած են. երբ մարդը՝ մարդը յօշոտող եւ դաւադրող անհոգի անզգայութիւն դարձած է չարաշուք ստուերով. երբ քաղաքակրթութեան նոր արժէքները կոխկռտած են կրօնական ամէն սկզբունք եւ հասկացութիւն՝ շատ աւելի դժուարացած են, արդէ՛ն դժուար իրագործելի քրիստոնէական որոշ սկզբունքներու կիրառումը: Զանոնք փնտռելը զուր պատրանքներ են քաղաքական մարզէն ներս՝ միջազգային ընտանիքի անդամներու փոխ-յարաբերութիւններու գործընթացին մէջ, թէ պատերազմ նախաձեռնող եւ ամէնուրեք պատերազմական վիճակներ բռնկեցնող մեծապետական երկիրներու քաղաքականութեան մէջ։ Քրիստոնէական սկզբունքները,– սիրոյ, խաղաղութեան, հաշտութեան եւ ոչ բրտութեան, – ամբողջովին ջնջուած են քաղաքատնտեսական անբարոյ բարոյականութենէն…: Իրաքի պատերազմին առիթով Սրբազան Քահանայապետին կողմէ բազմաթիւ անգամներ բարձրացուած ճիչը. «Պատերազմը մերժուած է մարդկութեան խղճին կողմէ», մնաց ձայն «բարբառոյ յանապատի»: Բայց, քրիստոնէական սկզբունքներու տեսանկիւնէն, աւելի շատ զարմացնողը Ամերիկայի մէջ մասնաւորաբար, այլուր եւ մեր մօտերը, լռելեայն կամ բացորոշ դիրքորոշումով, քրիստոնէական եկեղեցիներ կողքին էին Ամերիկայի ռազմամոլ քաղաքականութեան՝ հակա-իսլամական ծայրայեղ տրամադրութիւններով։ Կամ Իսրայէլը կ՚արդարացնեն իր բոլոր անմարդկային վայրագութիւններով։ Կ՚աղաւաղեն քրիստոնէական սկզբունքները, որոնք գերազանցապէս սիրոյ եւ խաղաղութեան կը ձգտին: Ըստ քաղաքական ազդեցութեան ներգործող եւ տիրապետող ազդակներուն կրօնքին էութիւնն ալ կը փոխեն եւ կ՚աղօթեն կողմնորոշուած հակումներով կեղտոտ պատերազմին յաղթանակին համար եւ ոչ թէ խաղաղութեան համար…: Աստուածահաճոյ չէ քրիստոնէական այս կեցուածքը, որ ամերիկեան ընկերութեան եւ այլ երկիրներու կրօնական շրջանակներու մէջ դրսեւորուեցաւ: Տարբեր է պարագան հաւատքի կամ այլ սրբութիւններու համար, – հայրենիք, ազգ, մարդկային իրաւունք, – մղուած սրբազան պատերազմներու…:

Քրիստոսի վարդապետած կրօնքին հիմքը Սէրն է՝ ըլլալով քրիստոնէական սկզբունքներուն հիմնատարրը: Ինք Սէր էր եւ Սէրը բաշխեց անխտրական ընդհանրականութեամբ բոլորին: Բոլորը իր մէջ կ՚ընդգրկէր մարդը իր բոլոր շերտաւորումներով: Ընկերով, բարեկամով, հարազատով, դրացիներով… եւ նոյնիսկ թշնամիներով…: Քրիստոնէական սիրոյ ապրումին կենսաձեւին համաձայն Սէրը իր մէջ կրող մարդը ճզմելով իր մէջ բուծուած անձնասիրութիւնը, յաղթահարելով իր եսակեդրոն այլամերժ մղումները պիտի առաջնորդուի իր նմաններուն հանդէպ սիրոյ եւ հանդուրժողականութեան ուղիէն՝ մարդասիրութեան դաւանանքին կիրարկումով…: Քրիստոնեան, եթէ իրապէս վաւերական քրիստոնեան է, չի կրնար մարդասիրութենէ հեռու մնալ եւ բանտարկուիլ եսապաշտութեան թաւշապատ եւ սոնքացող պատեանին մէջ…: Չպաշտպանել մարդը, – սիրոյ կիրառումով, – զայն զգետնող ուժերուն անմարդկայնութենէն…: Չբարձրացնել մարդը,– մարդասիրաբար, – իր անկումներու վայրավատէն…: Չկարկառել ձեռքը ձախողութեան մատնուածին…: Օգնութեան չհասնիլ կարօտեալին ու հոգեպէս ընկճուածին…: Մարդուն՝ հոգեպէս, բարոյապէս եւ տնտեսապէս՝ վերականգնումն է Քրիստոնէական Սէրը, որ կը խտանայ իր կողմէ բանաձեւուած հետեւեալ խօսքերուն մէջ. «Իր բարեկամներուն համար անձը զոհելէն աւելի մեծ սէր չկայ։ Ա՛յս է պատուէրս ձեզի, իրար սիրեցէք: Սիրէ ընկերդ անձիդ պէս: Լսեցիք արդարեւ, որ ըսուած է։ Ընկերդ սիրես եւ թշնամիդ ատես: Սակայն ես ձեզ կ՚ըսեմ. սիրեցէք ձեր թշնամիները, օրհնեցէք ձեզ անիծողները, բարիք ըրէք ձեզ ատողներուն, աղօթք ըրէք անոնց համար որոնք կը չարչարեն ու կը հալածեն ձեզ, որպէս զի ըլլաք որդիները ձեր հօր, որ երկինքն է, վասնզի իր արեգակը կը ծագէ չարերուն եւ բարիներուն վրայ, եւ անձրեւ կը ղրկէ արդարներուն եւ մեղաւորներուն համար. վասնզի եթէ սիրէք անոնք, որ ձեզ կը սիրեն, ի՞նչ վարձք կ՚ունենաք. չէ՞ որ մաքսաւորներն ալ նոյնը կ՚ընեն»:

Նախ` սիրէ ընկերդ անձիդ պէս, որ իր մէջ կը խտացնէ մարդկային հասկացութեան բոլոր երանգները: Այսօրուան ընկերութեան մէջ, – ներառեալ քրիստոնեայ հաւատացեալներն ու հոգեւորականները, – քանի՛ մարդ կը գտնես, որ ձերբազատուած իր անձին պաշտամունքէն, փառաւորանքէն, իր եսը փայփայող ինքնաշոյանքէն կամ այլոց դարպասումներէն եւ վերջապէս գերակայութեան բարդոյթէն մղուի ուրիշներ սիրելու համազգացութեան: Ինքնուրացումի հասնող սիրոյ այն վսեմ արտայայտութեան, որ իր բարեկամներուն համար անձը զոհէ…:

Եթէ այսօրուան աշխարհին մէջ բացակայութիւններու ինքնութիւնները պիտի ճշդենք, – առաջնահերթութեան կարգով,– առաջինը Սէ՛րն է…: Այն սէրը, որ կեանքը կը քաղցրացնէ, մարդկային փոխ-յարաբերութիւնները կը հարստացնէ, մարդոց միջեւ հաճութիւն եւ մերձեցում կ՚առաջացնէ եւ ընկերային մաքուր եւ առողջ մթնոլորտ կը ստեղծէ: Մէկը բոլորին համար, բոլորը մէկուն համար մարդկայնական եւ քրիստոնէական վեհ սկզբունքով…:

Մարդէ-մարդ, ընկերէ-ընկեր, ազգէ ազգ, եկեղեցիէ եկեղեցի մեզ առաջնորդողը սէրը չէ երբե՛ք, այլ՝ ատելութիւնը, կիրքը, նախանձը, մրցակցութիւնը, անհանդուրժողութիւնը, գերակայութիւնն ու այլ ըսելի եւ անասելի մեղքեր ու յանցագործութիւններ, որոնք մարդն ու քրիստոնեան կը հեռացնեն Քրիստոնէութենէն: Այն քրիստոնէութենէն, որ կոչուած է սիրոյ վրայ հիմնուած սկզբունքներով մարդուն մէջէն արմատախիլ ընելու Մարդը իբր մարդ նուաստացնող բոլոր յանցապարտ մեղանչումները եւ մոլորանքները…: Բարձրացնելու համար մարդը իր մարդկային եւ աստուածային կոչումին, որ շատերուն կը թուի իտէալական գաղափարականութիւն, հոգեկան անկարելի բարձունք: Այսօրուան տնտեսական աշխարհին դրուածքն ալ իր վայրի մրցարշաւով չ՚օգներ մարդկային հարազատութեան բխող ակուն 350   քին, – Սիրոյ, – աճումին եւ ծաղկումին…: Մարդիկ այսօր գոհ պիտի մնան, եթէ իրենց համար զոհուող բարեկամներէ, ընկերներէ եւ հարազատներէ աւելի, չունենան իրենց դէմ որոգայթներ լարող, դաւադրութիւններ դարբնող մերձաւորներ…: Ժպիտներու ետին թաքնուած թշնամանքներ: Համաձայն ենք բանաստեղծին արձակած ճիչին, որ ներկայ աշխարհի սիրոյ տագնապին արտայայտութիւնն է.

Տեսայ, որ մարդկութեան կէսը անյուսալի դժբախտ է,
ախ, սիրուց,
միւս կէսն ալ, աւա՜ղ, դժբախտ է, որ մարդ է եւ սէր չունի։

Ռազմիկ Դաւոյեան

Ահա, թէ ո՛ւր է Քրիստոնէական սկզբունքներէն էականին սիրել կարենալու դժուարութեան յաղթահարումը, բայց աւելի դժուարը՝ թշնամին իսկ սիրելու պատուէրն է…:

23 Մայիս, 2003

 

–.Բ.–

Մարդը իբրեւ արարչական ստեղծագործութիւն եւ բնութեան բանական հոգի էակ սիրոյ տագնապին առաջ կանգնած է քրիստոնէական–մարդկայնական առումով, որ 21-րդ դար թեւակոխած դարաշրջանին սեմին աւելի եւս շեշտուած է։ Այս իրողութեան վկաներն են բարոյագէտներն ու քրիստոնէական վարդապետութեան քարոզիչները, որոնք չեն դադրած Պօղոս առաքեալի «Թուղթ առ կորնթացիս»-ի սիրոյ հաւատամքը հաւատացեալ ժողովուրդին մօտ ընդհանրացնել է. «…Եւ եթէ ունիցիմ զամենայն հաւատս մինչեւ զլերինս փոփոխելոյ, եւ սէր ոչ ունիցիմ, ոչինչ եմ» (Եթէ ունենամ լեռները տեղաշարժելու չափ հաւատք եւ սէր չունենամ, ոչինչ եմ):

Սիրոյ այս համայնական ըմբռնումը Քրիստոսի լայնածիր ընդգրկումով կը տարածուի թշնամիներուն վրայ, ըստ որում պատուէր կը տրուի որ մարդ էակը դուրս գալով ենթակայական զգացողականութենէն, վիրաւորանքներու զգայնութենէն եւ իրեն դէմ գործուած թշնամական անորակելի արարքներու ծանրակշիռ տարողութենէն՝ սիրէ թշնամիները, բարիք ընէ անոնց, աղօթք ու օրհնութիւն սփռէ, փոխանակ ատելութիւն եւ ոխակալութիւն սնուցանելու հոգիին մէջ…: Այն տրամաբանութեամբ եւ գերագոյն առաքինութեամբ, որ քեզ սիրողները սիրելու փոխադարձութիւնը բնական է: Անհասանելիին ձգտող, – քրիստոնէական «թշնամասիրութիւնը» գերբնականն է ու գերմարդկայինը…:

Թշնամի հասկացութեան սահմանումէն դուրս կը մնայ հարկաւ Սատանան, որ սիրոյ եւ Աստուածային ուժերուն հակադրուող Չա՛րն է, որուն տեւաբար փորձիչ եւ չարարար դերակատարութեան սասանիչ եւ շառաչուն սաստը տուած է նոյնինքն՝ Քրիստոս «Ետիս գնա՛, Սատանայ» խստութեամբ։ Ի՛նչ ըսել, սակայն, մեր օրերու սատանայապաշտներուն, որոնք անոր ուժէն զարնուած, կախարդուած կը հետեւին սատանայական արարքներու, – ֆիզիքական, հոգեկան եւ ընկերային,– խոտորումներով եւ այլանդակութիւններով` խլելով մասնաւորաբար երիտասարդներ քրիստոնեայ եկեղեցւոյ հարազատ գիրկէն…: Սխալ հասկցուած քրիստոնէական սիրոյ համակերպութիւնն է, որ աղանդաւորականներու դէմ, – յիշելու համար երկուքը՝ Եհովայի վկաներ, Մորմոններ, – պայքարին թուլութիւնը։ Մեր նախնեաց հաւատքն ու աւանդութիւնները նոր սատանաներու փորձութիւններուն եւ որոգայթներուն սպառնալիքներով վտանգուած են…: «Ետիս գնա՛, Սատանայ»-ի անհրաժեշտութիւնը կը զգացնեն խիստ վանողականութեամբ։

Բայց ո՛վքեր են այն թշնամիները, որոնք սիրոյ կ՚արժանացուին քրիստոնէական համայնասիրութեամբ: Ազգերը կ՚ընդգրկէ՞ ան: Յատկապէ՛ս, անոնք որոնց միջեւ արիւն կայ: Թուրքին կողմէ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայը կրնա՞յ, սիրել թուրքը։ Որքա՜ն դժուար է քրիստոնէական սիրոյ պատուէրը իբր սկզբունք գործադրել ազգային մակարդակի վրայ…: Թէեւ եղած են հոգեւորներ, – կառչած աւետարանական սկզբունքներու տառին, – փորձած են այդ պատուէրը ուղղել հայերուն. քրիստոնէական բարձր «գաղափարական»ով…: Բարեբախտաբար փոքրամասնութեան մէջ խեղդուած են այդ ձայները քրիստոնէական ողջմիտ կեցուածքին թելադրականութեամբ, որ սէրը, ներումն ու հաշտութիւնը կը պայմանաւորէ անդրադարձումովը յանցագործութեան, սրբագրումովը գործուած անիրաւութիւններուն եւ հատուցումովը բռնախլուած իրաւունքներուն…: Այս օրերու հայ–թուրք «հաշտութեան» ձեռնարկողները, սակայն, ներշնչուած չեն քրիստոնէական սիրոյ սկզբունքներէն, այլ՝ քաղաքական ապաբարոյ շահախնդիր գործօններէ…: Նոյն մեկնակէտով արաբն ու մասնաւորաբար երիցս տառապեալ ու խաչեալ պաղեստինցին կրնա՞ն սիրել հրեան, որքան ալ ան ըլլայ Քրիստոսի` Աստուծոյ կողմէ ընտրեալ ժողովուրդը…։

Նոյնը մարդկային մակարդակի վրայ։ Քրիստոնեայ մարդը, որ անիրաւութիւններու, դաւադրութիւններու, կեղտոտ եւ ապերասան մրցակցութիւններու եւ երբեմն ալ ոճիրներու զոհ դառնալով թշնամացած է հօր, մօր, եղբօր, քրոջ, հարազատին, ընկերով, պաշտօնակիցին, ծանօթին կամ անծանօթին, կրնա՞յ քրիստոնէական վերաբերումով սիրե՛լ…: Այս առընչութեամբ երկու մօտեցումներ դրսեւորուած են: Առաջինը քրիստոնէական սիրոյ բարձր ներշնչումով կը հնազանդի սիրոյ սկզբունքին եւ առա՛նց նախապայմանի, ինքն իր մէջ սպաննելով թշնամութեան որոմները, զինք հալածողն ու չարչարողը, դաւադրողն ու անիրաւողը կը սիրէ: Գերբնականին եւ գերմարդկայինին հոգեկան բարձունքը նուաճածներն են ասոնք…: Հարց է. եթէ թշնամին ուզէ եւ ընդունի տակաւին զինք սիրելու այս իրապէս ինքնամոռ եւ վեհանձն մօտեցումը…: Սուրբերը եւ գերազա՛նց բարիները պէտք է փնտռել այս որակի մարդոց մէջ…: Հին Կտակարանին մէջ Աստուած անգամ անյիշաչար չէ…: Երկրորդը՝ քրիստոնէական սիրոյ այն տեսակն է, որ գործուածին անդրադարձումով կը պայմանաւորէ Սէրը, որ դարձեալ պէտք է ընդունիլ, – մարդկային տկարութեամբ,– անոր դժուար յաղթահարելի ըլլալու հանգամանքը:

Մեր օրերու հոգեւորներու եւ հոգեւորականներու կեանքին մէջ անգամ, որոնք ոեւէ մէկէն առաջ Քրիստոսի ճամբով ընթանալու ուխտ ըրած են, հազուագիւտ օրինակներ կարելի է մատնանշել կամ պատկերացնել…: Բայց ամէնէն աւելի ահաւորը այն է դժբախտաբար, որ մարդոց մեծամասնութիւնը ոխն ու քէնը, ատելութիւնն ու անհաշտութիւնը մինչեւ գերեզման հետերնին կը տանին՝ անզիջող կարծրութեամբ եւ բնազդական յամառութեամբ…: Ահա թէ ո՛ւր կը կայանայ քրիստոնէական գերագոյն սկզբունքին անգործադրելիութիւնը կամ դժուար կիրարկութեամբ կեանքի վերածելը… եթէ Նախախնամութեան Ուժին եւ անոր Շնորհին միջամտութիւնը չհասնի օգնութեան:

Քրիստոնէական վարդապետութեան ուրիշ դժուար, – բայց ոչ անկարելի, – սկզբունքներէն է սիրոյ զուգորդուած ներելու ներուժը, կամ ներողամտութեան առաքինութիւնը…: Անսահման է քրիստոնէական ներողամտութեան ծիրը, որ մարդկային տեսակէտով դարձեալ կը բաղխի ներքին հակամարտ խռովքներու խլրտումին…: Քրիստոնէական դաւանանքով անձի մը դէմ գործուած մեղանչումներու եւ յանցագործութիւններու նկատմամբ ներող ըլլալու վերաբերումը կը պատկերացուի 70 անգամ եօթի պահանջքով, որ ենթական կը դնէ դժուար ու ծանր բարոյական յանձնառութեան տակ եւ հոգեկան բիւրեղացումի առաջնորդող ինքնամաքրումի լինելութեան մէջ.

– Տէ՛ր, քանի՞ անգամ եթէ եղբայրս մեղանչէ ինծի դէմ պէտք է ներեմ իրեն, մինչեւ եօթը անգամ։

Յիսուս պատասխանեց.

– Ոչ թէ եօթը անգամ, այլ եօթանասուն անգամ եօթը։

Բայց իրապէս այդ փորձառութիւնը ապրածներու վկայութեամբ, երբ մարդ ներէ, ինքզինք ձերբազատած կ՚ըլլայ այն մաղձերէն, որոնք հոգին կը թունաւորեն, անդորրը կը խռովեն, ներաշխարհը ալեկոծ կը պահեն եւ խիղճը կը տանջեն…: Քրիստոնէական մարդու տիպարը իր կատարելութեան ձգտումով, որ բարոյական անհատականութեան կերտո՛ւմն է, սրտին դռները պիտի բանայ հոն ընդունելու համար բոլոր անոնք, որոնք կը թակեն ներումի եւ ներուելու համար։ Որքա՜ն մեծ եւ անյիշաչար պիտի ըլլայ մարդկայնատրո՛փ այդ սիրտը, որ ընդունի եւ ընդգրկէ զանոնք։ Փոքրոգութեան դէմ մեծ-հոգիութեան յաղթանակն է այդ, որ Քրիստոսին օրինակով եւ անոր ճամբով ընթացողներու կողմէ փոխանցուած է մարդկութեան եւ անոր բարոյական արժէքներու եւ առաքինութիւններու համակարգին…: Այդ համակարգին խախտումը քրիստոնէութեան տկարացումն է եւ անոր դաստիարակութեան անարդիւնաւորութիւնը, որ կը նսեմացնէ ընկերութեան դիմագիծը:

Անհաշտ եւ աններող հոգիներէ կազմուած ընտանիք մը եւ ընկերութիւն մը չի կրնար ամուր ըլլալ եւ բարգաւաճ ու երջանիկ կեանքի գրաւական…: Իրարու հանդէպ հաշտ ու համերաշխ մթնոլորտէն ծնունդ կ՚առնեն յառաջդիմութեան ծիլերը, որոնք կ՚աճին սիրոյ, հաճութեան եւ խաղաղութեան հողին վրայ…: Բայց ի՛նչ ընէ քրիստոնէութիւնը, երբ մարդուն շաղուածքը այդ հողը չունի… սիրոյ եւ ներումի փոխարէն կը բուծանէ մաղձով սնող քէնը, աններող չար հոգին…:

Բայց ներելու ամէնէն մեծ դասը կու գայ Քրիստոսէն, որ խաչի կատարէն զինք անարգողներուն, հալածողներուն եւ խաչողներուն համար կ՚ըսէ. «Հա՛յր, ներէ՛ անոնց, վասնզի չեն գիտեր, որ ի՛նչ կ՚ընեն անոնք»:

Վստահաբար Քրիստոսը խաչողները գիտէին, թէ ի՛նչ կ՚ընեն…:

Բոլո՛ր մարդու կողմէ մարդու դէմ յանցանք գործողները, դաւադրութիւն սարքողները քաջ գիտեն ի՛նչ կ՚ընեն, ի՛նչ կը սարքեն…:

Քրիստոսի հոգեկան արիութիւնն ու առաքինութիւնը պիտի ունենալ ներե՛լ կարենալու համար…: Այսօրուան ընկերութեան մէջ քանինե՞ր կան, – հոգեւոր թէ աշխարհիկ դասէն, որոնք ներելու ուժն ունին իրենց հոգիին մէջ…: Ահա թէ ինչո՛ւ քրիստոնէութիւնը աշխարհի ամէնէն բարձր եւ կատարեալ կրօնը ըլլալով հանդերձ՝ լրիւ եւ ամբողջական առումով, մարդը իր տկար շաղուածքով ի վիճակի չէ կենսագործել յատկապէս դժուար սկզբունքները կեանքի տեւողութեամբ…:

6 Յունիս, 2003

–.Գ.–

Մեր դարը ծանուցումներու ծայրայեղ թափի հասած արշաւով կը յատկանշուի: Հաղորդակցութեան եւ տեղեկատուութեան միջոցները, – մամուլ, պատկերասփիւռ, համացանց, – կը գտնուին անոնց ճնշիչ եւ կլանիչ ազդեցութեան տակ: Գէշն ու անորակն անգամ գրաւիշ եղանակներով վաճառքի հող ու գետին կը շահին: Ամէն ոք դժգոհ է ի գործ դրուած վաճառաշահութեան այս եղանակներէն. բայց այս է դարուն պահանջքը։ Ո՛չ միայն սոսկական մարդիկ, այլեւ՝ քրիստոնէական սկզբունքներն անգամ այդ պահանջքներուն կ՚ենթարկուին, կամայ թէ ակամայ…: Կարելի չէ, որ քրիստոնէութիւնը մարդ ապրի եւ անոր վեհասլաց սկզբունքները գործադրէ ճիշդ այնպէս, ինչպէս Քրիստոսի ժամանակ էր։ Որքա՜ն բան փոխուած է ու կը փոխուի ժամանակի հոլովոյթին հետ, որ սկզբունքներուն տառացիութիւնը կորսնցնելով իր իմաստը կը պարտադրուի օրուան պայմաններուն իր տուրքը տալու…: Չենք ըսեր, որ քրիստոնէութեան էութիւնը կը փոխուի, սակայն, կը համակերպի կացութեան եւ կը պատշաճի ժամանակի հրամայականներէն թելադրուող կենցաղակերպի…: Այլապէս, ժամանակէն դուրս մնացող յղացք կ՚ընդունուի եւ կը դառնայ…:

Քրիստոնէութեան արմատական թեւերն անգամ եթէ ոչ տեղի կու տան, այլ՝ տառին կառչած չեն մնար…։

Անկասկած, որ քրիստոնէութիւնը իր մարդասիրական գիծերով բարեսիրութեան եւ բարեգործութեան ներշնչարանը եղած է: Այդ ներշնչումով եւ գթասրտութեան նպատակներով ինչպիսի՜ հիմնարկներ ծառայած են ու կը ծառայեն մարդկութեան նիւթական թէ բարոյական մարզերէն ներս: Հո՛ն, ուր այդ ծառայութիւնները քարոզչութեան նպատակներու համար ի սպաս կը դրուին, քրիստոնէութեան ոգիէն զիջում կ՚արձանագրուի…: Քրիստոնէութիւնը կը հաւատայ ծառայութիւնը առանց ակնկալութեան սկզբունքին…: Իսկ այսօրուան չափանիշներով չկա՛յ ծառայութիւն առանց ակնկալութեան…: Ծառայութեան դաշտերը կ՚ամայանան, եթէ ակնկալութիւններուն գոհացում չտրուի…: Մարդկային տկարութիւն է ակնկալութիւնը, – երեւալու, փառաւորուելու, – քրիստոնէութիւնը իր հիմնադրին պատուէրով կը թելադրէ. «Ուշադիր եղէք եւ ձեր ողորմութիւնը մարդոց առջեւ մի ընէք անոնց ցուցադրելու միտքով. գուցէ վարձք չընդունիք ձեր հօրմէն, որ երկինքն է: Այլ երբ ողորմութիւն կու տաս, փող մի հնչեցներ քու առջեւդ, ինչպէս կեղծաւորները կ՚ընեն ժողովարաններուն մէջ եւ հրապարակներու վրայ, որպէսզի փառաւորուին մարդոցմէ: Սակայն դուն երբ ողորմութիւն կու տաս, «ձախդ չգիտնայ, թէ ի՛նչ կ՚ընէ աջդ»:

Առանց փողի եւ թմբուկի ոչինչ կը կատարուի այսօր։ Առանց գովեստի եւ ինքնացուցադրման չեն մնար որեւէ մարզի աշխատանք, նուիրում եւ ծառայութիւն…: Ծանուցումի եւ փառաւորման հեղեղներով ողողուած են քրիստոնէական շրջանակներն անգամ: Կարելի՞ է խօսք ընել «Ձախդ չգիտնայ, թէ ի՞նչ կ՚ընէ աջդ», երբ նուիրատուութիւններն ու բարերարութիւնները, ողորմութիւններն ու օգնութիւնները, – ամէնէն փոքրէն ամէնէն մեծը,– կը շեփորահարուին…: Կարելի՞ է այս օրերուն քրիստոնէական այս սկզբունքին հաւատարիմ մնալ…: Բայց չենք կասկածիր, որ իրապէ՛ս աշխարհի տարբեր անկիւններուն մէջ վաւերական քրիստոնեաներ կ՚ապրին ու կը գործեն այս սկզբունքներով… յաղթահարելով եսական եւ ցուցադրական (ցուցամոլակա՞ն) տենչանքները…:

Կը թուի, թէ քրիստոնէական սկզբունքներէ ներշնչուած է բանաստեղծը, գիրի վերածելով իր հետեւեալ խոհը.

Իսկ ի՞նչ են մտածում իմ մտերիմ մարդիկ,
Որոնք ապրում են Սուրբ Գրքի հերոսների նման,
Բարեհնչիւն կեանքով.
Որոնք իրենց բարի գործերի մասին
Ոչ մէկին չեն ասում,
Եւ չեն էլ մտածում, որ բարութիւն են անում ուրիշներին:

Արեւշատ Աւագեան

Հակառակ անոր, որ ուժի տիրապետութիւնը եւ ուժով տիրապետելու ձգտումները, – անհատական թէ հաւաքական գետիններու վրայ, – հին ժամանակներէն մինչեւ ներկայ օրերը, «ակն ընդ ական, ատամն ընդ ատաման» ռազմաշունչ փիլիսոփայութեան տրամաբանութեամբ գործած են ու կը գործեն, Քրիստոս նոր սկզբունքով մը յեղաշրջեց կամ ամբողջացուց հինը. «Մի կարծէք թէ եկած եմ Օրէնքը կամ Մարգարէները ջնջելու, այլ՝ լրացնելու»: Ըստ Խորքի եւ ըստ Ձեւի անհաշտ եզրեր կը թուին: Հինը կ՚ըսէ. «Աչքի տեղ աչք, ակռայի տեղ ակռայ»:

Նոր Կտակարանին մէջ Քրիստոս դժուարին ձգտող խաղաղասիրութեամբ եւ համակերպութեամբ կը պատուիրէ. «Չարին Հակառակ չկենալ, այլ՝ մէկը աջ ծնօտիդ ապտակ մը զարնէ, դարձուր անոր միւսն ալ:

Ով որ ուզէ դատ բանալ եւ շապիկդ առնել, բաճկոնդ ալ անոր ձգէ»:

Ո՛վ այսօր այս սկզբունքով կը յարաբերի: Անհատներէն սկսելով մինչեւ հաւաքականութիւնները, պետութիւններէն մինչեւ հոգեւոր կառոյցները կ՚առաջնորդուին ուժի եւ ազդեցութեան գօտիները ընդլայնելու տրամաբանութեամբ:

Դիտենք մեր շուրջը։ Միջազգային քաղաքականութեան քաղաքական մշակոյթն ու փիլիսոփայութիւնը հարուածային անխնայ ուժի վրայ հիմնուած են: Տկարն ու անիրաւուածը չէզոքանալու են: Ո՛չ մէկ զիջողութիւն ուժի դիրքերէ, ուժի գործածութենէ, որ մարդկայնական սկզբունքէ չի մեկնիր, այլ՝ տիրելու, իրաւունքներ խլելու եւ կամքը պարտադրելու ամբարտաւանութեամբ: Այն բոլոր պատերազմները, որոնք տեղի ունեցած են եւ տեղի կ՚ունենան, ո՛չ մէկ կերպով հաշտ եզրեր ունին քրիստոնէական հեզահամբոյր եւ քաղցրաբարոյ աշխարհահայեացքին հետ. նոյնիսկ եթէ քրիստոնեայ պետութեան մը արտաքին դիմակը կայ իբրեւ երեւոյթ: Այսօրուան աշխարհին մէջ, – իբրեւ հոգեբանութիւն եւ գործելաձեւ, – «ակն ընդ ական, ատամն ընդ ատաման»ն է տիրողը, որ սիոնիզմի հիմնական վարդապետութիւնն է իր հիմնադիրներուն գծած ուղիով…: Անոնցմէ ներշնչուած գաղափարներով կ՚առաջնորդուին քրիստոնեայ առաջնորդներ, քաղաքական եւ պետական դէմքեր…: Ահա թէ ինչո՛ւ աշխարհին դիմագիծը բիրտ ու վայրագ կերպարանք առած է, շատ հեռու Քրիստոսին քարոզած սկզբունքէն: Բրտութիւնն ու վայրագութիւնը, որ հակաքրիստոնէական է, անդրադարձած է մարդկային փոխ-յարաբերութիւններու վրայ։ Ոչ ոք այսօր քրիստոնեայ աշխարհին մէջ իր ծնօտին ստացած ապտակին միւսն երեսն ալ կը մատուցէ… կամ շապիկը առնողին բաճկոնն ալ կը նուիրէ։ Ընդհակառակն, այսօր ոչ միայն իրենց իրաւունքը պաշտպանելու համար մարդիկ բիրտ ուժին կը դիմեն, այլեւ՝ ուրիշին իրաւունքը խլելու համար միջոցներու մէջ խտրութիւն չեն դներ…: Կը բռնանան: Կը խեղճացնեն: Կը ճնշեն: Կը շահագործեն:

Իրենց եսը, սեփականը եւ շահը գերադաս կը համարեն ամէն սկզբունքէ…: Եկեղեցին ինք, որ Քրիստոսը մարմնացնող կառոյցն է, ուժի կարծր դիրքերէ կը վերաբերի իրեն… կամ ուրիշներուն վերաբերող հարցերու նկատմամբ…: Ոչ մէկ բացատրութիւն ընդունելի է Իրլանտայի մէջ երկու քրիստոնեայ եկեղեցիներու, – կաթողիկէ, աւետարանական, – արիւնոտ կռիւները, որոնք որքա՜ն զոհեր խլած են երկուստեք, ինչպիսի՛ աւերներ գործած են հաւաքական կորուստներու կշիռով…։

Քրիստոսի հեզահամբոյր եւ քաղցրաբարոյ պատուէրը, – իբր սկզբունք, – ոչ միայն անգոսնուած է, այլեւ՝ շատ պարագաներուն կոխկռտուած…:

Մարդկային ընկերութեան մէջ, – բոլոր խաւերէն ներս, – ընդհանրացած է բամբասանքը, ուրիշը դատելու ամբարտաւանութիւնը, իր աչքին գերանը չտեսնելով ուրիշին աչքին շիւղը տեսնելու չարակամութիւնը…: Բոլոր մարդոց յատուկ այս անդարմանելի տկարութիւնը հայ գրողին կողմէ (Մուրացան) բնորոշուած է «հոգեզուարճ բամբասանք»: Ուր երկու հոգի մէկտեղուած են, անպայման բացակայ երրորդի մը մասին, կամ ուրիշ բացականերու մասին կը բամբասեն, կը չա րախօսեն, ճիշդ կամ սխալ դատումներ կ՚ընեն: Կը զուարճանան հոգեպէս ուրիշը բամբասելով…: Ո՛չ ոք զերծ է մարդկային այս տկարութենէն…: Ո՛չ ոք կրնայ անմեղանալ այս առընչութեամբ…:

Քրիստոնէական սկզբունքը այս հարցով եւս խիստ է իր դրած պահանջքով: «Մի դատէք, որպէսզի չդատուիք: Վասնզի ինչ դատաստանով որ դատէք՝ անով պիտի դատուիք. եւ ինչ չափով որ չափէք՝ անով պիտի չափուիք նաեւ դուք: Ինչո՞ւ կը տեսնես եղբօրդ աչքին շիւղը, եւ քու աչքիդ մէջ եղած գերանը չես տեսներ»:

Գարեգին Յովսէփեան կաթողիկոս, որ քրիստոնէական ապրուած կեանքի բարոյագիտութեան վաւերական մեկնիշներէն է, իր մեկնութիւներէն մէկը խորագրած է. «Բամբասանքը մեծ մեղք է»։ Քրիստոնէական սկզբունքին վրայ հիմնուելով իր խորհրդածական տեսութեամբ կու տայ բամբասանքով գործուած մեղքին մեծութիւնը, որ ըստ առաքելական խօսքին՝ «Ոչ գողերը, ոչ պոռնիկները, ոչ արբեցողները, ոչ ալ բամբասողները Աստուծոյ Արքայութիւնը պիտի ժառանգեն»: Արդարեւ, Գարեգին Յովսէփեան կաթողիկոս դատումի խիստ ոճ կը գործածէ բամբասանքի տկարութեան մասին. «Որովհետեւ բամբասանքը, լինի վատ սովորութեամբ, թէ դիտաւորեալ կամ գիտակցաբար կատարած, շատ չարիքների աղբիւրն է եւ պատճառը: Նոյնիսկ իբրեւ վատ սովորութիւն առանց հետեւանքի չէ՝ թէ՛ բամբասողի եւ թէ բամբասուողի անձի համար: Առաջնի համար նկարագրի պակասութիւն է, որ լեզուին սանձ չի դնում եւ հակակշռի ենթարկում, երկրորդի՝ տարապարտուց անուանարկութիւն եւ դատապարտութիւն, հոգեկան վիշտ կամ նիւթական վնաս»։ Համաճարակ հիւանդութեան պէս համատարած է բամբասանքի մեղքը, որ քրիստոնէական քարոզչութեամբ թէ դաստիարակութեամբ կարելի պիտի ըլլա՞յ մարդը ձերբազատել նկարագրի այս թերութենէն… կամ պակասութենէն…: Մարդու քրիստոնեայ տիպարը կը կերտուի ա՛յս եւ ուրիշ դժուար սկզբունքներու գործադրութեամբ, կատարեալին հասնելու կարելի եւ անկարելի ձգտումով…:

20 Յունիս, 2003

 

ՄՇԱԿՈՅԹԸ՝ ԸՆՏԱՆԻՔԷՆ, ԴՊՐՈՑԷՆ, ԵԿԵՂԵՑԻԷՆ ՄԻՆՉԵՒ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԿԱՌՈՅՑՆԵՐԸ

Չէ՞ որ կուլտուրան միշտ ազգային է, որովհետեւ մշակոյթը աւանդական է. դա ոչ թէ գիտելիքների բան է, այլ հոգեկան կառուցուածքի, դաստիարակութեան բան:

Կարելի է լինել շատ կուլտուրական մարդ եւ շատ քիչ գիտենալ եւ անկուլտուրական մարդ լինել։ Եւ ընդսմին կուլտուրան որպէս սերունդից սերունդ փոխանցուող մի բան իր մէջ պարունակում է ազգայինի բոլոր գծերը:

Վահան ՏԷՐԵԱՆ

 

Մշակոյթ ունենալով մշակոյթով ապրած ենք եւ հաստատած մեր ազգային ինքնութիւնը։ Հողին վրայ թէ հողէն դուրս մշակոյթը այն հոգեւոր սպառազինութիւնն է, որ յաղթած է նիւթեղէն գերիվեր ուժերուն: Պահած է մեզ մեր ցեղային տեսակին ինքնուրոյնութեամբ: Տուած է մեզի արտաքին կլանող գործօններու դէմ պայքարելու դիմադրողական կարողականութիւնը:

Այդ կարողականութեան ջլատումը եղծանած է մեր ինքնութիւնը եւ հեռացուցած մեր արմատներէն…: Արմատներէն հեռացող ժողովուրդի մը ապագան վտանգուած է…:

Ժողովուրդի մը սփիւռքացած հատուածը, որ տարբեր լեզուներով, մշակոյթներով եւ քաղաքակրթութիւններով շրջապատուած է, տեւաբար կ՚ապրի նորահաս սերունդներու այլասերման վտանգին մղձաւանջով…: Օտար խաժամուժը կը խլէ մեզմէ հայորդիներ, որոնք այլապէս կոչուած են հայկականութեան սերնդափոխ յաջորդականութիւնը ապահովել: Օտար ափերու տարագիրի դատակնիքը արդէն հայութիւնը պատուհասող չարիք մըն էր հայ ժողովուրդի ճակատագիրին համար. երբ այսօր մշակոյթի համաշխարհայնացման սրընթաց արշաւը դիմագրաւելու մարտահրաւէրին առաջ կանգնած ենք: Աւելի ուժեղ հոսանքէ մը չքշուելու եւ չտարուելու տագնապանքով…:

Հոսանքին եւ արշաւին դէմ առաջին պատնէշը բարձրացնողը հայ ընտանիքը պիտի ըլլայ իր աւանդական դիմագիծին անաղարտ պահպանութեամբ: Դիմագիծ մը, որ կը պայմանաւորէ Մեսրոպի լեզուին դայլայլումը ընտանեկան յարկին տակ, – քաղքենիացմամբ օտարախօսութեան մերժումով, – հայ երաժշտութեան ու պատարագին քաղցրա հունչ արձագանգները տան որմերուն մէջ, հայ գիրքին եւ ընթերցանութեան տիրակալութիւնը ընտանեկան սովորութիւններուն մէջ, ազգային, կրօնական եւ մշակութային աւանդութիւններու կիրարկումը այլ բարքերու առընթեր: Ընտանեկան ազգային քաղաքականութիւնը, որ Սփիւռքի մէջ նուիրական առաքելութեան վերածուելու է, հայապահպանութեան հիմնաքարն է մշակութային իր ենթահողով:

Տան մշակութային մթնոլորտը, որ գերազանցապէս դաստիարակչական է, կ՚ազնուացնէ, կը հայացնէ մանուկն ու պատանին…: Ու այս կ՚ենթադրէ փլանաւորուած աշխատանք ու յայտագիր՝ պատկերասփիւռի, համակարգիչի եւ համացանցի յայտագիրներէն անկախաբար: Մշակոյթով շնչող ընտանիքէն է, որ մշակոյթի արժէքները կը փոխանցուին: Եւ մենք անո՛ր է որ պէտք ունինք…։

Ընտանիքէն ետք դպրո՛ցն է, ուր մշակոյթը իր այլազան դրսեւո րումներով կ՚անդրադառնայ դաստիարակչական կազմաւորման վրայ:

Մեզի համար Մեսրոպահիմ տունը, որ հայ մշակոյթի տունն է: Այն տունը, որ հայ մանուկն ու պատանին ոչ միայն ազգային հարազատութեան մէջ կ՚աճին, այլեւ՝ կը սնին իրենց ազգային մշակոյթի արմատներուն կենսաւիշով։ Մեսրոպի տուն հայ դպրոցը իր մշակութային մթնոլորտի որակը պիտի բարձրացնէ, որպէսզի մշակութային արժէքներով շնչող հայ անհատներու թիւը բազմանայ եւ տիրող ըլլայ մեր սփիւռքահայ հաւաքականութեան մէջ։ Այո՛, գիտելիքներ թող ստանան: Այո՛, թող մայրենիին առընթեր օտար լեզուներու տիրապետեն: Այո՛, պետական ծրագրի իւրացումով յաջողութիւններ արձանագրեն: Բայց միաժամանակ ընդհանուր եւ հայկական մշակոյթի գիտելիքներով եւ արժէքներով հասուննան…: Չմնան գերին արհեստագիտական հրապուրիշ միջոցներուն…: Հոգիով շնչելու, ոգեկանով ապրելու եւ ազգային երազներով ոգեշնչուելու պահանջքը զգան նաեւ…:

Մշակոյթը այնքան մը մեր դպրոցներու դաստիարակչական մթնոլորտին հետ շաղուած մնալու է, որ հայ աշակերտին էութիւնը անով շաղախուելով ապրելու ոճին ընկերակցող կենսաձեւ դառնայ…: Այսօրուընէ վաղուան կամրջուող մեր կեանքին համար մշակոյթով ապրող, մշակոյթին ծառայող հաւաքական ընտրանիի մը յառաջացումը աւելի քան անհրաժեշտութիւն մըն է, որուն սնուցիչը Ս. Մեսրոպի մշակոյթի տունն է… հայրենի հողին վրայ, թէ անկէ դուրս մա՛նաւանդ…:

Եկեղեցին եւ մշակոյթը, կրօնքն ու մշակոյթը իրարմէ անանջատ հասկացութիւններ են մասնաւորաբար հայոց պարագային: Պատմութեան ո՛ր շրջանն ալ թերթատելու ըլլանք Հայաստանեայց Առաքելա 360   կան Եկեղեցին կը գտնենք մշակութային առաքելութեան պատուանդանին վրայ։ Հին ժամանակներու վանքերէն, – մշակոյթի վառարաններէն, – աւանդութիւնները փոխանցուած են մեր օրերու վանքերուն եւ եկեղեցական կեդրոններուն, որոնք հայ գիրի պահպանման եւ տարածման անփոխարինելի ծառայութիւններ կը մատուցանեն հայ մշակոյթին: Հայագիտական, հրատարակչական թէ այլ մշակութային միջոցառումներով եւ նախաձեռնութիւններով մեր մշակոյթի կանթեղը վառ ու կանգուն կը պահեն՝ Սփիւռքի սասանող հովերուն դէմ աներեր Հաւատքով…:

Մշակոյթի ամսուան (Հոկտեմբեր) շրջագիծէն ներս, Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան հրաւէրները հայ մշակութասէր հանրութեան, Անթիլիասի մէջ Արամ Ա. կաթողիկոսի հովանաւորութեամբ կայանալիք մշակութային ձեռնարկներու՝ Հայ գիրքի ցուցահանդէս, շնորհահանդէս-ներկայացում Բարձրբերդի Աւետարանին, Նարեկ աղօթամատեանի 1000-ամեակ, «Նարեկեան փառաբանանք»՝ անգամ մը եւս հայ մարդը դէմ յանդիման կը դնեն հայ մշակոյթի արժէքներուն հետ հոգե-մտաւոր հաղորդակցութեան: 25-րդ տարին ըլլալով հայ գիրքը անտեսուած գոյքի անկիւնէն ելլելով պիտի շփուի հայ մարդու հայհացքին եւ ձեռքերուն հետ: Բարձրբերդի Աւետարանին (1248 թ.) արժէքը կարկառուի հայ միտքի բարձունքն ի վեր։ «Նարեկեան փառաբանանք»ը միջնադարու հայ միստիք մեծ աղօթասացին եւ բանաստեղծին խորհուրդով պիտի ներշնչէ ու վերացնէ նիւթականացած աշխարհի հոգեղէնի ծարաւ արարածները…:

Մեր մշակութային կառոյցները, որոնք կթոտած քայլերով կ՚ընթանան, սթափումի կը կարօտին: Իրենց դերը, որ մշակութային առաքելութիւնը կ՚ընդգրկէ, եւ Սփիւռքի կազմաւորումէն ասդին ծառայած է մեր գոյապահպանման, 21-րդ դարու սկիզբի այս տարիներուն եւ օրերուն աւելի եւս կը շեշտուի: Մշակոյթը, որ նահանջի ճամբան բռնած է, առաջին ընկրկողները մեր մշակութային կառոյցները պիտի չըլլան:

Ընդհակառակն, համաշխարհայնացման հովերը, որ վերիվար շրջած են արժէքներու համակարգը, վերականգնումի յառաջապահները իրենք պիտի ըլլան մշակութային ձեռնարկներու կազմակերպումով, աշխուժութեան մթնոլորտի ստեղծումով: Չվհատիլ հանդիսականներու քանակէն…: Կարեւորը շարունակական եւ հետեւողականութեան անդուլ կշռոյթն է…: Եթէ կորսուած աւանդութիւն մը կամ սովորութիւններ կա՛ն, անոնց վերահաստատման ճիգը մշակութային մեր կառոյցներու պարտականութիւնը կազմելու է։ Պարզ ակնարկ մը տեղւոյս L՚Agenda Culturel-ի կիսամսեայ յայտագիրներու վրայ, ուր ընդգրկուած են նաեւ դեսպանատուներու մշակութային կեդրոններու ձեռնարկները, մշակութային կենսունակ եւ բազմերես կեանքի մը մասին գաղափար կազմել կու տայ…: Ո՛վ կ՚ըսէ թէ անոնք անպայման հոծ հասարակութեան մը ներկայութեան տեղի կ՚ունենան:

Կառչելով մշակոյթին, մշակոյթը տարածելով ժողովուրդի բոլոր խաւերէն ներս, «կուլտուրական» ազգ ըլլալու ապացոյցէն բացի` մեր եւ ուրիշներու մշակոյթի արժէքները սերունդէ սերունդ փոխանցելու առաքելութիւնը իրագործենք: Մշակութային կենսական առաքելութիւնը..:

20 Հոկտեմբեր, 2003

ՔԱՆԴԵ՛Լ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՊԱՏՈՒԱՐՆԵՐԸ

–.Ա.–

Մշակոյթը՝ իր հոգե-իմացական բնոյթով եւ տարողութեամբ՝ մարդկային ընկերութիւններու եւ ժողովուրդներու մերձեցման ծառայող ազդակ է։ Մշակոյթին ուժն ու զօրութիւնը հոգիներէն ներս թափանցող իր թաքուն ճանապարհները ունի. ճանապարհներ, որոնք կ՚ուղղուին «դէպի աղբիւրը լոյսին»։ Լոյսին տարածումն ու սփռումը կարելի չէ խափանել: Լոյսը պատուարներ քանդող ուժ ունի՝ հասնելու համար ամէնէն մութ ու խուլ անկիւնները: Թանձրամած խաւարի տարածութիւնները: Մշակո՛յթն ալ լոյսի նման տարածուելու, թափանցելու, արմատաւորուելու հողը ունի՝ տիեզերական իր կոչումով։

Ազգէ ազգ, երկիրէ երկիր, հաւաքականութենէ հաւաքականութիւն կամուրջները կը հաստատուին, – քաղաքականէն ու տնտեսականէն առաջ, – մշակոյթի ճամբով, հոգեկան ստեղծագործութիւններու լոյսով: Մշակոյթ մը չի կրնար ինքնաբաւօրէն մեկուսի ապրիլ, ինքն իր մէջ կղզիանալ…: Կը փնտռէ ուրիշ արժէքներու եւ մշակոյթներու մերձեցման ուղիները: Որոնումը մշակոյթներու զարգացման ուղին կը հարթէ՝ քանդելով ազգամիջեան այն բոլոր պատուարները, որոնք յաճախ արուեստականօրէն կը բարձրանան քաղաքական կամ այլ շահագրգիռ միտումներով։

Ե. դարէ՛ն, հայ մշակոյթի ինքնութեան հաստատումով, բացուա՛ծ է ուղին լոյսին աղբիւրը ուղղուելու։ Մեր նախահայրերը, մշակոյթի ստեղծիչներն ու պահակները բացումի լայնախոհ ուղղութիւն որդեգրեցին հայ մշակոյթի զարգացման համար: Պատուարներ քանդեցին ուրիշ ժողովուրդներու մշակոյթի լոյսին եւ գեղեցկութեան մատչելու համար, եւ պատնէշներ հաստատեցին այն բոլոր ազգայնամոլ եւ կլանիչ ոտնձգութիւններու դէմ, որոնք կը նկրտէին ձուլումի քաղաքականութեան։ Հայ մշակոյթը իր ազգային ինքնութեան էութենէն պարպելով զայն օտարացնելու այլամերժութեամբ: Ներխուժող եւ տիրապետող ուժերու չար դիտաւորութիւնն է եղած ճնշել, հալածել եւ իրենց ենթարկել փոքր ժողովուրդներու մշակոյթն ալ։ Հայ ժողովուրդը իր մշակոյթի պատնէշով դիմադրած է ոչ միայն իր գոյութեան սպառնացող արտաքին ճնշումներուն, այլեւ՝ բոլոր կարգի «մշակութային» այլասերումներուն…:

Հայ մշակոյթը իր ազգային ընդհանրական բովանդակութեամբ հայութիւնը միացնող գետին է, գործակցութեան ասպարէզ է, մերձեցում իրագործող ուղի է։ Սփիւռքի մէջ, ուր նահանջը օրէ օր աւելի մեծ տարողութիւն կը ստանայ, ազգային մեր դիմադրականութեան ամրոցները կը տկարանան, դէպի օտարացում զառիթափը կը շարունակուի՝ հայ մշակոյթին շուրջ համախմբումը կենսականօրէն կը դրուի սփիւռքահայութեան առաջ: Համախմբումը անպայմանօրէն կ՚ենթադրէ հաստատուած պատուարներու քանդումը, որոնց առկայութիւնը ջլատող ուժ է, Սփիւռքի մէջ մեր հիմնական նպատակներուն ծառայելու ճամբուն վրայ։ Մեր ինքնապաշտպանութեան ամրոցին՝ մշակոյթին շուրջ բոլորուելու պատրաստակամութեամբ:

Այսօրուան Սփիւռքի մէջ, որ ներկայ քաղաքակրթութեան եւ արհեստագիտութեան վարգանցումներու ժխտական ազդեցութեան ենթակայ իրավիճակ կը պարզէ, մեր ազգային աւանդական ու նոր արժէքները պահելու եւ պաշտպանելու հարկադրանքին առջեւ կը գտնուինք: Մեր սքանչելի լեզուն՝ արեւմտահայերէնը եւ անով ստեղծուած արեւմտահայ եւ սփիւռքահայ մշակոյթները, անտիրութեան մատնուելով կրնան մաշումի ենթակայ մնալ եւ կորստեան դատապարտուիլ, եթէ համազգային մտահոգութեան առարկայ չդարձնենք:

Հայեցի ուսման արժէքներէն կը հեռանան ներկայ նոր սերունդները, նոյնիսկ ամէնէն յուսատու հայագաղութներու մէջ…: Կրթա-մշակութային պատուարները քանդելով, եթէ համագործակցութեան գետին չստեղծուի, հայկական Սփիւռքի մէջ վտանգուած է նաեւ հայեցի սերունդներու ապահովման հայակերտումի գրաւականը:

Քաղաքական թէ գաղափարախօսական մարզերէն ներս պատուարներ միշտ ալ գոյութիւն ունեցած են, արտաքին գործօններու միջամտութեամբ (ցուրտ պատերազմի ստեղծած ձգտուածութեան իբր հետեւանք) թէ ազգային կեանքէն ներս իշխանութեան համար պայքարներու բերումով: Քաղաքական հոսանքներու գոյութիւնը գաղափարական առողջ պայքարի ժողովրդավարական հիմունքով, կենսունակութեան եւ բազմակարծութեան արտայայտութիւնն է։ Մեր մէջ ծայրայեղ դրսեւորումներու հասած են՝ ահաբեկչական միջոցներու օգտագործումով, տգէտ զանգուածներու կիրքին հրահրումով եւ թունաւորած սփիւռքահայ կեանքին ազգային մթնոլորտը: Քաղաքական պատուարները փոխադրուած են նաեւ մշակութային բնագաւառէն ներս, որ իրեն սահմանուած եւ վերապահուած դերով հեռու մնալու է պատուարներու արգելիչ դրութենէն: Անտեսումներն ու ուրացումները պատուարներու ետին ախտաժէտ հոգեբանութեամբ, ի՜նչ-ի՜նչ աւերներ գործած են: Հայ մշակոյթին դիմագիծը աղարտելով հատուածականը լո՛կ քաջալերած են: Արժէքները դասակարգուած են ըստ հատուածական պատկանելիութեան: Անուրանալի եւ վաւերական արժէքներն անգամ ո՛չ միայն կասկածելի արժեչափերով անուանարկուած են, այլեւ՝ հալածուած…: Ամօթալի, պախարակելի բարքեր զարգացած են մշակութային կեանքէն ներս: Մտաւորական մակարդակը զիջած է նեղ-կողմնակցական, հակադրական կիրքոտ կեցուածքներու որդեգրումով: Կողմնակցական սուր պայքարներու իբր հետեւանք՝ սրբութիւններ սրբապղծուած են, մեծութիւններ նսեմացուած, երբ մշակոյթը բոլոր ժամանակներուն համար իր իմաստէն թելադրուող խորհուրդը ունի, որ անհպելի է եւ անսակարկելի։ Մշակոյթը վեր ու զերծ մնալու է քաղաքական ազդեցութիւններէ: Պատուարներէ:

Բայց մշակոյթն ալ քաղաքական հատուածական ազդեցութիւններու ենթակայ մնացած է իր անտեղի միջամտութիւններով եւ ժխտական անդրադարձներով: Պատուարներու հաստատումով: Մէկ կողմին արժէքը, մշակոյթի մշակն ու Բանի սպասարկուն միւս կողմի համար գոյութիւն չունի, կամ եթէ նոյնիսկ գոյութիւն ունի` մանրացնող դիտակով եւ աղճատուած չափանիշով:

Հայ կեանքի ներկայ հանգրուանին, երբ քաղաքական գետնի վրայ սառցահալը զգալի է, կ՚ակնկալուի, որ մշակութային պատնէշները վերացնելու ուղղութեամբ աւելի լուրջ եւ գործնական քայլեր առնուին:

Քաղաքական հոսանքներու մշակութային քաղաքականութիւնը բարեշրջումի աւելի բացայայտ եւ դրական երեւոյթներ պարզէ՝ ի խնդիր հայ ընդհանրական մշակոյթի արժեւորման, տարածման եւ փոխադարձ ճանաչման: Այդ բարեշրջումէն, անկասկած որ պիտի շահի սփիւռքահայ մշակոյթի գոյութենական պայքարը, որ կանգնած է ջլատող ուժերու աղիտալի թումբերուն դէմ: Արտաքին թումբերու առկայութիւնը անհրաժեշտ կը դարձնէ ներքին պատուարներու քանդումը, որպէսզի մշակոյթը ազատագրուի քաղաքական պարտադրանքներու կաշկանդումներէն: Մշակոյթը ունենայ ազատ անցագիր: Չքանան բոլոր անցարգելները, պատուարներն ու սահմանապահ անմշակոյթ եւ անհորիզոն ոստիկանները…: Հայ քաղաքական միտքը առաջնորդող ղեկավարութեան համար, ողջմտութեան այս մտածողութիւնը ընդհանրացնելու ժամը վաղուց հասած է…:

Մշակութային պատուարները քանդելու առաջնահերթ պարտականութիւնը ազնուական մտաւորականութեանն է: Այն տխուր իրականութեան դիմաց, որ հայկական Սփիւռքի մէջ հայ մշակոյթը կը նահանջէ, արժէքներու համակարգը կը խախտի, բարոյական ըմբռնումները կ՚այլասերին, ազգի մը մտաւորականութիւնը չի կրնար անտարբեր մնալ: Ամփոփուի՛լ ինքն իր պատեանին մէջ, կամ քաշուիլ պատուարներու ետին…: Սփիւռքահայ մտաւորականութեան համադրական ճիգն ու նախաձեռնութիւնը կարեւոր դեր ունի կատարելիք մշակութային ճակատի վրայ սփիւռքահայ եւ արեւմտահայ մշակոյթներու պահպանման համար մղուող պայքարին մէջ։ Իրարմէ պատուարներով բաժնուած, յաճախ զիրար չէզոքացնելու ծառայող մրցակցական անազնիւ պայքարներու մէջ մխրճուած օրերն ու տարիները պատմական անցեալի տխուր յուշեր թող դառնան, ներկայ օրերու մշակութային մեր հրամայականներուն առջեւ։ Սփիւռքահայ մտաւորականութիւնը,  ի կոչումէ,  ա՛յն հասունութեան եւ պայծառամտութեան պիտի հասնի, հասած ըլլալու է արդէն, որ իր քաղաքական պատկանելիութիւնը եւ գաղափարական կողմնորոշումները ունենալու իրաւունքն ու նախասիրութիւնները պահելով հանդերձ՝ ցուցաբերելու է իր մշակութային անկախութիւնը եւ մտաւորական լայնախոհութիւնը։ Ունենալու է մանաւանդ յանդգնութիւնը մշակութային պատուարները քանդելու ուղղութեամբ տարուող ճիգերուն մէջ իր դրական եւ ազդու մասնակցութիւնը բերելու։ Նեղ եւ սահմանափակ հորիզոնով, հատուածամոլութեամբ եւ անհանդուրժողութեամբ տարուած եւ առաջնորդուող մտաւորականը իրաւ ու վաւերական մտաւորականը չէ։ Մշակոյթի ղեկավարութիւնը լուսամիտ մտաւորականութեամբ կը պայմանաւորուի, որ ի հարկին կը խիզախէ հոսանքն ի վեր: Հայկական Սփիւռքի մտաւորականութեան նօսրացող շարքերը եւս նկատի ունենալով, հայ գիրի եւ միտքի մարդոց եղբայրակցութիւնը պիտի ծառայէ հասարակաց նպատակներու կենսագործման, որոնց գլուխը կը գտնուի եթէ մէկ կողմէ (ազգային) սփիւռքահայ եւ արեւմտահայ մշակոյթներու պաշտպանութիւնը, միւս կողմէ (միջազգային) ազգերու ուրոյն եւ գերիշխան մշակոյթներու գոյատեւումը` համակարգիչներով եւ ինթըրնէթներով համաշխարհային լրատուութեան ցանցերուն սպառնագին անդրադարձներուն վտանգին դիմաց…: Մշակոյթի գերիշխանութիւնը վեր մնայ քաղաքականէն:

Մշակութային դերէ եւ մշակութային պատուարները քանդելէ հեռու չէ սփիւռքահայ մամուլը։ Մշակութային մթնոլորտի կլիման մեծ մասամբ կախում ունի հայ մամուլի լայնախոհ վերաբերումէն։ Հանդուրժողական ոգիէն: Անցեալի հետ բաղդատած շատ բան բարեշրջուած է։ Հանրային կարծիքի վրայ ազդող գործօն որպէս մամուլը կոչուած է մեր մշակոյթն ու արժէքները իր ամբողջութեանը մէջ ներկայացնելու, ծանօթացնելու եւ արժեւորելու՝ առանց հրէի եւ հեթանոսի խտրութեան, առանց հատուածականը գունաւորող քարոզչական պոռոտ շեփորումներու։ Համը փախցնող միակողմանիութեամբ: Հայ մամուլի գաղափարական-քաղաքական օրկանները, բնական է, պիտի պահեն իրենց ուղղութեան եւ համոզումներուն յատուկ գաղափարախօսական տարբերութիւնները եւ տարակարծութիւնները, – նոյնիսկ այս պարագային պահելով պայքարի ոճին վայելչութիւնը, – բայց իրենց մշակութային էջերէն պիտի տան ապացոյցը մշակութային պատուարներու չգոյութեան…: Ինչո՞ւ չէ, նաեւ չձեռնարկեն մշակութային պատուարներու քանդումին…: Հրատարակուող հայ գիրքերը իրենց արժեւորումներով եւ արձագանգներով երեւան հայ մամուլի մշակութային էջերէն, պարկեշտ դատումներով եւ վերլուծական ակնարկներով։ Անտես չթողո՛ւլ մշակութային կարեւոր իրադարձութիւններու գնահատութիւնը՝ նախաձեռնութիւնը ուրկէ ալ եղած ըլլայ: Հոն հասնելու համար պէտք է քանդել, գէթ մշակութային մարզէն ներս, հոգեբանական պատուարները: Հայ գրական մամուլը թօթափելով իր վրայէն քաղաքական ազդեցութեան մնացուկները, խորթութիւնները մեծապէս կրնայ սատարել մշակութային առողջ, աննախապաշար մթնոլորտի ստեղծման՝ պատուարներու հարթումին բերելով իր բարերար նպաստը:

Մշակութային մեր միութիւնները, հայ կեանքի ներկայ հանգրուանին, այլեւս հրաժարին հին մտայնութիւններէ, իրենք իրենց պատեանին մէջ ամփոփուելէ։ Բացուի՛ն հայ կեանքի, – Սփիւռք-Հայրենիք, – բոլոր արժէքներուն։ Տա՛ն ապացոյցը հայ ընդհանրական մշակոյթին ծառայած ըլլալու: Համագործակցին ո՛չ միայն համազգային արժէքներու նշման, արեւմտահայ եւ սփիւռքահայ մշակոյթներու պահպանման եւ պաշտպանման մարզերէն ներս, այլեւ՝ հայ մշակոյթը տեղական ժողովուրդներուն ծանօթացնելու համար (փառատօներու կազմակերպումով):

Պէտք է քանդել մշակութային պատուարները, որպէսզի վերականգնի համահայկական մտածողութիւնն ու քաղաքականութիւնը:

–.Բ.–

Մեր քաղաքական ճակատագիրին պարտադրանքով ազգային հատուածականութիւնը վնասած է համազգային մտածողութեան եւ մշակոյթի ընդհանրական հասկացութեան: Արեւմտահայի արեւելահայի, հայրենահայի – սփիւռքահայի կեցութիւնները թէ մշակութային ինքնութեան յատուկ հայեցողութիւնները նո՛յն ազգին, նո՛յն հայրենիքին պատկանելիութեան զգացողութիւնը չեն զարգացուցած։ Միատարրութիւնը չեն պահած: Մինչեւ օրս մամուլի էջերէն, բեմերէն «Մէկ ազգ, մէկ հայրենիք, մէկ հայութիւն» հայրենասիրական-ազգասիրական կոչերն ու զեղումները սկզբունքային լոզունգներու սահմանէն անդին չեն անցած եւ մնացած ենք «մրրիկով զատուած» նոյն ազգին երկու հատուածները՝ տարբեր հոգեբանական շաղուածքով, ընկերաքաղաքական մտածողութեամբ եւ լեզուական արեւմտահայերէնիարեւելահայերէնի առանձնայատկութիւններով: Զատորոշիչ հոգեխառնութեա՛մբ, նո՛ւյն ազգին պատկանելիութեամբ: Ազգին երկու հատուածներուն միջեւ խրամատները խորանալով, – երբեմն քաղաքական գործօններու միջամտութեամբ, – այլամերժութիւնն ու ուրացումը ծայրայեղ արտայայտութեան գետին գտած են: Ժամանակի ընթացքին ազգային, մշակութային եւ քաղաքական ձգտումներու տիրապետութեան պայքարները աւելի շատ անհանդուրժողութեան մթնոլորտ սրած են եւ չեն օգնած եզրերու մօտեցման:

Ամէնէն աւելի ժխտականօրէն ներգործած են աշխարհագրական հեռաւորութիւններուն հետ, – Արեւմտեան Հայաստան, Արեւելեան Հայաստան, – քաղաքական գործօնները՝ որոնք հետեւանքներն էին թրքական-օսմանեան (արեւմտահայերու պարագային), ռուսականպարսկական (արեւելահայերու պարագային) տիրապետութիւններու պայքարի ազդեցութեանց: Ազդեցութիւններ, որոնք զոյգ հատուածներու հայութեան հոգեբանական, ազգային եւ մշակութային կազմաւորման կ՚անդրադառնային եւ իւրայատուկ հոգեխառնութեան ստեղծումով կը յառաջացնէին արեւմտահայի եւ արեւելահայի իրարմէ տարբեր մտածողութիւնները: Իրարմէ հեռու ապրելու անպատեհութեան չեն օգնած բնականո՛ն յարաբերութիւններու պահպանումն ու զարգացումը: Սխալ պիտի ըլլայ միա՛յն խորհրդային շրջանի կուսակցական իշխանութիւններուն վերագրել երեւոյթը։ Նախքա՛ն խորհրդային իշխանութեան հաստատումը, ո՛չ միայն եզրերը անհաշտ էին, այլեւ՝ կրքոտ պայքարի արտայայտութիւնները, երկուստեք, ստորնագնահատումի եւ նոյնիսկ ուրացման աստիճանին հասած էին…: Մշակութային գօտիներու ազդեցութիւններու ոլորտը իրարմէ տարբեր ուղղութիւններով եւ ձգտումներով, իրարմէ տարբեր բեւեռներու վրայ կը գտնուէր: Արեւմտահայ մշակոյթը կը զարգանար արեւմտաեւրոպական հունի ազդեցութիւններով, կեդրոն ունենալով Պոլիսն ու Իզմիրը, իսկ արեւելահայ մշակոյթը կ՚ընթանար ռուս-գերմանական դպրոցներուն ուղղութեամբ, կեդրոններ ունենալով Երեւանը, Թիֆլիսն ու Մոսկուան: Այդ երկու մշակոյթները իրարու հանդիպման եզրեր ունէին իրարմէ տարբեր առանձնայատկութիւններով։ Այդ առանձնայատկութիւններու անդրադարձումով արեւմտահայ եւ արեւելահայ մշակոյթները իրենց բնորոշ դիմագիծը ունեցած են: Տակաւին աւելին կայ՝ նոյն կուսակցութեան մէջ արեւմտահայի եւ արեւելահայի անհանդուրժողութիւնները անծանօթ չեն հայ քաղաքական միտքին զարգացումներուն զուգահեռ: Անցեալէն ժառանգուած նախապաշարումներն ու իրարամերժ մտայնութիւնները կը շարունակուին տակաւին, Հայաստանի հայու (արեւելահայ) եւ սփիւռքահայու (արեւմտահայ) տարանջատ հատուածականութեամբ:

Երկուստեք, համազգային մտածողութեամբ եւ ապրումներով առաջնորդուող մտաւորականներ չեն պակսած երկու ճակատներէն, որոնք թօթափած նախապաշարումներն ու սնոտիքը ձգտած են քանդելու մշակութային պատուարները՝ հին օրերէն մինչեւ ներկայ օրերը:

Պէտք է շարունակուի քանդումի գործընթացը, որպէս զի հասնինք կարելի մերձեցման ուղիին:

Մշակութային պատուարներու յառաջացումին մէջ լեզուի գործօնը եւս, – արեւելահայերէն – արեւմտահայերէն լեզուաճիւղերով, – հեռացուցած է հաւաքական, մէկութեան խորհողութենէն: Իւրաքանչիւրը անոնցմէ իրենց զատորոշուող ձեւաբանութեամբ, տառերու հնչիւնային արժէքով եւ բառերու իմաստային առումներով բնական հաղորդակցութիւնն ու հաղորդականութիւնը դժուարացուցած են:

Արեւելահայերէնի համար դասական-մեսրոպեան ուղղագրութենէ հրաժարումով աբեղեանական ուղղագրութեան որդեգրումը առաւել եւս հաստատած է մշակութային պատուարներու առկայութիւնը: ԺԹ. դարէն մինչեւ ներկայ օրերը շարունակուող լեզուական ճիւղերու իրարմէ տարբեր ուղղութեամբ զարգացումները, – ուղղագրական առանձին համակարգով, ո՛չ միայն անբնական իրավիճակ մը կը ցոլացնեն քաղաքական պարտադրուած պայմաններու հետեւանքով, այլեւ՝ գրեթէ եզակի երեւոյթ մը՝ բաղդատած ազգերու ընտանիքներուն հետ: Արեւելահայերէնի եւ արեւմտահայերէնի մերձեցման փորձերը ցարդ չեն յաջողած: Արեւմտահայերէնը արժեզրկելու բացայայտ միտումով եղան շրջաններ, երբ նոյնիսկ զայն գաւառաբարբառի աստիճանին իջեցուցին՝ անտեսելով արեւմտահայերէնով մշակուած հարուստ գրականութիւնը, որ բացի խորքային առանձնայատկութիւններէն լեզուական շքեղութեան եւ ոճային նրբութիւններու կատարելագործման ապացոյցները տուած է։ Կարելի չէ զանց առնել արեւմտահայերու հոգեբանութեան մէջ տեղ գրաւած հեգնական մօտեցումներն ու արհամարհական արտայայտութիւնները արեւելահայերէնի նկատմամբ: Արեւելահայերէնը պետական լեզու է այսօր: Զայն գործածողները, – Երեւան, ռուսաստանեան գաղութներ, Պարսկաստան եւ Հայաստանէն արտագաղթած հայեր, – տիրական մեծամասնութիւն կը կազմեն: Անոնք ժխտականօրէն կ՚անդրադառնան արեւմտահայերէնի բնական հոլովոյթին վրայ։ Արեւմտահայերէնը պահելն ու զարգացնելը ոչ միայն սփիւռքահայ մտաւորականութեան համար սահմանուած առաքելութիւն մըն է, այլեւ՝ պետական ողջմիտ քաղաքականութեան՝ որ լեզուի կաճառին միջոցաւ կ՚իրագործուի: Ընդհանրապէս հայերէն լեզուի ընդհանրական շահէրն ու ճոխացումը կը պահանջեն, որ արեւմտահայերէնը իր հարուստ լեզուական եւ ինքնուրոյն համակարգով ապրի՛ ու զարգանայ՝ հակառակ որ հոսանքը իրեն համար նպաստաւոր գետին չունի…։

Լեզուական գետնի վրայ, եթէ պատուարներու քանդում մը պիտի կատարուի, – լեզուաճիւղերու միացումը առկախելով առայժմ, – առաջին հերթին ուղղագրութենէն սկսիլ: Քանդել անհրաժեշտ է ուղղագրութեան պատուարները, միակերպ ուղղագրութեան որդեգրումով, որոնք շատ մեծ խոչընդոտ կը հանդիսանան հաղորդակցութեան տեսակէտով: Յատկապէս ուսանողական մակարդակի վրայ, որ յարաբերութիւններու զարգացման հող կայ, տարբեր ուղղագրական համակարգերու գոյութիւնն ու խաչաձեւումը կը դժուարացնեն փոխանակումներն ու ընթերցանութիւնը: Խառնաշփոթութիւն յառաջացնող հանգամանքով կը զրկեն սփիւռքահայ աշակերտութիւնը օգտուելու հայրենի մանկա-պատանեկան ծով գրականութենէն: Ուղղագրական պատուարներու քանդումը անպայմանօրէն կը ծառայէ երկու մշակոյթներու մերձեցման, ներթափանցման եւ զարգացման: Այս համահայկական հայեցակէտէն հեռու կանգնածներ մինչեւ օրս կը յամառին աբեղեանական ուղղագրութեան պաշտպանութեան մէջ, – հակառակ անկախութեան ընձեռած ազատութիւններուն, – անտեսելով հայերէն լեզուին արմատներն ու այդ արմատներուն կառչած սփիւռքահայութիւնը, որ հայ ժողովուրդի կարեւոր մէկ հատուածն է։

Սահմաններու եւ պատուարներու առկայութիւնը երկար ժամանակ տիրապետող մնացած է: Հայ Սփիւռքը բաց եղած է Հայրենի մշակոյթի բոլոր արտայայտութիւններու առաջ, մասնաւորաբար գրական գետնի վրայ։ Փոխադարձաբար նոյնը չէ եղած արեւմտահայ եւ սփիւռքահայ գրականութեանց հայրենի աշխարհէն ներս թափանցումը: «Արգիլեալ գրականութեան» մէջ կը մտնէին արեւմտահայ եւ սփիւռքահայ մտքի ստեղծումները: Մշակութային պատուարները առաւել խորացուցած են հայ ժողովուրդի երկու հատուածներու անհասկացողութիւններու տարածքը: Անուրանալի է, որ քաղաքականութեան բարեշրջումով արեւմտահայ գրականութիւնը մուտք գործեց Հայաստան, – բազմաթիւ վերահրատարակութիւններու արժանացնելով արեւմտահայ գրողները, – եւ «Սփիւռքահայ գրողներ» մատենաշարի հաստատումով նոյնը եղաւ սփիւռքահայ գրականութեան համար, սակայն ոչ ամբողջական պատկերով: Գաղափարախօսական հատուածականութիւնը վնասեց մշակոյթի ընդհանրական հասկացութեան, որ վեր կը մնայ ժամանակի պարագայական մօտեցումներէն եւ քաղաքական պայմաններու թելադրանքներէն…: Արեւելահայ թէ արեւմտահայ սփիւռքահայ արժէքները նոյն ժողովուրդին հոգեկան եւ իմացական աւազանէն ժայթքած շատրուաններ են, որոնք հաւասարապէս իրար հասնելու, ակօսներ բանալով արգասաւորելու համար ազա՜տ ճանապարհներ ունենալու են:

Սահմաններու ան-անցելիութիւնը որոշ չափով վերացաւ փոխադարձ այցելութիւններու եւ հրատարակութիւններու ճամբով, բայց մշակութային պատնէշները մնացին: Պէ՛տք է քանդել մշակութային պատուարները, որպէս զի անկախութեան ընձեռած ազատութիւնները ծառայեն հայ ընդհանրական մշակոյթի հասկացութեան: Իւրաքանչիւրը իր ճամբով, բայց միասնականութեան ոգիով եւ միութեան եռանկարով…:

Քանդե՛լ մշակութային պատուարները՝

որպէսզի սփիւռքահայ մշակոյթը ազատ մուտք ունենայ անկախ Հայաստանէն ներս, այնպէս ինչպէս հայրենի մշակոյթը՝ Սփիւռքի մէջ. որպէսզի զարգանան մէկ եւ ամբողջական հայութեան իմացութիւնն ու համահայկական մտածողութիւնը.

որպէսզի միանան ճիգերը ընդհանրական մշակոյթի՝ հեռահաս ձգտումներով.

որպէսզի՛ արեւելահայի եւ արեւմտահայի սփիւռքահայի հնաբոյր եւ մեզ իրարմէ հեռացնող ըմբռնումները վերացուին եւ Սփիւռքը եւս ընդգրկուի անկախ Հայաստանի համակարգէն ներս՝ ի խնդիր մէկ եւ ամբողջական մշակոյթի ընդհանրացման: Ի խնդիր մշակութային պատուարները քանդելով համազգային նոր մտածողութեան յաղթանակին:

Նոր ու ժամանակակից գրականութեան ստեղծումին:

 

Ի ԽՆԴԻՐ ՍՓԻՒՌՔԱՀԱՅ ՄՇԱԿՈՅԹԻ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԵՒ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹԵԱՆ

Սփիւռքահայ մշակոյթը, որ ծնունդն է հայկական Սփիւռքի գոյառման եւ անոր յղացքին, շարունակական հոլովոյթն է արեւմտահայ մշակոյթին: Հայկական Սփիւռքին հետ կոչուած է ապրելու սփիւռքահայ մշակոյթը` իր սեփական ինքնութեան բազմերանգ բովանդակութեամբ: Մշակոյթը պահած է ու պիտի պահէ Սփիւռքը: Իսկ մշակոյթը հայրենիքը փոխարինող եւ հայուն ինքնութիւնը պաշտպանող հոգեիմացական ճառագայթում է, օտար հորիզոններու տակ։

Սխալ չէ այն ըմբռնումը, որ մշակոյթի ստեղծիչ եւ սնուցիչ կը համարէ դարերու աւանդութիւններուն ստեղծարար ուժը իր մէջ կրող հայրենի հողը: Հոն է, որ կը բարձրանայ եւ կը սլանայ ազգային մշակոյթի գմբէթը: Գմբէթէն ճառագայթող լոյսը ոչ միայն կը լուսաւորէ հողին վրայ ապրող ժողովուրդը, այլեւ՝ շողարձակումները կը հասնին միջազգային հորիզոնի փայլատակումներուն: Հայաստանը՝ իր անցեալի ժառանգութեամբ, ներկայի տագնապահար որոնումներով եւ ապագայի հեռանկարներով հայ ստեղծագործ միտքին եւ անոր թռիչքներուն օրրանն է։ Այդ օրրանը հազար ու մէկ փորձանքներ տեսած, աղէտներ ճանչցած, աւերածութիւններու ենթարկուած է, բայց մնացած է ու պիտի մնայ կանգուն իր ճակատագրին համար նախասահմանուած յաւերժութեան կշռոյթով։ Եղիշէ Չարենց Հայաստանին նուիրած իր տաղերէն մէկուն մէջ կ՚ըսէ. Հազար ու մի վէրք ես տեսել – էլի՛ կը տեսնես, Հազար խալխի ձեռք ես տեսել – էլի կը տեսնես:

Հայրենի հողին արարչական ուժին միացած է միշտ Սփիւռքի իմացական եւ մշակութային ընդգրկումները: Հայկական Սփիւռքի տարբեր կեդրոններ (նախաեղեռնեան Սփիւռքի) մշակութային գետնի վրայ ո՛չ միայն իրագործումներ արձանագրած են, այլեւ՝ ազգային վերածնունդին լայն տարողութեամբ սատարած։ Մեր մշակոյթի եւ միտքի պատմութեան համար միայն անուններ չեն Վենետիկ, Վիեննա, Պոլիս, Իզմիր, Թիֆլիս, Մոսկուա, Մադրաս, այլ՝ հոգե-իմացական մշակոյթի իմացութիւն։ Այդ անուններէն թելադրուող պատմա-մշակութային նշանակութիւնը կը վկայէ թէ Հայաստանի կողքին, կամ Հայաստանի բացակայութեան, սփիւռք մը միշտ ալ կարեւոր դեր կատարած է հայ մշակոյթի պատմական ընթացքին ապահովման եւ զարգացման համար: Հայկական Սփիւռքին անհրաժեշտութիւնը յատուկ կերպով շեշտուած է Սփիւռքի կեդրոններուն ա՛յլ մեծ քաղաքակրթութիւններու հետ հաստատած շփումներուն բարիքով: Այդ բարիքը առաւելութիւն եղած է հայ մտքին համար իր մտաւորական ուժերու այն թիւով յատկապէս, որ հաղորդակցած ու կամուրջներ նետած է տեղական մշակոյթներու մտածողութեան հետ: Նախաեղեռնեան եւ յետեղեռնեան սփիւռքները ունեցած են այդ որակի մտաւորականութիւն: Ի խնդիր սփիւռքահայ մշակոյթի պահպանման եւ պաշտպանութեան տակաւին չէ գրուած եւ չէ ուսումնասիրուած սփիւռքահայ միտքի եւ մշակոյթի պատմութիւնը: Հայկական Սփիւռքի ինչպիսի արժէքներ քօղարկուած կը մնան հայ մտքին առջեւ՝ օտար արխիւներու մէջ կամ հայկական աղբիւրներու մթաստուեր ծալքերուն: Անոնք բացայայտումի կը սպասեն: Բացայայտող եւ քօղազերծող ուժը, առաջին հերթին, սփիւռքահայ նոր մտաւորականութիւնը պիտի ըլլայ, տէր կանգնելով արեւմտահայ եւ սփիւռքահայ մշակութային ժառանգութեան: Սփիւռքահայ մշակոյթի պահպանումն ու պաշտպանութիւնը տագնապը կազմելու է սփիւռքահայ մտաւորականութեան: Այդ տագնապը զգացող եւ ապրող մտաւորականութիւնը անկախ իր պատկանելիութենէն, հայ մտքին ծառայութեան իր կոչումով, հանդէս գալու է հինին (ժառանգութեան) պաշտպանութեամբ եւ Նորին ստեղծման մղումով: Բայց, Հայկական Սփիւռքը ունի իրաւ, յանդուգն, լայնախոհ մտաւորականութեան տագնապն ալ: Առանց այդ որակի մտաւորականութեան վտանգուած են Սփիւռքի մշակոյթն ու մշակութային արժէքները: Յանուն հայ միտքի սպասարկուներուն արժեւորման եւ մշակութային արժէքներու անաղարտութեան եւ համահայկական չափանիշներու պահպանման ձայն բարձրացնող մտաւորականութեան տիրական ներկայութեան պահանջքը ունի Սփիւռքը: Ուրացումն ու անտեսումը խորթութիւններ են իրաւ եւ վաւերական մտաւորականութեան համար` մշակութային հարցերու վերլուծման եւ արժէքներու գնահատման առիթներով: Հոսանքն ի վեր թիավարողն ու խիզախողը, որ հիմնական արժանիքն է ճշմարիտ մտաւորականին, հաշմուած եւ բռնադատուած է: Սփիւռքի տարածքին ամայացած է հայ կեանքը խրոխտ ձայներէ, պարկեշտ կեցուածքներէ, քննադատող գրիչներէ, պախարակող ներկայութիւններէ: Ամայացած լուսամիտներու այն ընտրեալ փաղանգէն, որ ազգային մտածողութիւնն ու հայ միտքը առաջնորդելու առաքելական գիտակցութեամբ ճամբայ կը հարթէ, ուղիներ կ՚որոնէ, նոր ու լուսաւոր ճանապարհներ կը կառուցէ հայ կեանքի վերելքին համար, սփիւռքահայ մշակոյթի զարգացման համար: Մշակոյթի եւ ազգային զարթօնքի տագնապը ապրող հայկական Սփիւռքը տեղ չունի մեր մամուլին մէջ։ Հոն տեղ չունին նաեւ սփիւռքահայ մշակոյթի պաշտպանութեան հարցերը: Պաշտպանութիւնը ստանձնող մտաւորականութիւնը կամ մտաւորական գրիչները բացակայ են մեր մամուլի էջերէն։ Փոյթ ընող ալ չկայ։ Ի՛նչ կարիք կայ հանգիստ խռովելու…: Երբ կան միջակութիւնները եւ գրչակները, որոնք լաւապէս կը ծառայեն իրենց տէրերուն. բեմ կը տրուի անոնց սոփեստութիւններուն աջ ու ձախ պատգամներ արձակելու ազատութեամբ, կեղծ ու անվաւեր բարոյախօսի խրատաբանութեամբ…:

Քաղաքականացած եւ զանգուածային լրատուութեամբ կամ ապալրատուութեամբ յագեցած մեր մամուլը հեռու է հայ մտքին յառաջդիմութեան ծառայելէ, սփիւռքահայ մամուլի դերը իրագործել է՝ յատկապէս մշակոյթի պահպանման եւ պաշտպանութեան տեսանկիւնէն: Հայ ընթերցողը սկսած է պժգալ այլեւս քարոզչական միտումնաւոր գրութիւններէ, կուսակցականացած մշակոյթէ, հայրենի կեանքի իրադարձութիւններուն կրքոտ եւ կողմնակալ մեկնաբանութիւններէն, ցեխարձակումներէն, կրկնաբանութիւններէն եւ իրաւը սուտին խառնող հայ մամուլի խառնիճաղանճէն: Հայ միտքին պայծառամտութեամբ նախանձախնդիր եւ ճշմարտութեան ծարաւ հոգիները հայ մամուլի էջերէն կը փնտռեն լուսամիտ, ողջմիտ, առողջ եւ պարկեշտ դատումներով առաջնորդուող, միտք զարգացնող գրութիւններ։ Սփիւռքահայ արժէքներու համակարգին համազգային բնութագիրը կ՚ուզէ տեսնել հայ ընթերցողը հայ մամուլի էջերուն:

Ի խնդիր սփիւռքահայ մշակոյթի պահպանման եւ պաշտպանութեան՝ հայկական Սփիւռքի մտաւորականութիւնը տէր պիտի կանգնի մշակոյթին ընդհանրականութեան: Պիտի ընդգծէ ու ընդհանրացնէ մշակոյթին ապակուսակցականութիւնը։ Սփիւռքահայ մշակոյթի պահպանման եւ պաշտպանութեան կը սպառնայ մշակոյթ յղացքին բոլորովին խորթ ծխական մտայնութիւնն ու գաղափարա-քաղաքական չափանիշները…: Գաղափարախօսական գրականութեան մը գո-յութիւնը իր ընկերային եւ քաղաքական խորքով ոչ ոք կ՚ուրանայ։ Բայց մշակոյթը վեր է քաղաքական մարզանքներէ, լարախաղացութենէ, բարոյական ապականութենէ: Բարոյական եւ հոգե-մտաւոր արժէքներու համադրութիւնն է ան, որ իր ուժն ու հմայքը կը պարտադրէ բոլորին, բոլոր կողմերուն: Հայ մտաւորականը, հայ գրողն ու արուեստագէտը, – ինչպէս ուրիշ ազգերու մէջ, – քաղաքական պատկանելիութիւն ունենալու իրաւունքէն կարելի չէ զրկել, բայց առանց մշակութային խառնուածքն ու հայեցակէտը, անկախութիւնը կորսնցնելու: Այդ արժէքներէ՛ն հրաժարելու: Ընդհակառակն, իր մտաւորական հեղինակութեամբ ու ազդեցութեամբ ներգործելու է շրջապատին վրայ։

Հայկական Սփիւռքէն ետք, Հայաստանն ալ մտաւ այդ ոլորապտոյտին մէջ: Երեւոյթէն ընդվզած ձայն մը բարձրացաւ վերջերս: Գրագէտ-բանաստեղծ Գէորգ Էմինին ձայնն է, որ կ՚ըսէ իրաւամբ. «Այդ վիճակն աւելի բարդացաւ Հայաստանում «բազմակուսակցականութեան» անուան տակ ստեղծուած կուսակցական նեղմիտ գզվռտոցների պատճառով, որոնք ո՛չ միայն լրջօրէն խաթարում են մեր ժողովուրդի ազգային միասնութիւնը, այլեւ ժողովրդի մի մասին հանում միւսի դէմ ի վնաս մեր ժողովրդի համընդհանուր շահերի ու մեր արդար դատի: Եթէ այսպէս շարունակուի, ես վախենում եմ, թէ շուտով մենք, մի ընդհանուր հայ գրականութեան փոխարէն, ստիպուած կը լինենք ստեղծել տարբեր կուսակցութիւններին պատկանող մի քանի տասնեակ բաժան-բաժան եւ իրար հակադիր ու թշնամի «հայ գրականութիւններ» (ըստ Հայաստանում գործող կուսակցութիւնների թուի…)»:

Մշակոյթը ձերբազատելով իր հակամշակութային գործօններու ազդեցութենէն, – Հայրենիքի թէ Սփիւռքի մէջ,– ընդհանրացնելու եւ բիւրեղացնելու է անոր համազգային բովանդակութեան դիմագիծը:

Հարկ է պաշտպանել մշակոյթը՝ անմշակոյթ հասարակութեան վնասներէն, ընկերային ապասերած բարքերէն, մշակութային միութիւններու անտարբերութենէն եւ մտաւորականութեան կրաւորականութենէն…:

 

ՄՇԱԿՈՅԹԸ ԵՒ ԱԶԱՏՈՒԹԻՒՆԸ

Մշակութային յեղափոխութեան անհրաժեշտութիւնն այսօր աւելի հրատապ է քան երբեք, ընդդիմանալու հասարակական հաստատութիւններին, մերժելու պարտադրուած չափանիշները, չենթարկուելու շուկայի պահանջներին ու պետական սահմանափակումներին: Ձերբազատելու մշակոյթը լայն սպառման ապրանք լինելու իր ներկայ դրոյթից։

Յակոբ ԿԱՐԱՊԵՆՑ

Ժողովուրդներու կեանքին առանցքը կը կազմէ մշակոյթը։ Մշակոյթով պայմանաւորուած է ազգի մը հոգե-իմացական յառաջընթացն ու սլացքը: Մշակոյթը իբր հոգեկան եւ մտային ուժերու լարումով ստեղծագործական բնական բխումի երեւոյթ ազատութեան կը ձգտի:

Ի՛նչ նշանակութիւն որ ունի արեւը, լոյսը, օդն ու ջուրը հողին եւ անոր արգասաւորման համար՝ ազատութիւնն ալ մշակոյթին կենսուժն է: Ահա թէ ինչո՛ւ այդ կենսուժին ստեղծման եւ ապահովման համար ժողովուրդներ մարտնչած են օտար եւ ներքին բռնապետութիւններու դէմ. անհատ արուեստագէտներ, գրողներ, մտածողներ եւ փիլիսոփաներ մաքառած են խօսքի, մտածումի եւ ստեղծագործ թռիչքի ազատութիւնը կաշկանդող բռնակալ ուժերու դէմ:

Խօսքը՝ մարդկային իրաւունքի ժողովրդավարական պահանջք՝ կաշկանդում եւ կապանք չ՚ընդունիր. չի ճանչնար…:

Մտածումը` միտքի ազատ արտայայտութեան դրսեւորում՝ տիրապետութիւն չի հանդուրժեր:

Ստեղծագործ թռիչքը՝ մարդուն կամ արուեստագէտին անշրջագիծ երեւակայութեան եւ հոգեւոր ոլորտին հորիզոնը՝ կը մերժէ երկաթեայ վարագոյրներ, կը քանդէ սահմանագիծեր եւ արուեստականօրէն հիւսուած պատեր…:

Մշակոյթին անբռնաբարելի իրաւունքն է ազատութիւնը: Այն մշակոյթին, որ մարդուն հետ ժողովուրդը կը բարձրացնէ կեանքի լուսաւոր ճշմարտութիւններու ակունքին. կը մօտեցնէ գեղեցկութեան խորհուրդին. հաղորդակից կը դարձնէ կեանքէն վեր արժէքներու վայել 376   քին: Կը մշակէ միտքին ու հոգիին դաշտը. իմացական աշխարհներու նոր հորիզոններ կը բանայ, կը լեցնէ կեանքի ունայնութեան ճեղքերը. կը շնորհէ արուեստին արարչական Բանը։ Մարդը մարդացնելով կը հեռացնէ անասնական աշխարհէն…:

Իր այս հանգամանքներով, ինչո՞ւ սակայն մշակոյթի լոյսին թշնամիներ եղած են ու կա՛ն. լոյսը խափանող խաւարամիտներ կաշկանդած են մշակոյթին ազատութիւնը…: Որովհետեւ անոնք սարսափած են միտքի մարդոց, ստեղծագործողներու, մշակոյթ արարողներու յեղաշրջիչ գաղափարներէն, մարդուն հոգեկան նուաստացում պարտադրող պայմաններու դէմ ըմբոստացումներէն, մարդը ընկերային ստրուկի վերածող շղթաներու դէմ բողոքի ձայնէն, կեանքը բանտախուցի վերածողներու դէմ ազատութեան ճիչէն…: Մշակոյթը շուկայական հաշիւներու ծառայեցնողներու դէմ ծառացումներէն:

Մշակոյթը` կեանքը, ընկերային կարգն ու սարքը վերափոխելու ծառայող հոգե-մտաւոր ամէնէն ազդու զէնքն է. մարդուն աստուածային կոչումը վերահաստատող ստեղծագործ լոյսն է, մարդկային-բարոյական արժէքներու սրբարար աւանդատունն է, ազատութեան հունով մարդուն ձգտումն է անհունի վերացութեան, բացարձակին, հոգեկան վսեմութեան…:

Այս տուեալներու լոյսին տակ անբացատրելի չէ, որ գրողներ, փիլիսոփաներ, արուեստագէտներ, կամ մէկ խօսքով մշակոյթի մարդիկ հակադրուին իշխանութեան, անոր բիրտ ուժին եւ յետամնաց ըմբռնումներուն դէմ: Այն բոլոր երեւոյթներուն դէմ, ուր մարդուն արժանաւորութիւնն ու ազատութիւնը խնդրոյ առարկայ են: Կամ՝ վտանգուած: Քաղաքականութեան անբարոյ եւ անմարդկային վարմունքը կ՚արժեզրկէ մշակոյթն ու մշակոյթի մարդիկը, որոնք իրենց յանդուգն ու խիզախ կեցուածքով եւ ճշմարտութիւնը բացայայտելու առաքելութեամբ դիմակներ վար կ՚առնեն. ընկերութեան մէջ բոյն դրած կեղծիքը կը քօղազերծեն. իշխանաւորներուն շահատակութիւնները կը պախարակեն ժողովուրդը շահագործելով սխալ ուղղութեամբ առաջնորդող պետական կառոյցները կը քննադատեն. ժողովրդավարութիւնը բռնաբարողներու եւ միահեծան իշխանութիւն հաստատել ձգտողներու փառատենչութիւնները կը մերկացնեն:

Ահա թէ ինչո՛ւ բոլոր դարերու ընթացքին մշակոյթի ազատութեան կաշկանդումով բռնատէրեր եւ հակա-ժողովրդավարական պետական կառոյցներ գրաքննութեամբ, հալածանքով, ճնշումով եւ ազատազրկումով խեղդած են ճշմարտութեան ձայնը, լռեցուցած՝ արդարութեան կանչը, արգելակա՜ծ ազատ մտածողութիւնը։

Եթէ նոյնիսկ գտնուած են իշխանաւորներու հովանաւորութիւնը վայելող մշակոյթի մարդիկ, որոնք զոհած են իրենց մարդկային արժանապատուութիւնն ու արուեստագէտի բարոյականութիւնը, բայց ընդհանրապէս, ժողովուրդին խղճմտանքին ձայնը հանդիսացող ստեղծագործ մտաւորականութիւնը կը մարմնացնէ ընկերութեան բարոյականութիւնը, կը խորհրդանշէ ազատութիւնը, կը ջատագովէ մարդկային արժէքները, կը պաշտպանէ ժողովրդավարական իրաւունքները, կը ծառայէ մշակոյթի տարածումին:

Այս օրերուն, երբ յատկապէս Արեւմուտքի մէջ մշակոյթը «զանգուածներու մշակոյթ» տարազին տակ կը չարաշահուի ծառայեցուելով առեւտրա-արդիւնաբերական շահադիտական նպատակներու: Այս օրերուն, երբ մշակոյթը կ՚այլասերի իր էութենէն, այս անգամ ազատութեան չարաշահումներով: Այս օրերուն, երբ քաղաքական բռնատիրութենէն անկախաբար կրօնական մոլեռանդութիւնը (fondementalisme) կ՚ահաբեկէ մշակութային ազատ արտայայտութիւնները՝ անտարբեր ու լուռ չի կրնար մնալ մտքի ազատութեան խորհրդանիշ մշակոյթի մարդը, արուեստագէտ ըլլայ կամ փիլիսոփայ, գրող ըլլայ կամ մտաւորական: Չի կրնար չընդդիմանալ նաեւ այն բոլոր մշակութային բարոյականութենէ զուրկ քաղաքական ապասերածներուն, որոնք մշակոյթը հոգե-բարոյական իր արժէքէն պարպելով կը դարձնեն գործիք իրենց ափերուն մէջ՝ օգտագործելու համար զայն ոչ մշակութային նպատակներու համար: Այս ալ ազատութեան չարաշահումն է ի վնաս մշակոյթին եւ անոր առաքելութեան անաղարտ պահպանման:

Մշակոյթի ազատութեան իրաւունքը բռնաբարուած է հին օրերէն սկսեալ եւ կը շարունակուի մինչեւ օրս՝ կրօնական, մտաւորական եւ այլ մակարդակներու վրայ։ Մեր մոլորակի պատմութեան ժամանակակից շրջանը չի կրնար մոռացութեան տալ ֆաշիզմի այն երկրային դժոխքը, որուն ճակատագրուեցան մշակոյթի ամենազգի դէմքեր՝ ենթարկուելով գազանաբարոյ տանջանքներու, անմարդկային խոշտանգումներու, բանտային անպատմելի չարչարանքներու: Մշակոյթը եւ մշակութային սրբութիւնները ո՛չ միայն ոտնահարուեցան, այլեւ՝ զարհուրելիօրէն սրբապղծուեցան մարդկային բանականութիւնն ու հոգիի լոյսը կորսնցուցած ցեղակրօններու կողմէ։ Ահա թէ ինչո՛ւ ցեղակրօնութիւնն ու ցեղապաշտութիւնը բոլոր ժամանակներու համար թշնամին է ոչ միայն ազատութեան, հանդուրժողութեան, լայնախոհութեան, համակեցութեան, այլեւ՝ ընդհանրապէս մշակոյթին…:

Ֆաշիզմը՝ իբր մարդկութեան թշնամի եւ պատուհաս՝ տապալած Խորհրդային Միութիւնը եւս ինկաւ նոյն փորձութեան մէջ, ահաւոր սպանդ մը թոյլատրելով իր սահմաններէն ներս մարդկային միտքի եւ բանի ստեղծագործ առաքեալներուն դէմ, անգամ մը եւս մշակոյթը դարձնելով թիրախ վայրագութեան եւ բրտութեան: Հայրենական մշակոյթի հայ սպասարկուներն ալ, – որակով եւ քանակով, – անմասն չմնացին ստալինեան բռնակալութեան միտքի եղեռնէն…:

Աշխարհի քիչ մը ամէն վայրի մէջ, այս օրերուն, կը շարունակուին վայրագութեան եւ բրտութեան արարքները մշակոյթի ազատութեան դէմ: Մշակոյթի սպասարկուներ՝ իրենց երկիրներու պաշտօնական քաղաքականութեան հանդէպ այլախոհ կեցուածքներու պատրուակով՝ կը հալածուին, կը բռնադատուին, կը բանտարկուին, կ՚ահաբեկուին:

Ըստ գիրի եւ մշակոյթի սպասարկուներու իրաւանց պաշտպան կազմակերպութիւններու լոյս ընծայած հաղորդագրութիւններուն, – որոնցմէ Pen Club-ը, – 89 լրագրողներ եւ գիրի մարդիկ անհետացուած են 1994 տարուան ընթացքին: Իսկ այս տարուան վիճակագրութեամբ 400-է աւելի պարագաներ ցնցած են աշխարհի մտաւորականներու խղճմտանքը այն բրտութեան ալիքին դէմ, որ բարձրացած է աշխարհի զանազան շրջաններու մէջ մշակոյթի ազատ արտայայտութեան ձայնը խեղդելու եւ լռեցնելու համար: Անոնց մէջ գտնուած են ֆիզիքական յարձակումի ենթարկուածներ (ինչպէս Նոպելեան գրականութեան մրցանակակիր եգիպտացի գրագէտ Նէկիպ Մահֆուզը), ոճիրի զոհեր, անհետացուածներ…: Օրական պարագայ է, կը ծանուցուի, Թուրքիոյ մէջ գրողներու դէմ հալածանքի եւ ճնշումի դէպքերը, յատկապէս քիւրտ մտաւորականներու դէմ:

Թէեւ Թուրքիան առանձին չի մնար: Ալճերիա, Չինաստան, Նիկերիա, Փերու, ափրիկեան որոշ երկիրներ աշխարհի մէջ կուգան առաջին գիծի վրայ իրենց մշակոյթի ազատութեան դէմ բռնաբարումով:

Ոչ միայն երկիրներ, այլեւ՝ քաղաքական կազմակերպութիւններէ ներս եւս սկսած է մաքրագործումի քաղաքականութիւնը այն մտաւորականներու հանդէպ, որոնք համակերպող եւ լուռ չեն տիրող կացութեան եւ իշխանատենչական գործելակերպերու հանդէպ: Չեն վերապահեր իրենց խիզախ խօսքն ու անվախ կեցուածքը…: Պետական մակարդակի վրայ, թէ հասարակական կեանքէն ներս, ընդդիմադրութիւնը, – խօսքի ազատութեան իրաւունքով, – արդարանալի է համաշխարհային չափանիշով…: Հոն ուր կը բացակայի հանդուրժողութիւնը, բռնատիրութիւնը կը ցցէ իր հրէշային գլուխը…:

Ամբողջ աշխարհն ու գիրի մարդիկը անտարբեր չպահեց եւ մինչեւ օրս տակաւին կը յուզէ հնդկական ծագումով բրիտանացի դրագէտ Սալման Ռուշտիի պարագան, որ իր «Sadanic verses» գործով իսլամական աշխարհի արմատականները գրգռելով եւ հրահրելով իր դէմ` մահապատիժի հաւատաքննական խստութեան դատապարտուեցաւ, որուն կեանքը մինչեւ օրս վտանգուած կը մնայ, ինքզինք ենթարկելով աշխարհէն մեկուսացած, դարանակալ կեանքի մը ապաստարանի պայմաններուն։

Սալման Ռուշտիին ճակատագրակից դարձաւ պանկլատէշցի 31 տարեկան իսլամ գրագիտուհի Թասլիմա Նասրին, որ յանդգնած է իր «Լայյա» («Ամօթ») վիպակով իսլամական Պանկլատէշի մէջ ի գործ դրուող կրօնական խտրականութեան դէմ արտայայտուելու, խտրականութեան զոհ դարձած հինտու մտաւորականի մը ընտանիքին պատմութիւնը, իր ողջմիտ խորքով վիպակին, առանցք դարձնելով:

Մշակոյթի ազատութիւնը եւ մտքի մարդուն ժողովրդավարական իրաւունքը հաստատուելով, ամրապնդուելով եւ յարգուելով է, որ մշակոյթները կը հարստանան, իրարմէ տարբերութիւններու եւ այլազանութիւններու համակեցութեամբը, առանց մէկը միւսին վրայ տիրակալութիւն պարտադրելու իրաւունքով։ Ա՛յլ՝ իրարու բացուելու մտաւորական լայն հորիզոնով…։

Որովհետեւ, մշակոյթը ազատութեան արգասիքն է եւ աւանդատունը աշխարհը մաքրող, բիւրեղացնող եւ յեղաշրջող արժէքներու եւ սրբութիւններու։

 

ԱԶԳԱՊԱՀՊԱՆՈՒՄ ԵՒ ՄՇԱԿՈՅԹ

Աշխարհի ներկայ յառաջխաղացքի տիրապետող զարգացումները վտանգներ կը սպառնան փոքր ազգերու գոյատեւման: Կլանող հոսանքները ուժգին թափով կը թափանցեն փոքր ժողովուրդներու կեանքէն ներս, հայրենիքներէն ներս շեղելու համար զանոնք իրենց աւանդական եւ առանձնայատուկ ապրելաձեւէն, ազգային ըմբռնումներէն, գիտակցութենէն եւ բարքերէն: Հեռացնելով ազգային մշակոյթի արժէքներէն: Ամեհի հոսանքը, որ համաշխարհայնացում անունը ունի, մեծապետական տէրութիւններու նոր աշխարհակարգի քաղաքականութիւնն է, թիրախ ունենալով փոքր ազգերը անդիմագիծ հաւաքականութիւններու վերածելու ապազգային նպատակը:

Համաշխարհայնացման ազդեցութիւններն ու քաղքենիացման բարքերը կը խաթարեն հայ մարդու նկարագիրը հայրենիքէն ներս թէ մանաւանդ արտասահմանեան երկիրներու մէջ։ Երկիրներ, ուր հայերը դատապարտուած են ապրելու տեղական այլասերիչ միջավայրերու մէջ։ Հայկական տոհմիկ նկարագիրը կորսնցնելու վտանգով…:

Սփիւռքի տարածքին հայ քրիստոնեայ հաւատացեալի տիպարը, որ դարերու փորձութիւնները դիմագրաւած է, ներկայ աշխարհակարգի ստեղծած պայմաններուն մէջ կը կորսնցնէ իր տիպարային իսկութիւնը, հարազատութիւնը։ Կ՛՚եղծանուի, որ օտարացումի առաջնորդող լպրծուն գետին է: Սահանք՝ օտարութեան գիրկը…:

Ահա թէ ինչո՛ւ ազգապահպանման գաղափարախօսութիւնը աւելի քան հրատապ է հայութեան ընդհանրութեան համար:

Հին դարերէն ի վեր ազգային գոյութեան եւ յարատեւման գոյութենական պայքարը հայ ժողովուրդի կենսագիծն է եղած: Զինք բնաջնջելու ձգտող թշնամութիւններու դէմ եթէ սուրն ու զէնքը իր ձեռքին ունեցած է եւ արիւնոտ մարտնչումներով պաշտպանած ու պահած է հողն ու ժողովուրդը, բայց աւելի զօրաւոր զէնքը, հոգեւոր զէնքը՝ մշակոյթը եղած է: Մշակոյթով պաշտպանուած է իր գոյութեան սպառնացող օտար հեղեղներուն դէմ։ Գոյատեւման ուժը Մեսրոպ Մաշտոցի Այբուբենի գիւտով հայ գիրի զօրութեամբ հրաշագործած է հայութեան յաւերժի երթը ապահովելու համար: Գիրի մշակոյթը իր ստեղծած արժէքներով բարձրացուցած է ազգային գիտակցութիւնը հայ ոգեղինութեան կազմուածքով։ Աշխարհի վրայ իր գոյութիւնը պայմանաւորած է մշակութաստեղծ կոչումով: Գիրի մշակոյթը հակառակ այն իրողութեան, որ ազգային աշխարհահայեացքի ձեւաւորման ծառայող անփոխարինելի գործօն եղած է, բայց մշակոյթը միայն գիրի մշակոյթը չէ, այլ ցեղային ստեղծագործ հանճարի տարբեր արտայայտութիւները կոչուած են մշակութային հարստութիւնը կազմելու ազգին, որ ազգերու ընտանիքին մէջ ունենայ իր ինքնուրոյն տեղը:

Հայ մշակոյթը իր երաժշտական, նկարչական, – մասնաւորաբար մանրանկարչական, – ճարտարապետական նուաճումներով միջազգային չափանիշով համարում շահած է եւ այս առընչութեամբ տարբեր ազգերէ հեղինակութիւններու վկայութիւնները կը հաստատեն արժէքը։ Ազգապահպանումը մշակոյթով կ՚արդիւնաւորուի: Կը մնայ, որ ծանօթացուի ան: Ծանօթացումով ամէն հայու մէջ աճի մշակոյթի ճամբով ազգային հպարտութիւնը, որուն հացի, ջուրի, օդի նման (Վ. Թէքէեան) պէտք ունին սփիւռքաբնակ թէ հայրենաբնակ նոր սերունդի հայերը: Ազգապահպանման համար լեզուն հիմնական եւ կարեւոր նկատուած է, բայց միայն հայերէն խօսիլը բաւարար չէ։ Ազգային մշակոյթի արժէքներու հետ հաղորդակցութիւնը հայկական էութիւնը կը կազմաւորէ ազգայնութեան հիմունքով, որ գիտակցութեան զինումով կը դիմանայ, կը տոկայ ամէն կարգի տարամէտ պղտոր հոսանքներուն: Հայերէն խօսող ապասերածները արհամարհելի թիւ չեն կազմեր արտասահմանի թէ Հայաստանի մէջ։ Ազգապահպանման ծիրէն հեռու մնալով դուրս ձգտելու չեն պարզապէս հայերէն խօսող հայերը, որոնք անհաղորդ պատմական անցեալին եւ ներկայի ապրումներուն կը կրեն հայ անունը ոչ մէկ ձեւով առընչուելով հայ կեանքի երեւոյթներուն, իրադարձութիւններուն եւ ազգային ձգտումներուն…: Պէտք է զանոնք փարախ վերադարձնելու համար ազգային քաղաքականութիւն մշակուի: Սթափեցնելու մասին մտածուի: Եկեղեցին, ազգային կառոյցները եւ մշակութային միաւորները անտարբեր չմնան, այլ՝ հետամուտ ըլլան հայութենէ ուծացածները հայութեան վերադարձնելու ուղղութեամբ, հայ կեանքին կապելու առաջադրութեամբ:

Սփիւռքի պայմանները փորձիչ են եւ սայթաքուն։ Տեղայնանալու վտանգը միշտ առկայ է։ Շփումը տեղական կեանքին եւ խայտաբղէտ հոսանքներուն հետ անխուսափելի է, կարելի չէ մեկուսանալ, բայց պահելով հայկական դիմագիծն ու հայկական հոգին եւ կապը մայր երակին հետ: Համախումբ հայութեան հետ: Հայ արմատներուն հետ:

Իրենց հոգեկան սնունդը առնեն հայ մշակոյթէն, հայ արժէքներէն, մայր հայրենիքէն:

Ի՛նչքան ալ ազգապահպանման համար լեզուն կենսական նկատենք, հայութիւնէ դուրս չհռչակենք հայերէն չխօսող, բայց ոգիով, գիտակցութեամբ հայ զգացող ծագումով այն հայերը, որոնք կը ծառայեն հայութեան, հայ դատին, հայրենիքին: Ազգապահպանման քաղաքականութիւնը ներգրաւուած պահելու է այդ հայերը անոնց ծառայութիւններէն օգտուելու եւ իրենց դիրքերը ի նպաստ հայութեան օգտագործելու համար։ Քիչ չէ թիւը այն հայերուն, որոնք իրենց ապրած երկիրներուն մէջ գիտական, պետական, ակադեմական դիրքեր եւ պաշտօններ գրաւած են եւ իրենց կարողութիւններով յարգանք կը վայելեն բարձր հեղինակութեան հասած մակարդակով: Անոնք հայախօս ըլլան կամ ոչ, որպէս հայկական մարդուժի որակաւոր ներկայացուցիչներ ինչպիսի՛ նպաստներ կը բերեն կամ կրնան բերել հայութեան: Հայաստանի Սփիւռքի նախարարութիւնը ճիշդ քաղաքականութեամբ այդ մարդուժը համախմբելու նախաձեռնութիւններ ստանձնած է գնահատելիօրէն անկէ հայութեան եւ հայրենիքին օգուտներ քաղելու առաջադրանքով:

Ազգապահպանման կենսական եւ անփոխարինելի գրաւականներէն է այժմու մեր ազգային օճախը, որ անկախ պետականութեամբ օժտուած Հայաստանն է: Ազգային օճախին պետական ամրացումը, հզoրացումը, բարգաւաճումը եւ ժողովուրդին բարօրութիւնը ներսի եւ դուրսի հայութեան գերագոյն պարտականութիւնն է ամէն գաղափարական նախասիրութենէ վեր համահայկական ոգիով։ Կը մնայ, որ ազգային օճախի բնակչութեան բարեկեցութիւնը ապահովուի, գործազրկութեան տուայտանքները խնայուին, ժողովրդավարութեան եւ արդարութեան ճշմարիտ սկզբունքները կիրարկուին, մեր հայրենիքը դառնայ օրէնքի երկիր: Հայաստանահայը դուրսի խայծէն չհրապուրուի: Կասեցուի արտագաղթը՝ իր զարգացումով, գիտական եւ մշակութային վերելքով սփիւռքահայութեան հայեացքները դէպի հայրենիք բեւեռուին եւ սիրտերը տրոփեն հայրենիքի պայծառ իրականութենէն եւ շողշողուն ապագայէն բխող ապրումներով, ազգապահպանման շունչը երկարող լաւատեսութեամբ:

Սփիւռքը ապրելու եւ գոյատեւելու համար հացի, օդի, ջուրի նման պէտք ունի հայրենական մշակոյթի նոր արժէքներուն, նոր նուաճումներուն: Մշակոյթն է ճամբան հայապահպանումի:

 

ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ՆՈՐ ՎԱՅՐԱԳՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ

Ցեղամոլական թշնամութեան կիրքն է, որ չի խնայեր որեւէ սրբութիւն։ Պատերազմի ընթացքին թէ խաղաղ օրերուն նոյն կոյր բնազդն է, որ կ՚աւերէ ու կ՚աւարէ մշակութային ու քաղաքակրթական արժէքները, որոնք անկապտելի ժառանգը կը կազմեն զանոնք յղացած ու ստեղծած ժողովուրդին։

Անկապտելիութեան իրաւունքը, որ միջազգային կանոնագրութեան օրէնքներով նուիրագործուած է, կը բռնաբարուի ի տես քաղաքակիրթ աշխարհին եւ զայն մարմնացնող հիմնարկներուն, – UNESCO, – մշակութային ցեղասպանութեան նոր վայրագութիւններով:

1915-ի Մեծ Եղեռնով սկսած մշակութային ցեղասպանութիւնը, որ չէր խնայած հայ ստեղծագործ միտքի եւ հոգիի լուսեղէն ցոլացումները կերպարանաւորած ստեղծագործութիւններն ու մասունքները, – ձեռագիր ու մագաղաթ, մանրանկար ու սրբապատկեր, խաչ ու եկե ղեցական պէսպիսուն սպասներ, – յետ-եղեռնեան տարիներէն մինչեւ ներկայ օրերը կը շարունակուի քանդումի թիրախ դարձնելով նաեւ վանք ու եկեղեցի, խաչքար ու հայկական ոճով նախշուած քանդակ:

Պետական ծրագրուած ցեղասպանութիւնը, որ ոճրային ուղղուածութիւն ունէր ազգ մը ամբողջ բնաջնջելու, վերացնելու աշխարհէն՝ ֆիզիքական ոչնչացման առընթեր կը նկրտէր Ոգեղէնին: Պատմա-մշակութային յուշարձաններու ռմբահարումով եւ աւերումով չէզոքացնելու այն բոլոր հետքերը, որոնք վկաները կը հանդիսանան ստեղծագործ ցեղի մը հանճարին, հոգե-մտաւոր լոյսին: Դարեղէն գոյութեան:

Պապենական հողերու պատմական իրաւականութեան: Ա՛յն, ինչ որ ջարդով եւ բռնի տեղահանութեամբ կարելի չէր եղած, – վերապրողներու վերածնունդին փաստով, եւ հատուցման եւ պահանջատիրութեան հետապնդումով, – կը փորձուէր նոր օրերու «քաղաքակիրթ» ոճով։ «Պուլտոզրներ»ով հարթել բարձրաքանդակ ամէն կոթող, տապանա 384   քար կամ խաչքար՝ չձգելու համար ո՛չ մէկ հետք բռնագրաւեալ հողերու հայկականութենէն, ցեղային դրոշմէն…:

Ամէնէն աւելի թուրքին աւերիչ բնազդը թիրախ ունեցած է հայկական խաչքարը, որ ճարտարապետական արուեստի ինքնուրոյն յղացումներէն է, Հայութեան քրիստոնէական աշխարհահայեացքին հոգեւոր դիմագիծին խորհրդապաշտ արտայայտութիւնն է։

Ցեղասպան թուրքին հաւատքի ու արեան եղբայր ազերիին եւս ցեղային յատկանիշը կը կազմէ վայրագութեան եւ ոչնչացման բնազդը, որ կ՚ուղղուի նաեւ յաւերժական ոգիին խորհրդանիշ մասունքներուն: Հայ հոգիի արուեստագործ տաճարներուն: Ազերիները կիրարկած են թուրքերէն ընդօրինակուած նո՛յն քաղաքականութիւնը, որ մշակութային ցեղասպանութեան ոճրային արարքն է: Արարքը նոր երեւոյթ չէ։ Հայապատկան Լեռնային Ղարաբաղի եւ Նախիջեւանի հողատարածքներուն վրայ կանգնած պատմայուշարձաններէն քանդելով չէզոքացնել ինչքան եւ որքան որ կարելի է…: Քանդումի բնազդին կատաղութիւնը աւելի սաստկացաւ, – նոր զարգացումներով, – երբ Լեռնային Ղարաբաղը հայ քաջամարտիկներու հերոսութեամբ ազատագրուեցաւ եւ այսօր կը շարունակուին վերակառուցուիլ եւ վերականգնիլ այն, ինչ որ կարելի էր փրկել…: Կա՛ն, անշուշտ, անհետ չքացածներ, որոնք անփոխարինելի անհետացումներն ըլլալով հանդերձ հայ մշակոյթի գանձատան, կորուստներ են համաշխարհային մշակոյթին համար…:

Մշակութային ցեղասպանութեան նոր վայրագութիւններուն թատերաբեմ հանդիսացաւ Նախիջեւանի Ջուլֆա քաղաքի հայկական գերեզմանատունը, որ քանի մը հարիւր տարուան իր գոյութեամբ խաչքարի արուեստի պատմութեան մէջ իր արժանի տեղը կը գրաւէր:

Ո՛չ միայն խաչքարերով հարուստ էր Ջուլֆայի հայոց գերեզմանատունը, – թիւով 12 հազար, այլեւ տապանաքարերով, որոնք շիրմարուեստի ուրիշ մնայուն արժէքներ են՝ հին դարերու համաշնչութեամբ:

Ազերիական վայրագութիւնը իր նոր դրսեւորումներով եւ պետական իշխանութիւններու հետապնդած ծրագիրով բացայայտ է: Ջուլֆայի հայկական գերեզմանատունը դատարկել իր հայկական ինքնութենէն կոտրտելով, աւերելով եւ կողոպուտի ենթարկելով հայկական խաչքարերը, որոնք հայ մշակոյթի հայկական ինքնութեան գեղեցկագոյն նմոյշներն են: Ազգային հարստութեան յափշտակիչները երեք տարի առաջ բռնուած էին, բայց միջազգային գետնի վրայ հսկողութիւնը թոյլ ըլլալուն, կամ անհրաժեշտ եւ ազդու միջամտութիւնը չկատարուելուն, դարձեալ, – 2002-ի Նոյեմբերին, – ազերիական մակնիշով «պուլտոզր»ները գործի անցած են վայրագութեան եւ յափշտակութեան նոյն բնազդով: 12 հազար խաչքարերէն մնացեր է երկու հազարը: Հիմնայատակ կործանուած է հովիւի մատուռը, որ անցեալի հայկական ճարտարապետութեան եկեղեցական արժէքաւոր յուշարձան մըն էր: Պատմամշակութային արժէք ներկայացնող արձանագրութիւններ եւ զարդաքանդակներ կրող շիրիմներ քարուքանդ եղած՝ անկենդան տարածքի վերածուած են: Խաչքարերու նորօրեայ ջարդէն փրկուածները սրբապիղծ ձեռքերով փոխադրուած են բոլորովին անյայտ վայրեր: Անսուրբ խորչեր…: Անկասկած որ, միջազգային առումով մշակութային սպանդ մըն է, «վանտալիզմ»-ի նոր դրսեւորումներով…:

Անտարբեր չմնաց հայ աշխարհը: Անզօ՛ր ահազանգը հնչեցուց:

Լսեն կամ չլսեն, շարժին կամ չշարժին հայ ձայնը, – բողոքի եւ ցասումի շեշտերով, – բարձրացաւ հայրենի երկրէն, հայկական Սփիւռքէն…:

Պետական թէ եկեղեցական բարձր մակարդակի հեղինակութիւններ եւ կառոյցներ, – Ամենայն Հայոց, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ հայոց կաթողիկոսները, Հայաստանի արտաքին գործոց նախարարը, Յուշարձաննե րու վերականգնումի Հայաստանի ազգային կոմիտէն, Երկիր եւ Մշակոյթ, – լուռ չմնալով համաշխարհային հանրային կարծիքին թէ կառոյցներուն, – ՄԱԿ, Եունեսքօ, Իկոմոս, – ուղղուած դատապարտումի գիրեր յղեցին անոնց լռութիւնը մեղսակցութիւն նկատելով մշակութային ցեղասպանութեան նոր վայրագութիւններուն: Հայաստանի Յուշարձաններու վերականգնումի յանձնաժողովի նախագահին՝ վաստակաւոր ճարտարապետ Վարազդատ Յարութիւնեանին յայտարարութիւնը պատասխան-հերքում էր ազերի պետական պաշտօնատարներու կողմէ այն խեղաթիւրումներուն, ըստ որոնց «Ջուղայի յուշարձանները հայկական չեն, այլ՝ աղուանական»: Վարազդատ Յարութիւնեանի պատմարժէք հաստատումով «6-րդ դարէն ետք աղուանները գոյութիւն չեն ունեցած»:

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Արամ Ա-ի Եունեսքոյի ընդհանուր տնօրէնին ուղղուած նամակին մէջ իրաւացիօրէն կը հաստատէր. «Մեծ յոյսեր կը դնեմ Եունեսքոյի նման կազմակերպութեան մը վրայ։ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան աշխարհացրիւ հաւատացեալներուն անունով Ձեզի կը դիմեմ, որ չզլանաք Ձեր միջամտութիւնը` քանի տակաւին ուշ չէ, որպէս զի Ջուլֆայի անզուգական խաչքարերէն միայն գիրքերու մէջ լուսանկարներ եւ գծագրութիւններ չմնան»։

Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման ուղղութեամբ հայ դատի հետապնդման ծիրէն ներս հայկական յուշարձաններու ոչնչացման տխրահռչակ պարագան եւս կը մնայ հայութեան ներկան յուզող հիմնական հարցերէն: Զայն կասեցնելու ազգային վճռական կեցուած 386   քով: Միջազգային յանձնաժողով ստեղծելու առընչութեամբ յայտնուած գաղափարները, որոնք կը վերաբերին տեղւոյն վրայ հարցը, մշակութային ցեղասպանութիւնը, – ուսումնասիրելով «գերեզմանատունը պատմութեան ու մշակոյթի չէզոք գօտի» յայտարարելու՝ պետական, քաղաքական թէ եկեղեցական մակարդակներու վրայ հետապնդումի աշխատանքները շարունակուելու են: Յառաջդիմութիւն մը արձանագրուած է արդէն: Հայաստանի Ազգային ժողովի պատգամաւոր Աշոտ Գալոյեան յաջողած է իբրեւ օրակարգ արձանագրել տալ Եւրոպական Խորհուրդի Խորհրդարանական վեհաժողովի Մշակոյթի յանձնաժողովի քննարկման համար։ Ըստ հաւաստի աղբիւրներու յառաջիկայ օրերուն քննարկումը պիտի կատարուի:

Մշակութային ցեղասպանութեան նոր վայրագութիւնները կասեցնելու հայկական քաղաքականութեան սեւեռակէտը պիտի ըլլայ մէկ խաչքար աւելի փրկել բարբարոսական ոչնչացումներէն՝ որպէս աշխարհէն մեկնող մշակութային մասունքի բեկոր:

9 Ապրիլ, 2003

ՀԱՅՐԵՆԻՔ–ՍՓԻՒՌՔ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԿԱՊԻ ՄԱՍԻՆ

Յետ-եղեռնեան արեւմտահայութիւնը, – ցեղասպանութենէն վերապրածներով, տեղահանուած տարագրուածներով, – կազմեց Սփիւռքի գոյառման հիմնական տուեալը։ Նախաեղեռնեան սփիւռք եղած է եւ սփիւռքագէտները հեռու անցեալին կը կապեն անոր գոյութեան պարագաները: Հայկական գաղթավայրերու պատմութեան առընչելով: Այսօրուան Սփիւռքը ուրիշ դիմագիծ ստացած է Հայաստանէն արտագաղթածներով, որ բաւականին մեծ թիւ կը ներկայացնէ, առաջացնելով արեւմտահայու եւ արեւելահայու միախառնում:

Եղեռնէն ետք գոյառած Սփիւռքը, որ առաջին տարիներուն, հայրենիք կորսնցուցածի կսկիծով կ՚ապրէր, Հայաստանի առաջին հանրապետութեան ստեղծումով հայրենիքը վերագտած ըլլալու ոգեւորութեամբ շնչեց: Որոշ հատուածի մը վերապահութեամբ եւ հակադրութեամբ հայկական Սփիւռքը պահեց նոյն ոգեւորութիւնը Նոյեմբերեան հայրենիքին հանդէպ։ Հայրենիքը «կարմիր» կամ «դեղին» բռնակալութեան տակ ալ ըլլար, հայրենիք ըլլալէ չէր դադրեր եւ հայկական սփիւռքը ապրելու եւ գոյատեւելու համար ուրիշ ապաւէն չունէր…: Այդքան դիւրին եւ մաղձալից որակումով կարելի չէ «ստրկահաճ» կամ «ստրկամիտ» որակել բոլոր ողջմիտ մտաւորականները, որոնք հայրենասիրութենէ մղուած յարեցան Խ. Հայաստանին, հայ բանաստեղծութեան իշխան Վահան Թէքէեանէն սկսեալ, կամ անկէ առաջ հասարակական միտքի ներկայացուցիչներով:

Սրտէս առաջ միտքս յարեցաւ, փարեցաւ քեզ…
Սիրտը ունի յիշողութիւն մ՚աւելի խոր
Եւ չէ՛ր կրնար ան չյիշել Սուրբն ողջակէզ
Խարոյկին վրայ, ուրկէ փիւնիկ՝ ծնար դուն նոր…

Ազգային մշակոյթի եւ գիտութեան ծաղկումով Խ. Հայաստանը դարձաւ սփիւռքահայութեան հայրենասիրութեան ջերմացնող բեւեռը: Ամէնէն ազգայնական գրական եւ արուեստի ստեղծագործութիւնները Խ. Հայաստանի տարիներուն յօրինուեցան եւ անոնք ոչ միայն հայրենի հայութիւնը համակեցին ազգային գիտակցութեամբ եւ հպարտութեամբ, այլեւ սփիւռքահայութիւնը։

Սկզբնական շրջանին Սփիւռքի հետ կենդանի կապերը թոյլ էին: Հետզհետէ աւելի շօշափելի դարձան դէպի Սփիւռք բացուող «ոսկի կամուրջ»ներով: Այդ կամուրջներէն անցնելով Սփիւռքի հետ կապե րը ամրապնդեցին արուեստի եւ մշակոյթի համոյթներ, մարզական խումբեր, գիտութեան, կրթութեան եւ մտաւորականութեան ներկայացուցիչներ: Սփիւռքը ողողուեցաւ հայ երգով, ազգային պարարուեստով, հայրենաշունչ գրականութեամբ եւ բանաստեղծութեամբ: Այդ կամուրջները սկսան բանուկ դառնալ փոխադարձ այցելութիւններով։ «Երկաթէ վարագոյր»ով բնորոշուող Խ. Հայաստանը բաց գիրքի վե րածուեցաւ սփիւռքահայուն համար իր ճերմակով եւ սեւով։ Իր ամբողջական իրականութեամբ:

Խ. Հայաստանի հետ կապերը աւելի սերտացան սփիւռքահայ ուսանողներուն հայրենի համալսարաններուն մէջ ուսանելու բախտաբեր առիթներով եւ ուսուցչական խումբերու իրենց ասպարէզին մէջ վերանորոգման եւ հայրենաճանաչման մշակուած յայտագիրներով:

Զոյգ պարագաներուն ալ առանց գաղափարական խտրականութեան:

Նոյնը կարելի չէ ըսել «Սփիւռքահայ գրող» մատենաշարին համար, որ արժանաւորներու մէջ անտեսելով դասական արժէքով սփիւռքահայ գրողներ կը ներառէր տաղաչափող «զուրնաճիներ»: Հայաստանի մէջ գումարուող գրողներու համագումարներուն առիթներով եւս կը կիրարկուէր նեղմտօրէն երկու չափ ու երկու կշիռ խտրական քաղաքականութիւնը, անտեսելով գրականութեան համազգային տարողութիւնը…։

Սփիւռքի հայութեան հետ կապի զարգացման պահանջքը ծնունդ տուաւ «Սփիւռքահայութեան հետ մշակութային կապի կոմիտէին», որ քառորդ դարեայ (1965-1990) ծաւալած գործունէութեամբ սատարեց սփիւռքահայութեան հայրենիքի շուրջ համախմբուածութեան եւ հայ ժողովուրդի երկու հատուածներու փոխադարձ ճանաչման: Ճիշդ է թէ տեսանկիւնը միակողմանի էր իր ուղեցոյցին կուսակցական հէնքի վրայ ըլլալուն, ինչպէս ամէն կառոյց Խ. Հայաստանի մէջ, բայց կը փորձէր կարելի թոյլտուութեամբ կամ համարձակութեամբ վարչակար գին հակադրուած շրջանակներն ալ ընդգրկել։

Անկախութենէն ետք, ոչ մէկ կառոյց փոխարինեց Սփիւռքահայութեան հետ մշակութային կապի կոմիտէն, մինչեւ որոշ ուշացումով Սփիւռքի նախարարութեան ստեղծումը: Սփիւռքի նախարարութիւնը անկախ կարգավիճակով աւելի ազատ գործելու իրաւասութիւններ ունի։ Ընդգրկուն եւ համակողմանի չըլլալու պատճառներ չունի։ Իր տեսադաշտէն հեռու պէտք չէ մնան ամբողջականօրէն սփիւռքահայ մամուլը, կրթօճախները, մշակութային միաւորները, բարեսիրական միութիւնները, հրատարակչական գործը, մարզական միութենական կեանքը եւ սփիւռքահայ գրականութեան նոր երեւոյթները։ Մէկուն կամ միւսին տրուած նախապատուութիւնը վիրաւոր կը դարձնէ նախարարութիւնը, որմէ զերծ մնալու է շրջահայեցութեամբ…: Համահայկական վերաբերումով:

Սփիւռքահայ մշակոյթը իր նոր զարգացումներով ծանօթացման կը կարօտի Հայաստանէն ներս: Սփիւռքահայ մշակոյթի կարեւոր արտայայտութիւններէն է հայագիր գրականութիւնը, որ Հայաստանի մէջ անհրաժեշտ չափով ծանօթացուած չէ։ Ամբողջական պատկերացումը կը բացակայի: Սփիւռքի նախարարութիւնը Հայաստանի Գրողներու միութեան հետ գործակցութեամբ սփիւռքահայ գրականութեան նուիրուած շաբաթներ եւ սեմինարներ կազմակերպելու է Սփիւռքէն գրականագէտներու մասնակցութեամբ: Սփիւռքահայ գրականութիւնը իր առանձնայատկութիւնները ունի սփիւռքեան հոգեբանութեան վերաբերող տարբեր երանգներով: Կ՚արժէ որ հայրենի ընթերցողներն ու մտաւորական շրջանակները հաղորդ մնան անոր՝ սկիզբէն մինչեւ մեր օրերը ունեցած զարգացումներով: Օտարագիր գրականութեան չափ կարեւորութիւն տրուի հայագիր գրականութեան…:

Արեւմտահայերէնի ապագային առընչութեամբ ցուցաբերուած նախանձախնդրութեամբ…:

Մօտէն հետեւելով Սփիւռքի նախարարութեան կազմակերպած դիտաժողովներուն, «Արի տուն»-ի նախաձեռնութիւններուն, կարելի չէ չնշել անոր օգտաշատ գործունէութեան հրճուանք առթող արդիւնքները: Կը մնայ, որ նոր նախաձեռնութիւններով եւ աչքի առաջ ունենալով իր նախընթացին՝ Սփիւռքահայութեան հետ մշակութային կապի կոմիտէին գործունէութիւնը, – ինչ փոյթ, որ ան խորհրդային շրջանին կը վերաբերի, – նոր թափ տայ իր աշխատանքային ծրագիրներուն:

Այսօրուան Սփիւռքը երէկուան Սփիւռքը չէ։ Անոր խայտաբղէտ համանկարը տարածքային առումով թէ քանակական աճով նոր եւ արդիական գործելաոճի կը կարօտի…: Մանաւանդ կը կարօտի անձնակազմի յաւելումին, եթէ պետական պիւտճէն ներէ…:

Սփիւռքը հայրենիքի կողքին կենսական ուժ է:

25 Հոկտեմբեր, 2011

 

 

ԽՈՀԵՐ ԵՒ ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐ

 

 

ԲՆՈՒԹԻՒՆ, ԾԱՌԸ, ՄԱՐԴԵՐԸ ԵՒ ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹԻՒՆԸ

Կարելի չէ մարդը պատկերացնել առա՛նց բնութեան: Բնութիւնը խոր ակունքն է մարդուն ճշմարիտ ու հարազատ էութեան: Բնութիւնը որպէս գեղեցկութեան եւ արարչութեան խորհուրդը կը շնչէ մարդու լինելութեան հետ: Գեղեցկութիւնը որպէս երգ ու երանգ կ՚ապրի բնութեան մէջ իր յաւիտենական հեւքով եւ թրթիռով: Բնութեան հետ եւ բնութեան մէջ է, որ մարդ ամէնէն աւելի կը բացայայտէ իր բնական տարերքը, կը վայելէ ամբողջական ազատութիւնը, կ՚ապրի ստեղծագործ ուժերու կենդանութիւնը: Բնութեան առանձնութեան խաղաղութեան եւ լռութեան մէջ, գեղեցկութիւն յօրինող գոյնի եւ ձայնի կախարդական աշխարհէն ներս, անհունին խորութիւնը զգացնող ընդգրկումով է, որ կը կազմուին մարդուն մարդկայնական զգայնութիւնները, կը գունաւորուի հոգիին բնանկարը, կը ձեւաւորուին բնապաշտական հակումները:

Բնութեան բնական գոյներու այլազանութեամբ եւ հարստութեամբ ձեւակերպուող մարդու հոգին կը կազմէ գեղեցկութիւնը կեանքին: Գեղեցկութեան ներշնչարար հայրենիքն է բնութիւնը։ Ու ինչպէս ամէն գեղեցկութիւն ազգային նեղ պարունակի մէջ չի պարփակուիր, բնութիւնն ալ որպէս գեղեցկութեան բոլորանուէր մայրը՝ կը դիւթէ, կ՚առինքնէ մարդը առանց ցեղի եւ դաւանանքի խտրականութեան:

Աշխարհի որեւէ երկրամասի վրայ բնութիւնը իր բնական գեղեցկութեամբ թեւաւորելով, ներշնչելով հանդերձ մարդու հոգին՝ ամէն երկիր իր բնութեան առանձնայատկութիւններով կը բնորոշուի եւ այդ առանձնայատկութիւններով կը կազմուի ազգային նկարագիրն ու բնաւորութիւնը: Անով է, որ ամէն հող եւ հողի վրայ ծնած քար ու ծառ, լեռ ու լիճ, ծով ու երկինք ազգային պատկանելիութեան դրոշմը կը ստանան: Կ՚ազգայնանան:

Գրագէտ Ստ. Զօրեանի յուշերուն մէջ արձանագրուած վկայութիւն է հետեւեալը։ Յ. Թումանեան հարց կու տայ Ստ. Զօրեանին.

«Դու բնութիւն սիրում ե՞ս, Ստեփան: Յայտնեցի, կ՚ըսէ Զօրեան, որ ես նոյնպէս բնութեան երկրպագուներից եմ: – Դէ որ էդպէս է, կուսակից ենք,– ծիծաղեց նա։– Քեզ ասեմ՝ բնութիւնն ինձ համար ամէն ինչ է: Գուցէ մանկական տպաւորութիւններից է, բայց ինձ թեթեւ եմ զգում բնութեան մէջ, մանաւանդ մեր սարերում…: Այնուամենայնիւ բնութիւնը հանգստացնում է։ Բնութեան մէջ դու էլ նրա մի մասն ես դառնում, իսկ քաղաքո՞ւմ»։

Մանաւանդ մեր սարերում արտայայտութեամբ կատարուած ընդգծումը կը դրսեւորէ սարերուն ազգային պատկանելիութեան առանձնայատկութիւնը: Իր սեփական երկրի, հայրենիքի բնութեան մէջ զգացած հարազատութեան ցուցանիշը կը կազմեն մեր սարերը, Հրանտ Մաթեւոսեանի բնորոշումով` «Մենք ենք, մեր սարերը»:

Բնութիւնը ամէնէն աւելի կը շնչէ հողով: Հողն ալ կը կենսաւորուի իր մէջ խրած արմատներով: Առանց բարձրացող ծառին՝ արմատներ գոյութիւն չունին: Ծառերը՝ բնութեան էութենէն ծնած շնչող բեկորներն են բնութեան։ Բնութիւնը հարուստ է, ե՛րբ ծառերը որպէս կանաչ կանթեղներ կը լուսաւորեն զինք շրջապատող ոլորտները:

Հողին, բնութեան եւ անհունին հոգեպէս կապուած մարդը կարելի չէ պատկերացնել առանց ծառի եւ ծառի հետ հաստատած մտերմութեան: Մարդը՝ բնութեան եւ հողին կապող ազդակ է ծառը։ Ինչպէ՛ս կենդանիներու հանդէպ ցուցաբերուած իր սիրոյն մէջ մարդը անասունը դարձուցած է եղբայր, զաւակ, մայր, նոյնպէս ալ որդիական նուիրում եւ սէր տածած է իր հողին վրայ աճած կամ իր ձեռամբ աճեցուցած ամէն տունկի եւ ծառի հանդէպ: Հայ ծաղկաբոյծի մը խոստովանութիւնը լաւագոյն վկայութիւնը կը կազմէ այս անբացատրելի սիրոյն եւ հոգեկան կապին. – «Եկէք, նոր տնկիներ եմ բերել, հիմա ցոյց կը տամ… Այս ծառերը իմ զաւակներն են: Ես նրանց անուններ եմ դրել` Անդրանիկ, Վարուժան, Զօհրապ, Սեւակ, Կոմիտաս, Վարդան, Յովհաննէս… Տեսէք, գրել եմ ծննդեան թիւերը։ Նրանց հետ ես յաճախ, երբ անքուն եմ լինում, զրուցում եմ, պատմում անցած տարիների իմ հոգսն ու ցաւը: Այս ծառերն ու ծաղիկները իմ յիշատակը կը պահեն: Ես հայրենիք, խաղաղ ծերութիւն ունեմ, ուրեմն իմ կանաչ ու դալար երազները կ՚ապրին»:

Բնութեան մարդուն համար ամէն ծառ շնչող էակն է հողին: Ահա թէ ինչո՛ւ ժողովուրդներու կեանքին մէջ ծառը դարձած է կենսունակութեան, յաւերժութեան եւ գալիքի հանդէպ լաւատեսութեան խորհրդանիշ։ Ինչքա՜ն հաւատք, ինչքա՜ն յոյս եւ ինչքա՜ն սէր ու պաշտամունք արտայայտուած են մարդերու կողմէ ծառերու հանդէպ։ Ծառապաշտութիւնը հայ ժողովուրդի նկարագրին բնորոշ մէկ գիծը կազմած է։ Հին Հայաստանի աւանդական տարեգրութեան մէջ արձանագրուած են գարնանամուտին զուգադիպող ծառատնկումի տօներ, երբ հայ մարդը հողին ու հայրենիքին հանդէպ նուիրական ու սուրբ պարտականութիւն համարած է ծառ տնկել, աճեցնել եւ պահպանել:

Ծառն ու բնութիւնը պաշտպանելը՝ հայրենիքը պաշտպանելու համազօր նկատած է հայ մարդը իր հողին վրայ:

Հայ բանաստեղծին ներշնչումէն թելադրուած պատկերին օրինակով հայկական ցեղասպանութեան յիսնամեակին առիթով երկու միլիոն նահատակներուն յիշատակին համար ծառեր տնկուեցան հայրե նական հողին վրայ. «Մեռելներուս իբրեւ խաչ՝ ես այս ծառը տնկեցի» (Զաւէն Սիւրմէլեան):

Ներկայ քաղաքակրթութիւնը կարծես մարդը կը հեռացնէ բնութենէն, ծառէն, իր բնական տարերքներէն եւ կենսունակութեան արմատներէն: Բնութիւնը կանաչով զգեստաւորող, գեղեցկացնող ծառատնկումի փոխարէն՝ ծառ փճացնելու եւ բնութիւնը աւերելու բնազդը հետզհետէ հող կը շահի արդի մարդուն եւ քաղաքակրթութեան յառաջացումով: Քաղաքն ու քաղաքակրթութիւնը հսկայաքայլ յառաջանալով եւ ծաւալելով իրենց ներբաններուն տակ սկսած են ճզմել ու խեղդել դաշտ ու գիւղ, ծառ ու ծաղիկ, բոյս ու կանաչ։ Ահա թէ ինչո՛ւ ներկայ քաղաքակրթութեան յառաջացումին հետ բնութեան պահպանութիւնն ու պաշտպանութիւնը դարձած է պահանջքը բոլոր երկիրներու բնութենապաշտ հոգիներուն:

Բնութենէն հեռացումով, ծառ առ ու ծաղիկէն օտարացումով արդի քաղաքակրթութեան ճիրաններէն վիրաւորուած մարդուն հոգեկան տագնապը կ՚արտայայտեն հայ բանաստեղծին հետեւեալ խոհերը. «Եւ պէտք է այնպէս անել, որ բնութիւնը չկորցնի մարդուն կամ մարդը չկորցնի բնութիւնը, քանի որ կորուստի վերականգնումը անհունօրէն ծանր է կամ անհնարին: Ինձ համար ամէն բանի չափանիշը բնութիւնն է: Նա է ստեղծողն ու կարգաւորիչը եւ ես մարդու կեանքը պատկերացնում եմ միմիայն նրա հետ ներդաշնակութեան մէջ։ Սա հասարակութիւնից անկախ, աննպատակ պանթէիզմ չէ, այլ դարի նեարդայնութիւնը մեղմելու կարօտ, խելայեղ հոսանքի մէջ մի ակնթարթ կանգնելու ցանկութիւն» (Ռազմիկ Դաւոյեան):

Ներկայ քաղաքակրթութիւնը` մարդը խելայեղ եւ ինքնակորոյս վազքի մղող եւ առաջնորդող աներեւոյթ ու դարանակալ ոսոխը դարձած է մարդուն:

Բնութիւնը մարդը «ակնթարթ» մը իր խելայեղ ու ինքնակորոյս վազքէն կանգնեցնելու, վերափոխման ու վերանորոգման պահն է մարդուն…։

ԽՈՀԵՐ ՀԻՆ ՏԱՐՈՒԱՆ ԱՆՑՈՒՄԻ ՎԱԽՃԱՆԱԿԷՏԻՆ…
ԵՒ ՆՈՐ ՏԱՐՈՒԱՆ ՏԱՐԵՄՈՒՏԻ ՍԵՄԻՆ

Դարձեալ խորհուրդի մը ստուերներուն ընդմէջէն կ՚անցնի հին տարուան ստուերը եւ անցումի տխրութիւնը կուգայ եւ կը հանգչի հոգեկան ոլորտէն ներս: Կ՚անցնին օրերը, կը թաւալին տարիները, դրա՞խտ թէ դժոխք կը մեկնին մարդիկ, չեն վերադառնար հին ժամանակները՝ կը թաղուին անցեալ կոչուած գերեզմանին մէջ…: Անցեալն ու մարդիկը թաղող գերեզմանները կը շատնան ու կը ծաւալին: Հող ու տարածք տագնապ կ՚անցընեն նոր դիմողներու եւ հին տարուան անցեալին համար: Այլ տագնապներու հերթին, տագնապ մըն ալ՝ երկրի վրայ շերտ մը հողատարածք ունենալու…: Յիշուելու համար յուշաքար մը ունենալու…: Թէեւ յետմահու յուշաքարերը իրենց նպատակին չեն ծառայեր այլեւս, մարդիկը իրենց կենդանութեան յիշողներ չմնացին, որ իրենց մահէն ետք յիշեն, յարգեն ու ոգեկոչեն…: Ու այսպէս հին տարին կ՚անցնի ու իր հետ կը տանի մարդկային արժէքներէն մասունք մը, հինաւուրց աւանդութիւններէն բեկոր մը, սիրոյ համանուագէն տրոփ մը, մարդկութիւնը մարդկային դիմագիծով պահող հիմներանգ մը:

Հակառակ աշխարհը լոյսերու հեղեղով ողողուելուն՝ հոգիներէն լոյսեր կը մարին, հին տարուան հոծ ստուերներու տարափին տակ…: Մարդն ու աշխարհը կը դնեն նոր հարցականներու առջեւ…:

Մարդը կը հեռանայ իր հին արմատներէն, որ կենսաւորող ուժն էր իր հոգեկան լինելութեան, ինքնացումին: Հեռացումը ախտանիշն է օտարացումին, որ կը խորթացնէ մարդը մարդուն, կը բաժնէ հարազատը հարազատէն, սիրտին տրոփը ուրիշի մը համար բաբախելէ կը դադրեցնէ եւ հոգիին շունչը այլ հոգիի մը փոխանցելու հաղորդականութենէն կը զրկէ…:

Հին բարեկամ մը, որ մարդկային արժէքներու կորուստին ցաւով կը տառապէր, սրտցաւօրէն յարեց՝

– Հիմա որքա՜ն փոխուած են մարդիկ, հիները ուրիշ էին…։

– Դեռ աւելի պիտի փոխուին, ամէն տարուան հինին անցումին հետ, նոր այլափոխութիւններ եւ հոգեկան աղքատացումներ ափսոսանքի հառաչներ պիտի առաջացնեն՝ փնտռել տալով այսօրուան մարդը։ Այսօրուան մարդը վաղուան մարդուն համար հին պիտի դառնայ եւ հոգեկան տարբեր պատկեր ստանայ…։ Յուսահատեցնող մտայղացք մըն է այդ թէեւ, բայց այսպէս է գալիքը…։ Անծանօթը։ Անծանօթին հոգետանջող մղձաւանջը ուրուանկարի պէս կը հետեւի մարդու յամեցող ստուերին։

Աշխարհը կը յառաջանայ, կը յառաջդիմէ եւ նոր յայտնագործութիւններով կը հարստանայ։ Նիւթեղէնով կը մեծնայ, որքա՜ն ալ աղքատ ու աղքատացող երկիրներ կը ստուերեն աշխարհի շքեղ սպիտակութիւնները, որոնք փռուած են երկնաքեր տանիքներու վրայ…։ Մեծցող, հսկայացող աշխարհին դիմաց՝ Empire State Building-ի 101-րդ յարկէն դիտուած մարդը կը փոքրանայ, – ճանճի մը չափ, – կը նսեմանայ, – փոքրաւորի մը պէս, – կը խեղճանայ, – քուրջապատ մուրացկանի մը նման…։

Խոհերուս առանցքը պիտի մնայ մարդը, որ աշխարհ կուգայ ապրելու, ի ծնէ իր իրաւունքներուն բարիքները վայելելով ինքզինք իրագործելու։ Մարդ եւ աշխարհ յարաբերութեան մէջ մարդը գերիվեր մնալու սահմանուած է, աշխարհէ չտիրապետուելու, չճնշուելու, չնուաճուելու, չշահագործուելու բնական իրաւունքով։ Բռնարարքներու եւ վայրագութիւններու զոհը չդարձնելու մարդկայնապաշտութեամբ։ Պատերազմին սփռած աւերներուն եւ անոր արիւնախում չաստուածներուն, – նոր եւ հեթանոսական պատարագներով, – անմեղներ չմատուցանելու մարդկայնական կարեկցանքով…։

Ի՜նչ պետութիւն, ի՜նչ գերիշխանութիւն՝ երբ իր քաղաքացիին իրաւունքները պաշտպանելու կարողականութենէն զուրկ է…։ Երբ իր հովանիին տակ անարդարութեան սերմերը կ՚աճին՝ անհակակշիռ ու սանձաբեկ…։ Երբ տնտեսական տիրապետող ուժերը կ՚ընկճեն մարդը, կը խեղճացնեն, անզօ՛ր խլեակի վերածող ահագնութեամբ…։ Երբ մարդը մարդ չըլլար՝ կը դադրի…։

Ի՜նչ կրօնք, ի՜նչ քարոզչութիւն՝ երբ մարդուն այս աշխարհի վրայ սահմանուած կեանքը պաշտպանելու իր առաքելութիւնը կատարելէ հեռու կը մնայ լուսանցքային դերով…։ Երբ կեանքի հարցերուն չի միջամտեր գործօն դերակատարութեամբ։ Երբ խաղաղութիւն բերելու փոխարէն, – այլամերժօրէն ու մոլեռանդօրէն, – կրօնական կիրքեր եւ հակամարտութիւններ կը հրահրէ, խտրականութիւն եւ ատելութիւն կը սերմանէ…։ Երբ ո՛չ միայն քարոզածը չի գործադրեր, այլեւ՝ քարոզածին հակառակը կ՚ընէ…: Այս իրականութեան համար չէ՞, որ լիբանանցի մեծ արուեստագէտ եւ մտածող Ճպրան Խալիլ Ճպրան ընդվզումով պիտի արձանագրէր. «Ես հեռացայ քրիստոնէութիւն քարոզողներէն, ինչու որ անոնք չեն ապրիր իրենց քարոզածներուն համաձայն եւ ժողովուրդէն կը պահանջեն ա՛յն, ինչ որ չեն պահանջեր երբեք՝ իրենց անձէն»:

Ժողովուրդները պիտի հեռանան բոլոր կրօններու քարոզչութիւններէն, երբ մարդը իբրեւ առանցքը իրենց աշխարհայեացքին, չդաւանին հաւասարապէս նոյն Աստուծոյ զաւակները եւ իրենց բոլոր միջոցներն ու կարելիութիւնները ի սպաս չդնեն անոր կեանքի պաշտպանութեան եւ ընկերային բարօրութեան վսեմագոյն նպատակին, աշխարհի խաղաղութեան նպաստող համատեղ նախաձեռնութիւններով…: Միւս աշխարհէն առաջ, խաղաղութիւնը այս երկրագունտին վրայ հաստատելու մարդասիրական առաքելութեամբ…:

Ի՜նչ փիլիսոփայութիւն, ի՜նչ ընկերային տեսութիւն, երբ պիտի չբարձրացնեն մարդը իր մարդկային արժանաւորութեան, – բարոյահոգեբանական առումներով, թէ տնտեսա-ընկերային պայմաններով:

Պիտի չպայքարին հակամարդկային, ցեղապաշտական եւ աշխարհատիրական այն բոլոր հոսանքներուն, վարդապետութիւններուն եւ աղանդամոլական բոլոր շարժումներուն դէմ, որոնք արհամարհելով ամէն բարոյականութիւն, կրօնք, համակեցութիւն, իրաւունք, ազատութիւն, երկխօսութիւն եւ մարդկայինի նախապատուութիւն տնտեսական անյագուրդ շահէրը կը գերադասեն, աշխարհակալական ձգտումներ կը հետապնդեն, մարդկութիւնն ու աշխարհը իրենց ափերուն մէջ գործիք դարձնելու ընչաքաղցական քաղաքականութիւն կը վարեն…: Աշխարհէն «չարիք»ը վերացնելու լոզունգով, աշխարհին չարիքը կը դառնան միահեծան՝ գերուժի յաւակնոտութեամբ…: Ամբարտաւանութեամբ…:

Բնազանցական փնտռտուքներէ, վերացական աշխարհներ պեղելէ, իմացական ոլորտներու մէջ խորասուզուելէ առաջ եւ նախընտրաբար, ամէն փիլիսոփայութիւն մարդկայնապաշտական խորքով եւ ընկերային ձգտումներով մարդու բոլոր կարգի եւ բնոյթի տագնապներուն լուծման ծառայելու գերագոյն առաջադրութիւնները ունենալու են իրենց ներքին եւ արտաքին տարողութեամբ, իրենց կեանքի համար սահմանուած սլացքները բեւեռացնելու ուժգնութեամբ: Պղատոնէն ու Սոկրատէն առաջ եւ ետք, Սփինոզայէն եւ Քանթէն առաջ եւ ետք, Հեկելէն ու Մարքսէն առաջ եւ ետք, մինչեւ նորագոյն փիլիսոփաները, մարդկութեան եւ աշխարհին ամէնէն աւելի պիտանի են այն խորհողները, որոնք կեանքի հոգեբարոյական զարգացման, ընկերայնօրէն բարելաւման, ազատութեան, հաւասարութեան եւ եղբայրութեան կը նպաստեն, մարդու կողմէ կամ տիրապետող ուժերու կողմէ մարդու եւ ստորադասուած դասակարգերու շահագործումին դէմ կը պայքարին, մարդու վերականգնումը կը նպատակադրեն՝ գիտա-տեխնիկական յե ղափոխութեան յառաջացուցած ճմլիչ գրոհներէն մարդը կը պաշտպանեն: Կը փրկեն ու կ՚ազատագրեն…: Փիլիսոփայութիւնն ու գիտութիւնը մարդուն եւ անոր ազատագրութեան համար իրապաշտական եւ յառաջատուական կեանքի փիլիսոփայութեամբ: Տեսականն ու կեանքը ներդաշնակող գործընթացով, հիմնուած՝ կիրարկուածներու վրիպանքներուն փորձառութեան վրայ…:

– Ո՞ւր կը մնան, – հարց տուաւ ինծի մարդկային իրաւանց հարցերով հետաքրքրուող բարեկամս, – այն բոլոր պետական եւ ոչ պետական մարդկային իրաւունքներու պաշտպան կառոյցներն ու շարժումները, որոնք գոյութիւն ունին եւ մարդասիրաբար կը գործեն…:

– Անոնք կա՛ն եւ անոնց ներկայութիւնն ու գործունէութիւնը դրական են: Պէտք է խաղաղապաշտպան եւ մարդապաշտպան ուժերը, – կրօնական, քաղաքական, ընկերային, – զօրակցելով նեցուկ կանգնին անոնց մարդկային իրաւունքներու ոտնակոխումին դէմ պայքարին՝ աշխարհի բոլոր վայրերուն մէջ։ Հակառակ, որ ցեղապաշտական, կրօնամոլական արմատական ծայրայեղութիւններով կը բռնաբարուին ժողովրդավարութիւնն ու մարդկային իրաւունքները, անոնք Դրական Ուժն են աշխարհին…: Պիտի ճակատին հետեւողականօրէն, անվկանդօրէն…։

Անշուշտ համաշխարհայնացումի ալիքը, որ բոլոր երկիրներու ծովեզերքները հասած կ՚ալեկոծէ ափունքները կատաղի շառաչութեամբ, մեզ ալ Հայրենիք-Սփիւռք տարածքին վրայ կը տագնապեցնէ: Անոր ազդեցութեան ոլորտները կլանած են մարդկային, ընկերային, տնտեսական, քաղաքական եւ մշակութային արժէքներու համակարգերը:

Փուլ կու գան անոնք անզգալաբար: Մարդուն կոչումը խաթարուած է հիմնովին: Մարդը մարդ ըլլալէ դադրեցնող համաշխարհայնացման հոսանքը` տիրապետող ուժ դարձած զայն իրեն կ՚ենթարկէ: Կը հեռացնէ կրօնքէն ազգէն, հայրենիքէն: Կը պարպէ ոգեղինութենէն, որ մարդու էատարրն է: Գաղափարական տեսիլքներու հաւատքը կ՚անհետացնէ: Գաղափարապաշտութենէն մարդը կը փոխադրէ հաճոյապաշտութեան, թմրամոլութեան մոլորանքներուն եւ եսակեդրոն կեանքի մը յանձնապաստանութեան։ Ահա թէ ինչո՛ւ մարդիկ այլափոխուած կ՚երեւան: Եղծանուած հոգիով բարոյապէս կ՚ապասերին…:

Ընկերային աշխարհը նոյնքան մտահոգիչ է: Ընկերային արդարութեան հասկացողութիւնը կը վերանայ: Վայրագ դրամատիրութիւնը կ՚իշխէ իր ճիրաններուն մէջ խեղդելով ընկերային ամէն շարժում, որ կը ձգտի մարդուն ազատագրութեան եւ անհատականութեան զարգացման: Աշխարհի տնտեսական քաղաքականութիւնը, որ դրամատիրական ուղղութեամբ կ՚ընթանայ՝ ի հեճուկս մշակութային եւ քաղաքակրթական արժէքներուն՝ դրամը կը վերածէ պաշտամունքի առարկայ եւ մարդկային փոխյարաբերութիւններու առանցքը կը դարձնէ շահն ու շահախնդրական մօտեցումները: Ասկէ տուժած է ու կը տուժէ ա՛յն ծառայասիրութեան ոգին, որ ընկերային էակ մարդը կը մղէր զոհողութիւններու եւ նուիրումներու հաւաքական եւ ընդհանրական մակարդակներու վրայ։ Համաշխարհայնացումը գաղափարազրկած եւ իտէալազրկած է մարդը: Քաղաքական աշխարհակալութիւնը ուրիշ չարիք մըն է, որ կը ստրկացնէ ժողովուրդները, կը կամազրկէ հաւաքականութիւնները եւ արհամարհելով երկրի մը սահմանադրական գերիշխանութիւնը միջամուխ կը դառնայ ներքին վարչամեքենային տնօրինումներուն՝ զինու զօրութեամբ եւ բիրտ միջամտութեամբ…: Ու ի՜նչ հեգնանք՝ աշխարհ կը դիտէ անզօրութեան մատնուած՝ միաբեւեռ աշխարհի մը դաժան տիրապետութեան տակ, որ տնտեսական ճնշումին տակ առած է շրջափակումի սպառնալիքով…:

Մշակոյթը, որ ոգեղէն բանով ապրելու եւ հոգե-իմացական արժէքներով հաղորդակցելու ստեղծագործ Ուժն է, ենթակայ է արդի մշակութային ճարտարուեստի եւ արհեստագիտականօրէն զարգացող տեղեկատուութեան միջոցներուն, – պատկերասփիւռ, տեսերիզ, համակարգիչ, համացանց եւ եմակ (e-mail), – համատարած ազդեցութեան եւ հոգեկան տիրապետութեան մտահոգիչ տարողութեամբ: Կարելի չէ անտեսել անոնց բարիքներն ալ, դրական գործածութեան հաւասարակշռուած դրութեամբ: Մշակութային ձեռնարկի մը, – գրական-գեղարուեստական բնոյթով, – ներկայ գտնուիլը նախընտրուած է տան բազկաթոռէն դիտուած եւ ունկնդրուած «ճոխ, բազմազան եւ հաճոյալից» յայտագիրները: Եւ ասոնց ժխտական ազդեցութիւնները պատանեկան եւ երիտասարդական հոգե-մտաւոր աշխարհին վրայ, որ գալիք նոր սերունդներու կազմաւորման այլասերումի վտանգը կը ցուցանշէ: Քաղքենիացիումը, որ ընկերային հասկացողութեամբ մարդկային ընկերութեան հոգե-մտաւոր անկումին ախտանիշը կը կազմէ, մշակութային համաշխարհայնացմամբ կ՚ընդհանրանայ եւ ընտանիքները կ՚առնէ իր հոգեբանական կլափին մէջ…: Աշխարհի չորս ծագերուն հնչող ահազանգը համաշխարհայնացման չարիքին տարածման, իր տեսաբաններէն Վացլաւ Հաւէլի գնահատումով. «Մարդկային պատմութեան մէջ առաջին անգամ ըլլալով կ՚ապրինք ժամանակաշրջան մը, երբ մեր մոլորակը կ՚ընդգրկէ միայն մէկ քաղաքակրթութիւն»: Քաղաքակրթութիւն մը, որ մարդկային եւ ազգային ինքնութիւններուն հոգեյատակը կը խախտէ եւ աւանդական հարազատութիւնը կ՚աղարտէ:

Մեր ժամանակաշրջանի ներկայ հանգրուանը, որ 21-րդ դարու սկիզբը կը նշէ, ուրիշ ահազանգիչ երեւոյթով մըն ալ կ՚ահաբեկուի:

Ահաբեկչութեան առաջացուցած հոգեբանական սարսափով ու մտալլկող անձկութեամբ…: Սեպտեմբեր 11-ի զգայացունց եւ խելացնոր ահաբեկչութենէն առաջ ալ ահաբեկչական արարքներ կը կատարուէին: Ահաբեկչութեան զոհ կը դառնային պետական ու քաղաքական դէմքեր, հրոյ ճարակ կը դառնային շէնքեր ու աւաններ…:

Բայց պատերազմ չէր յայտարարուեր, աշխարհ իրար չէր անցներ…:

Հիմա աշխարհ դէմ յանդիման է քողարկեալ ահաբեկչական ցանցի մը եւ պետական ահաբեկչութեան մը հրէշային վայրագութեան հետ…:

Ահազանգը ամէն վայրկեան պատրաստ է հնչելու եւ դողը պատեր է ամէնուրեք…:

Պետութիւններ քով-քովի գալով զինակցութիւններ կնքած են ահաբեկչութեան դէմ պայքարելու…: Ըստ երեւոյթին եւ ներկայ տուեալներուն առաջքը առնելու յոյսերը չեն երեւար, քաղաքակրթութեան լոյսը նախնադարեան մութով պատող գազանութեամբ…: Դարմանը որոնելու ճիգեր չեն նշմարուիր: Ընդհակառակը՝ արմատական իսլամականութիւնը գրգռող միջոցառումները առաւել եւս կ՚օգնեն անոր կազմակերպումին եւ ծաւալումին:

Մեծ պետութիւններու կողմէ գործուած մեծ անարդարութիւններու, անիրաւութիւններու եւ պատճառուած դժբախտութիւններու առջեւէն աշխարհ լո՜ւռ ու անտարբե՛ր կ՚անցնէր…: Հիմա ահաբեկչութեամբ կը պատասխանուի: Ահաբեկչութեամբ կը հակազդուի…: Մեծ պետութիւնները մարդկայնապաշտօրէ՛ն, արդարօրէ՛ն, մեծահոգութեա՛մբ եւ աշխարհին խաղաղութիւն բերելու գերհզօրական վճռակամութեամբ եթէ չմտածեն, չծրագրեն ահաբեկչութեան տուն տուող պատճառներուն արմատական չէզոքացումը աշխարհէն, ահաբեկչութիւնը պիտի մնայ սարսափը մարդկութեան եւ մեր խոհերը հին տարուան անցումի վախճանակէտին… եւ Նոր տարուան տարեմուտի սեմին լաւատեսութեան փոխարէն յոռետեսութեան գոյնով տիրապետուած պիտի մնայ…:

23 Նոյեմբեր, 2002

ՈՒԺԻ ՏՐԱՄԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆԸ ԵՒ ՏՐԱՄԱԲԱՆՈՒԹԵԱՆ ՈՒԺԸ

Վերափոխուող աշխարհի մէջ քաղաքական ոլորտներէն մինչեւ կեանքի այլ բնագաւառները տիրական է ու կ՚իշխէ Ուժի տրամաբանութիւնը, որ «անտառի օրէնք»-ին կիրառումն է ուժի չարաշահման բիրտ ու վայրագ արտայայտութիւններով։ Մարդկային իրաւունքի, բարոյականութեան, ժողովրդավարութեան եւ կրօնական արժէքները հակառակ որ կանգուն են ու կը պայքարին արդարութեան, խաղաղութեան եւ մարդկայնութեան համար, սակայն քաղաքական եւ զինական ուժի իշխանութիւնն է, որ կը պարտադրէ իր չարարար կամքը…:

Ուժի տրամաբանութեան վրայ հիմնուած քաղաքական վարդապետութիւն մը եւ բարոյազուրկ քաղաքականութիւն մը միջոցներու մէջ խտրութիւն չդնող աշխարհավարութեամբ կը նկրտի ժողովուրդներու գերիշխանութիւնները ճզմել, բռնարարքներ գործադրել եւ բռնագրաւումներ արդարացնել…: Բացայայտ է ամբողջ աշխարհին համար, որ այն բոլոր արդարատենչ սրտառուչ լոզունգները, որոնք կ՚արձակուէին «բռնատիրական» վարչակարգերու համար, արձակողները իրենք դարձած են ուժի ու բռնութեան հրահրիչները։ Ուժի դիրքերէ մեկնելով ու բիրտ ուժի գործադրութեամբ ազատատենչ ու արդարատենչ ձգտումները ոտնահարողները, խեղդողները, դաշունահարողները…: Ազատութեան արձանին դէմքը, որ կոչուած էր իր հայեացքները ուղղելու աշխարհին մարդկայնական դիմագիծի պահպանման, աղճատուելով դիմափոխուած է եւ արդարութեան շողեր արձակելու փոխարէն, խաւարի ու մթութեան մաղձ ու մոլուցք կը սրսկէ, սարսափի մթնոլորտ ստեղծելով ոչ միայն աշխարհի տարբեր շրջաններէն ներս, այլեւ՝ իր իսկ երկրին մէջ, իր իսկ ժողովուրդը անձկութեան մատնող անզգամութեամբ: Կը խնկարկէ Ուժի չաստուածին, որ անբեկանելի հաստատակամութեամբ եւ անողոքելի խիղճով զոհեր կը պահանջէ, զոհեր կը խլէ… ի հակադրութիւն բարեգութ, ողորմասէր եւ անյիշաչար Աստուածային, Երկնաւոր Ուժին…: Ուժի տրամաբանութիւնը, որ բանականութեան եւ խղճի ձայներուն չ՚անսար, վեր կը դասէ ինքզինք բոլոր ուժերէն, բոլոր իրաւախոհական մօտեցումներէն եւ բոլոր բարի կամեցողութեան խաղաղարար տրամադրութիւններէն: Ի՛րն է տնտեսական, ռազմական եւ լրատուական ուժը եւ իր տրամաբանութեամբ այդ ուժը պէտք է իշխէ աշխարհին: Աշխարհը ո՛չ կ՚ըսէ պատերազմին, բռնարարքներուն եւ բռնագրաւումներուն, – ի՜նչ փոյթ սակայն,– ուժի տրամաբանութիւնը սանձաբեկ գերհզօրութեամբ կը սպառնայ, կ՚ահաբեկէ ու կը բռնաբարէ մարդկային ու ազգային իրաւունքներ: Սինիք ամբարտաւանութեամբ կ՚արհամարհէ Եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդէն թէ կրօնական պետերէն, մեծաւորներէն ու հեղինակութիւններէն ուղղուած պատգամները, որոնք բարեհունչօրէն ուժի տրամաբանութենէն հրաժարելու եւ տրամաբանութեան ուժին վերադառնալու մարդկայնական կոչեր են՝ Աստուծոյ ձայնը երկրի մէջ վերարտադրող աղօթքին զօրութեամբ:

Կը թուի թէ ուժի տրամաբանութիւնը միայն ուժի տրամաբանութեամբ կարելի է սանձահարել ու հակակշռել…: Ան ալ չկայ…: Անոր բացակայութեան միաբեւեռ ուժն է, որ կ՚իշխէ: Իր տրամաբանութիւնը առանցքը կը դարձնէ աշխարհավարութեան մը, որ ժողովուրդներու ընդդիմութեան, բողոքի վիթխարի ցոյցերու եւ բարոյական հակազդեցութեան կ՚արժանանայ։

Ուժի տրամաբանութիւնն է, որ իրեն հակադրուող ուժական եւ քաղաքական հեղինակութեան բացակայութեան, մենատիրաբար կը վճռէ, կը հարուածէ, կը քանդէ ու կը կազմալուծէ՝ առանց հաշուետու եւ պատասխանատու զգալու որեւէ ուժի առջեւ…: Միջազգային կառոյց ըլլայ, թէ ժողովրդական լայն տարողութեամբ եւ տարածուն ծաւալով շարժում…: Արհամարհանքի քաղաքական սինիզմն է, որ դուռը կը փակէ բանականութեան լեզուին առջեւ…: Կանաչ լոյս կը բանայ, որ Եուկոսլաւիան կազմալուծուի, Պաղեստինի մէջ ջարդեր կազմակերպուին, հողեր զաւթուին, գերիշխանութեան իրաւունքներ ոտնակոխուին, արդար դատեր ուրացուին: Հովանաւորութիւն կ՚ընծայէ ուժի եւ վայրագութեան տրամաբանութեամբ գործող այն ցեղապաշտական այլամերժութեան, որ իր ազգային գաղափարախօսութեան ծաւալապաշտական տիրապետութեան համար կանգ չ՚առներ ո՛չ բռնարարքի, ո՛չ բռնագրաւումի առջեւ…: Հրասայլերը կը կոխկըտեն ոչ միայն ողջերն ու կանգուն կառոյցները, այլեւ՝ մեռեալներն ու փուլ եկած աւերակները: Գերիշխող ուժի տրամաբանութիւնը, որ կը շարունակուի ահեղ թափով, կը սպառնայ միջինարեւելեան ուրիշ երկրի մը համար ալ՝ Իրաք, որ համաշխարհային սեւեռումներու կիզակէտին կը գտնուի…: Իրաք քարիւղ ունի, որ պէտք է իւրացուի կամ հակակշռուի։ Իրաք հաւաքական սպանդի քիմիական զէնքեր ունի, որ պէտք է փճացուին: Իրաք բռնատէր նախագահ մը ունի, որ գահընկեց պէտք է ըլլայ։ Իրաքէն ժողովրդավարութիւնը բացակայ է, որ վերականգնումի կը կարօտի:

Ուժի տրամաբանութեան հակադրուող տրամաբանութեան ուժը կ՚ըսէ թէ ինչպէս որեւէ երկրի, նոյնպէս եւ Իրաքի հողային ընդերքի հարստութիւնները իր սեփական ու ազգային հարստութիւններն են, որոնք կրնան ծառայեցուիլ իր երկրի զարգացման եւ ինքնապաշտպանութեան զօրացման: Անոր միջազգային հակակշռումն անգամ հակաժողովրդավարական է…: Ուժի տրամաբանութիւնը իրեն վերապահած մենատիրութեամբ կ՚ըսէ թէ Իրաք զինուած է հաւաքական սպանդի քիմիական զէնքերով, որ կը սպառնայ խաղաղութեան՝ բռնաբարելով ՄԱԿի եւ Ապահովութեան խորհուրդի բանաձեւերն ու որոշումները:

Տրամաբանութեան ուժը կ՚աղաղակէ, որ միայն Իրաքը չէ, որ մահասփիւռ ու աւերիչ զէնքեր ունի, այլ` դրացի երկիրները, – Իսրայէլ, Թուրքիա, – մինչեւ իրենց ատամները զինուած են եւ մնայուն վտանգը կը կազմեն շրջանային խաղաղութեան, յատկապէս նաեւ իրենց զինակցութեամբ…: Մարդկային յիշողութիւնը խախտած է թուարկել կարենալու համար իսրայէլեան պետութեան բռնաբարումներն ու խախտումները Ապահովութեան խորհուրդի եւ ՄԱԿի որոշումներուն:

Ժողովրդավարութեան միջազգայնօրէն ընդունուած ոճը, որ տրամաբանութեան ուժով կ՚առաջնորդուի, այն է, որ երկրի մը բռնատէր նախագահին գահընկեցութիւնը կը վերապահէ իր ժողովուրդին։ Բայց ինչքա՜ն բռնատէրեր կան այսօր, որոնք կը վայելեն ուժի տրամաբանութեան հեղինակներուն բռնատիրական հովանաւորութիւնը։ Ժողովրդավարութիւնը այնքան աղճատուած է իր հասկացողութեամբ եւ չարափոխուած իր գործադրութեամբ, որ զայն միայն Իրաքի մէջ փնտռելը նուազագոյնը արդար պիտի չըլլայ…: Ուժի տրամաբանութեան հետեւող եւ անոր կառչած գերհզօրը ինքզինքին իրաւունք կը վերապահէ անտեսելու եւ արհամարհելու ՄԱԿն ու Ապահովութեան խորհուրդը, բայց անոր անունով պահանջելու, որ իր թշնամին տառացիօրէն գործադրէ անոնց սկզբունքներն ու որոշումները…: Ժողովրդավարութեան մահը ասկէ կը սկսի…:

Տրամաբանութեան ուժը մեծ հարուած կրեց արաբական գետնի վրայ, երբ կարելի չեղաւ իր միասնական բարոյական եւ տնտեսական զօրութիւնը միացնել աշխարհի այն ուժերուն, որոնք ծառանալով անդրդուելի կը մնան ուժի տրամաբանութեան գրոհական հրձիգ քաղաքականութեան դէմ…: Ինչքա՜ն ամօթալի է երեւոյթը ի տես պառակտուած արաբական աշխարհի մը, որ սեփական մաշկին գինին համար կը զոհէ ընդհանրականը եւ կը դաւէ իր արաբ եղբօր դատին, ուժի բանականութեան դէմ բանականութեան ուժին յաղթանակին…:

Աշխարհ ցնցուած եւ անձկալի սպասումով կը հետեւի: Հակառակ որ սպառնալիքները կը տեղան ու կը գոռան, տրամաբանութեան ուժը՝ իբրեւ խաղաղարար գործօն՝ կը ձգտի պատերազմի վառօդը բռնկեցնելէ զերծ պահել՝ փրկելու աւերումն ու տնտեսական քայքայումը, մարդկային կորուստներն ու քաղաքակրթական արժէքներու փճացումը: Բայց թէկուզ չանսալով տրամաբանութեան ուժին կամ չհնազանդելով անոր բանականութեան ձայնին, ուժի տրամաբանութիւնը գործադրութեան դնէ պատերազմական իր ծրագիրը եւ յաղթէ… բարոյական կորուստը աւելի սուղ պիտի արժէ իրեն համար եւ միշտ իրեն դէմ ցցուած պիտի պահէ աշխարհի բոլոր կողմերէն տրամաբանութեան ուժին զսպողական ու զգաստացուցիչ կեցուածքները, որոնք միանալով, զօրանալով պատուհասը պիտի դառնան բռնատէր միահեծանութեան։ Կը Հաւատանք…:

15 Մարտ, 2003

ԴԷՄԻ ԵՒ ԱՆԴԷՄԻ ՊԱՐԱԳԱՆԵՐԸ

Ընդհանրապէս ով դէմ չունի, նա անդէմ մարդ է:

Վիքթոր ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ

Մարդկային նկարագիրի եւ անհատականութեան ներհակ դիմապատկերներն են «դէմ»-ի եւ «անդէմ»-ի պարագաները, որոնք ընկերութեան մէջ կը յայտնուին՝ կեանքի առօրեային մէջ թէ փոխյարաբերութիւններու ընթացքին։ Ընկերութեան բարքերու այլասերումը, որ աղքատացումն է բարոյական սկզբունքներու համակարգին, կը բազմացնէ անդէմներու քանակը։ Այդ բերումով ալ, մեր կառոյցներուն դիմագիծը կ՚այլափոխուի: Յառաջընթացը տեղի կուտայ… իր տեղը զիջելով յետընթացին:

Անդէմները անո՛նք են, որոնք, – անհատականութեամբ վիրաւոր,– չեն համարձակիր իրենք զիրենք ըլլալ իրենց անձնական տեսակէտներու արտայայտումով, պաշտպանութեամբ եւ երբեմն ալ, – անբնական չէ,– հակադրումով…: Տեսակէտ չունենալու եւ չպարզելու երեւոյթը, եթէ մէկ կողմէ երկչոտութեան ցուցանիշը կը կազմէ, միւս կողմէ՝ դէմ չունենալու նախազգուշական վերաբերում է: Զոյգ պարագաներուն ալ՝ անընդունելի եւ այպանելի…: Մարդ եթէ տէր է անհատականութեան եւ հասարակական նկարագիրի, դէմ ունենալու մտահոգութեամբ չի շարժիր կամ չի լռեր, այլ՝ անտեսելով այդ անպատեկութիւնները կ՚ըսէ իր խօսքը եւ կը ճշդէ իր դիրքորոշումը։ Դէմ չունենալու կրաւորական համակերպութիւնը կամ պատեհապաշտութիւնը այլ մակարդակի վրայ եւս կը դրսեւորուի՝ ուժեղին եւ իշխանաւորին հանդէպ քծնելով…: Ամէն ինչի այս ըսելու եւ գլուխ ծռելու թուլամորթութեամբ: Արդի պայմանները իրենց ստեղծած դրութեամբ կը քաջալերեն այն մարդիկը, որոնք միշտ ուժեղին ու իշխանաւորին հետ ըլլալու տկարութիւնը կը ցուցաբերեն…: Ով որ է իշխանութիւնը՝ անոր հետ են: Անձերը կը փոխուին, բայց իրենք չեն փոխուիը: Համոզումի եւ սկզբունքի վրայ հիմնուած չէ իրենցը, այլ՝ հաշիւի եւ շահու վրայ…: Անդէմը հաշիւի ու շահու մարդն է, որուն համար կարեւորը ջուրին երեսը մնալն է, դիրքը պահելն է։ Երեսապաշտութիւնը:

Չէզոքութիւնն ալ անդէմութեան տարբերակն է: Չէզոքը դէմ չ՚ունենար, անով ալ անհոգ քուն կը քաշէ գիշերը: Ոչ ասոր հետ, ոչ անոր դէմ: Յստակօրէն դիմագիծը ցոյց չի տար: Անգիտանալով, որ դիմագիծ չունեցողը յարգելին չէ, այլ` արգահատելին…: Չէզոքութիւնը չի շփոթուիր անհատական անկախութեան հետ, որ սեփական կարծիքն ու մտածումը չի պայմանաւորեր ուրիշներու կեցուածքով, ի՛նչ ալ ըլլան այդ ուրիշներու դիրքն ու հանգամանքը։ Անկախ մտածումներ ու դիրքորոշումներ են, որոնք դիմագիծ կու տան մարդուն անհատականութեան, որ նոյնիսկ եթէ առանձին մնալու ենթարկուի (կամ դատապարտուի) իր հայեցողութեամբ արդար դիրքի ու տեսակէտի պաշտպանութենէն չի հրաժարիր: Կրնայ շատ բան կորսնցնել, բայց իր պայծառատես դէմքը` ո՛չ…:

Միահեծան իշխանութիւններն են, որոնք ո՛չ միայն կը քաջալերեն անդէմներու ներկայութիւնը, այլեւ՝ կը ջանան դիմազրկել անհատը իր ուրոյնութենէն, մօտեցումներու անձնական շեշտէն, անկախ մտածողութենէն: Տեսակէտ ունենալու իրաւունքէն: Այս պարագային եւս ժողովրդավարութիւնը կ՚աղարտի, անոր դրոյթները կը խախտին: Մինչդեռ, ընդհակառակն, ազգերը, ընկերութիւններն ու հաւաքականութիւնները կը հարստանան այլազանութեամբ, այլակարծութեամբ, երբ դէմքերը իրենց անհատականութեամբ կը գործեն, կը խօսին՝ փայլ տալով այն հաւաքականութեան, ուր կոչուած են դերակատարութիւն ունենալու: Տարբեր անհատականութիւններու ներկայութեամբ եւ դերակատարութեամբ կը զօրանայ ղեկավար կառոյցը…: Կը մնայ, որ ղեկավար կառոյցը կարենայ հակակշռել, ներդաշնակել եւ համադրել տարբեր անհատականութիւններու խաչաձեւող մօտեցումները: Նկա րագիրներու տարբերութիւնները…:

Աշխարհի ներկայ դրուածքը կ՚ուղղուի միահեծան իշխանութեան, միակողմանի ուղղութեան, տիրապետող քաղաքականութեան: Ուժի գերակայութեամբ կամքը պարտադրելու հակաժողովրդավարութեան:

Անդէ՛մ եւ չահախնդիր երկիրները կը միանան զրահապատ այդ երթին՝ զոհելով իրենց ուրոյն դիմագծութիւնը…: Բայց, բարեբախտաբար, աշխարհի միաբեւեռութեան հակադրուելով իրենց ինքնուրոյնութիւնը պահողներ կը փորձեն խափանել աշխարհի տիրապետութեան արշաւը՝ ազատութեան, ժողովրդավարութեան սուտ ու կեղծ լոզունգներով, որոնց հաւատացողներն ալ հետզհետէ կը նուազին…:

Չեն լռեր ու կ՚ընդվզին…: Կը փորձեն հաւասարակշռել աշխարհավարութիւնը։

Ո՛չ միայն հաւաքական գետնի վրայ, այլեւ՝ անհատական, այդ կարգի ընդվզումները աշխարհի դիմագիծը կը պայծառացնեն, խորհող ու դատող միտքը կը ցոլացնեն: Ընդվզող ձայներէն մէկը յատկապէս Փոլ Օ՛ Նէյլ՝ Ամերիկայի գանձային նախկին նախարար՝ որ «Պուշ կը ստէ» յանդուգն գիրքով մերկացումներ կը կատարէ ամերիկեան պետական քաղաքականութեան (Պուշ կրտսերի շրջանի), ըստ որուն ո՛չ մէկ փաստ կար Իրաքի հաւաքական քանդումի զէնքեր ունեցած ըլլալուն եւ թէ Իրաքի դէմ պատերազմը որոշուած էր 2001-ի Յունուարին: Փոլ Օ՛ Նէյլ իր պաշտօնէն հեռացուեցաւ անդէմ չըլլալու եւ դէմ ունենալու գնով…:

Ի՛նչ անունի տակ ալ ըլլայ, – ժողովրդավարական թէ ամբողջատիրական, – մարդուն եւ հաւաքականութիւններուն ուրոյն դիմագիծը չհանդուրժելու քաղաքականութիւնը, մարդկային իրաւունքներու բռնաբարումով, ընդունելի չէ…:

Բայց կայ տակաւին երկդիմի նկարագիրներու պարագան, որոնք դիւանագիտութեան տարազով ներկայանալու սնապարծութեամբ կը յոխորտան: Անհատական նկարագիրի տեսակէտով, թէ հասարակական փոխյարաբերութիւններու ընթացքին երկդիմութիւնը դիւանագիտութեան հետ կապ չունի: Ան կը դրսեւորէ քծնանքի ու հաճոյակատարութեան գիծ մը, որ ոչ միայն հաստատակամութենէ զուրկ է, այլեւ՝ լարախաղացութեան լղրճուկ դերով հանդէս կուգայ: Ոչ մի այն հասարակական կեանքի վնասարարներն են երկդիմիները, այլեւ՝ հակամարտութիւնները սրող, յարաբերութիւնները ձգտուած պահող:

Որքան բան պիտի շահէր մեր կեանքը, եթէ անդէմներն ու երկդիմիները չէզոքանային հրապարակէն, կամ կարեւորութիւն չտրուէր անոնց գործունէութեան:

Մտածող, դատողութիւն ունեցո՛ղ անձը, որ միտքի եւ նկարագրի տէր մա՛րդն է, անդէմութեան կը հակադրուի իր դիմագիծին լուսաւոր երեսներով, ողջմիտ կեցուածքով եւ իր համոզումներուն հաշտ ուղղամտութեամբ: Չի մտածեր, թէ ո՛վքեր դէմ պիտի ըլլան իր տեսակէտներուն: Նախընտրելի է դէմ ունենալը, քան թէ անդէմ երեւալը, որ ուրիշներէ առաջ ինք իր աչքին կը նուաստանայ…:

Ինքնավստահօրէն համոզումի տէր անձը իր գաղափարներուն համար պայքարո´ղն է, որ անպայման դէմ ունենալ կ՚ենթադրէ: Ինչ կայ աւելի ազնիւ բան քան գաղափարի համար պայքարը, որ դիմագիծ կուտայ պայքարողին, եթէ պայքարը չհասարակնայ եւ մնայ իր ազնիւ մակարդակին: Գաղափարներու բախումէն կը յայտնուի ճշմարտութիւնը, որ տրամախոհութեան ճամբով կը հասնի ճիշդ ուղղութեան:

Հաստատուած իրողութիւն է, որ միայն մտաւորականները չեն, անոնց կոչումն է այդպէս ըլլալ, որ անհատական թէ հաւաքական մակարդակի վրայ կ՚արժեցնեն իրենց խօսքն ու տեսակէտը, այլ՝ պարզ մարդեր իրենց լուսամտութեամբ, դէպքերն ու երեւոյթները դատելու արդարամտութեամբ։ Եթէ մտաւորականին կոչումն է այս մէկը, հասարակական կեանքի մէջ գործողին պարտականութիւնը։ Եթէ հասարակական կեանքը չէ այլասերած, դէմ ունենալու քաջութիւնն ու առաքինութիւնը ունեցողները կը գնահատէ եւ կը մերժէ անդէմ եւ երկդիմի մարդոցմով շրջապատուիլ: Որովհետեւ, մեծ գիտնականին՝ Վիքթոր Համբարձումեանի զգաստացնող բնորոշումով` «ով դէմ չունի, նա անդէմ մարդ է»: Ու անդէմութիւնը արգահատելի է…:

23 Յունուար, 2004

ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐ

Մարդկային եւ ազգային տարեգրութեան էջ մը փակուեցաւ եւ նոր էջ մը բացուեցաւ։ Մարդկային միտքը նոր յառաջընթացներ արձանագրեց իր յայտնագործութիւններով, վերափոխումներով եւ իրագործումներով: Յառաջացումները կը շարունակուին ամէն զարգացած երկինքի տակ: Մարդը փոխելու չեն ծառայեր մարդկային միտքի զարգացումները: Մարդը մարդուն հանդէպ կը մնայ նոյնը: Որքա՜ն ալ ատելութիւնն ու նախանձը, թշնամանքն ու ոխակալութիւնը, մրցակցութիւնն ու նենգութիւնը կը գոյատեւեն մարդուն մէջ, սակայն, բոլոր մարդերը նոյնը չեն: Բարիները եւ ազնիւները կան: Մարդկայինի սիրտը չէ դադրած տրոփելէ…:

Հին տարին փակող եւ Նոր տարին սկսող առաջին մաղթանքը, որ մարդուն սրտէն կը բխի խաղաղութիւնն է: Ամէն երկինքի տակ մարդուն ցանկացած առաջին բանը անամպ երկինքն ու խաղաղութիւնն է: Ապահով ապրելու եւ շնչելու նախապայմանը: Մարդուն հոգեկան, բարոյական եւ ֆիզիքական կարելիութիւններուն հետ ստեղծագործ ճիգը արդիւնաւորող կենարար շունչն է խաղաղութիւնը:

Ինչ կը վերաբերի մեր ապրած երկրին, Մայրիներու երկրին, որ տուայտեցաւ պատերազմի տասնհինգ դաժան տարիներու փորձանքին մէջ, կը տենչայ անկայուն խաղաղութեան ամրացումը։ Կողմերու միջեւ քաղաքական պայքարը որքան ալ սուր ըլլայ, գետնի վրայ արիւնոտ ընդհարումի տեղի չտայ։ Արտաքին հասարակաց թշնամիէն աւելի հակամարտ կողմերու միջեւ թշնամանքը չհրահրուի ուրիշներու կողմէ, որոնք Լիբանանէն աւելի իրենց պետական շահերուն ապահովման հետամուտ են: Որո՛նք ալ ըլլան այդ ուրիշները…: Գաղութարարական թէ շրջանային ծաւալողական քաղաքականութիւնները: Դիմադրութեան զէնքը հակակշռուի պետութեան եւ բանակին կողմէ, որ ան չծառայեցուի համայնքային եւ այլ շրջանային շահէրու…: Լիբանանասիրութիւնը ամէն բանէ առաջ կը կայանայ անոր մէջ, որ երկիրը զերծ կը պահէ ներքին արիւնահոսութենէ…: Քաղաքացիական անոպայ եւ ատելավառ կռիւներէ…:

Աշխարհին խաղաղութիւն կը ցանկայ հայկական պատարագի «Տէր ողորմեա»ն: Սակայն, ցանկալի խաղաղութենէ հեռու է աշխարհ:

Ե՞րբ համատարած խաղաղութիւնը պիտի տիրէ, ոչ ոք գիտէ: Գիտեն միայն պետութիւններու տնտեսական ու քաղաքական շահէրը։ Ներքին ըմբոստացումներով, բռնատիրական վարչակարգերու դէմ ծառացումներով թէ արտաքին միջամտութիւններով խաղաղ ապրելու իրաւունքը խլուած է մարդկային ընտանիքներէ: Որո՞ւ հոգը…: Արիւնածարաւ շահէրն են առաջնահերթը: Այդ շահերը ո՛ւր ուզեն հոն կը բռնկեցնեն եւ մարդկային արիւնը կը հոսեցնեն: հոն ուր տնտեսաքաղաքական շահերը կան, այնտեղ միայն կը միջամտեն կրակը մարելու կամ հրահրելու դերակատարութեամբ: Արդարութիւնն ու խաղաղարար քաղաքականութիւնը չեն մղում տուող գործօնները։ Այդ պատճառաւ ալ աշխարհի խաղաղութիւնը կ՚ուշանայ: Միթէ կ՚իրականանա՞, օր մը: Այնքան ատեն, որ սպառազինութեան պիւտճէները չեն կրճատուիր եւ հրթիռահաստատման նոր խարիսխներ կը փնտռուին կամ հին կայաններ նորովի կը տեղաւորուին:

Անշահախնդրութիւնը քաղաքականութեան հետ անյարիր է:

Աշխարհէն ուղղուինք մեր աշխարհը: Հայոց աշխարհը՝ Հայաստան եւ Լեռնային Ղարաբաղ: Հայաստան Թուրքիոյ հետ հողային հարցերը պատերազմով լուծելու մասին չի մտածեր: Չի կրնար մտածել։ Ատրպէյճանի տարածքէն հայապատկան Լեռնային Ղարաբաղը ազատագրելէն ետք, խաղաղ կարգաւորմամբ, որ բանակցութիւններու ճամբով կ՚իրականացուի, կ՚ուզէ համաձայնութիւն կնքել: Բարեբախտաբար մեծ տէրութիւններու շահէրն ալ կը համընկնին խաղաղ կարգաւորման սկզբունքին: Ոչ մէկ հայ Լեռնային Ղարաբաղի ազատագրութեամբ ձեռք ձգուած ինքնիշխանութենէն կ՚ուզէ որ զիջում արձանագրուի: Աւերիչ պատերազմէն Հայաստանն ու Լեռնային Ղարաբաղը զերծ պահելու համար սակայն բանակցութիւններով հնարաւոր կարելին պիտի թոյլատրուի…: Հայաստանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի շահէրը, – զարգացում եւ բարգաւաճում, – կենսականօրէն կարիքը ունին խաղաղութեան: Այն խաղաղարար համաձայնութեան, որ միան գամընդմիշտ հեռու կը պահէ Ատրպէյճանի ռազմամոլական ախորժակները…:

Երկիրներու եւ ժողովուրդներու կեանքէն ներս մեծ ու փոքր ռազմական բռնկումներէն անկախաբար, խռովայոյզ վիճակ կը տիրէ ամէնուրեք: Ժողովուրդը իր կեանքի պայմաններուն եւ գործազրկութեան դէմ բողոքելու համար ոտքի ելած է ցոյցերով: Երիտասարդներն են ցոյցերու գլուխը:

Ամանորեան մաղթանքներու մէջ անպայման կը յիշուէր երջանկութեան եւ երազներու իրականացման հետ առատութիւնն ու մարդու կեանքի բարօրութիւնը։ Այսօրուան դրութեամբ հարուստ կարծուած երկիրներու մէջ անգամ աշխատաւորութիւնը եւ գործազուրկ երիտասարդութեան խաւերը իրենց բողոքի եւ ընդվզումի արտայայտութեան բեմ կը դարձնեն հրապարակներն ու փողոցները: Աղքատութիւնը որպէս հետեւանք աշխատավարձերու անբաւարարութեան եւ գործազրկութեան ընկերային չարիքի վերածուած է: Ինչպէ՛ս կարելի է հանդուրժել, որ ամէնուրեք իշխող դրամատիրական շահագործող դրութեամբ քանի մը դրամատէրներ իրենց ափին մէջ կեդրոնացնեն երկրի մը պիւտճէին հաւասար եւ անկէ աւելի դրամագլուխը…: Շահագործումի եւ թալանումի համար հակակշիռ չկայ։ Ընչաքաղցը թող հարստանայ եւ դրամը կուտակէ որքան որ կրնայ. ինչ փոյթ որ աղքատը աղքատանայ եւ գործազուրկը օրուան հացի կարօտ մնայ:

Աշխարհը կ՚ապրի տնտեսական եւ ընկերային տագնապ: Պետական կառոյցները հիմնական լուծումի մասին չեն մտածեր: Գործազուրկներուն որոշ ատենուան համար թոշակ տալով կամ աղքատներուն որպէս ողորմութիւն օժանդակելով հարցը չի լուծուիր: Պէտք է կառչիլ ընկերային արդարութեան գործնական կիրարկումին: Գեղեցիկ խօսքերն ու լոզունգներն ալ օգուտ չունին: Մարդուն երազը կը մնայ երազ: Ապրիլ մարդավայել եւ բարեկեցիկ կեանք մը: Աշխատանք ունենալ եւ ապահովել ընտանիքին բարօրութիւնը:

Մարդկութեան ընդհանրութեան համար բարօր կեանքի ստեղծումը եղած է ու կը մնայ բոլոր ընկերային մտածողներու մարդկայնական փիլիսոփայութիւնը։

 

ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐ…

Սփիւռքահայ ենք: Տարագիրի մեր տոմարը տարի մը եւս արձանագրեց իր միապաղաղ էջերուն։ Ուրախ եւ զուարթ օրերու ելեւէջներով։ Ի՜նչ ալ ըլլայ ուրախ օրերու հաշուեկշիռը, մնացինք օտար ու ցուրտ երկինքներու տակ՝ որքան ալ անոնք եղան ասպնջական, հիւրընկալ եւ ջերմ…: Օտարին հողը հայրենիք չէ եւ չի կրնար հայրենիքը փոխարինել: Հայրենի երկրի տունին կարօտը եւ երազը երգած բանաստեղծը, 1930-ական թուականներուն արդէն իր պանդխտահար սըտին կանչը արտայայտած է՝ որպէս բողոք եւ ընդվզում.

Ալ կը բաւէ, Տէ՜ր Աստուած, մեր տունն ու տեղ դարձուր մեզ,
Թշնամիս իսկ մեզ նման ուրիշի դուռ չձգես:

Մ. Իշխան

Մեր կորսուած եւ փրկուած հայրենիքներուն հանդէպ մեր սէրը, կրակն ու կարօտը պահելով հանդերձ «ուրիշին դուռը դեռ կը մնանք» ցանուցիր:

Մինչեւ ե՞րբ։ Ոչ ոք ունի անոր պատասխանը: Տեղայնացած ենք եւ տեղայնութիւնը տիրականօրէն տեղ գրաւած է մեր հոգեբանութեան մէջ: Եթէ մեր տեղէն շարժելու որեւէ բռնութիւն, հալածանք եւ անապահովութիւն չըլլան, շարժողը չենք, բացի գաղութ գաղութ տեղաշարժերէ:

Մեծ Եղեռնէն ետք Լիբանանն ու Սուրիան էին հայկականօրէն բարգաւաճող գաղութները, որոնք ո՛չ միայն մեր գոյապահպանումը ամրապնդող կռուաններ եղան, այլեւ՝ հայ ստեղծագործ միտքը իր ուրոյն նպաստը բերաւ ազգային ու տեղական մշակոյթներու զարգացման:

Լիբանան ապրեցաւ իր ողբերդութիւնը։ Քաղաքացիական կռիւնե րու երկարաձգուած տեւողութիւնը իր հիմքէն ցնցեց երկիրը: Բնականաբար նաեւ կենսախայտ հայագաղութը, որ տուժեց որակապէս եւ քանակապէս: Լիբանանի առօրեայէն մեկնող եւ ապագային հանդէպ յոռետես պատկերացումներով, տնտեսական եւ ապահովական արդարացումներով մեծ թիւով հայեր մեկնեցան եւ կը մեկնին տակաւին: Վի րաւո՛ր, բայց կանգուն է հայ գաղութը։ Ոչ միայն կանգուն է, այլեւ՝ կը տրոփէ հայութեամբ եւ հայ արժէքներով։ Հայ ժողովուրդի, – սփիւռքահայ հատուածի, – հոգեւոր եւ մշակութային կեդրոն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը իր կրթական եւ մշակութային համազգային նախաձեռնութիւններով կարեւոր դեր կը կատարէ ոչ միայն անտարբերները սթափեցնող, այլեւ՝ հայ միտքը աշխատանքի հրաւիրող յորդորներով: Ոչ մէկ հայու անծանօթ է, որ արեւմտահայերէնը իր բանաւոր եւ գրաւոր գործածութեան մէջ կը տժգունի, կ՚այլափոխուի եւ իր նախկին հմայքը կը կորսնցնէ: Ձեռնածալ նստիլն ու աւաղելը օգուտ մը չունէր: Անհրաժեշտ էր արթնամտօրէն եւ գործնական կերպով նահանջին հակազդելը:

Ահաւասիկ նախաձեռնութիւնը՝ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան գահակալը՝ Արամ Ա., արեւմտահայերէնի ներկայի եւ ապագայի մտահոգութենէն եւ նախանձախնդրութենէն մեկնելով, առաջին հերթին կազմակերպեց կրթական համագումարը՝ արեւմտահայերէնը գործածող եւ ուսուցանող մտաւորականներու եւ կրթական մշակներու մասնակցութեամբ:

Անոր յաջորդեց արեւմտահայերէնի պաշտպանութեան համասփիւռքեան ընդգրկուն յանձնաժողովը՝ որուն կորիզը կը կազմեն Լիբանանէն մասնակիցները: Գործնական գետնի վրայ առաջին քայլը եղաւ արեւմտահայերէնի դասընթացքին հաստատումը։ Կը մնանք հետեւող ուրիշ քայլերու սպասումով…: Այլապէս ալ Պէյրութը կը մնայ մշակութային կեդրոն՝ իր ազգային, քաղաքական, համայնքային մամուլի հրատարակութիւններով, արուեստի եւ գրականութեան նուիրուած ամսագիրներով, հայ գիրքի տպագրութեամբ եւ հայագիտական հանդէսներով: Ողջունելիօրէն հայ մամուլի ընտանիքին միացաւ «Փթիթ» մանկապատանեկան թերթը: Հակառակ այս իրողութեան ի՛նչ կ՚ըսեն, սակայն, հայ գիրքի վաճառքի եւ ընթերցողներու մասին վիճակագրական տուեալները: Մխիթարական եւ գոհացուցիչ ըլլալէ հեռու են…: Համացանցի ուժգնօրէն թափանցումն ու տարածումը ընտանիքներէն ներս լրատուական, տեղեկատուական եւ այլ նորութիւններու արագ հաղորդումներով կը խանգարեն ընթերցանութիւնը՝ զրկելով անոր վայելքէն…:

Լիբանանահայ մշակութային միութիւնները կը գործեն հարկաւ եւ իրենց պարային եւ այլ գեղարուեստական ձեռնարկներով կը ծառայեն հայ մշակոյթին: Թատրոնը կը նպաստէ ալ խօսակցական արեւ-մտահայերէնի ճիշդ գործածութեան: Տարբեր հարց, որ թատրոն երթա- լով քանի մը ժամ հոն անցընելու համբերութիւնն ու հետաքրքրութիւնը տեղի կու տան: Մաքուր արեւմտահայերէն լսելու տեսակէտով գնահատելի դեր կատարելու սահմանուած են մանկապատանեկան թատերախումբերը, եթէ լեզուն խնամուած ըլլայ…: Նաե՛ւ մանկապատանեկան գրականութիւնը։

Ինչո՞ւ մեր մշակութային միութիւնները դադրեցուցած են իրենց գրական ձեռնարկները: Արդեօք այն մտահոգութեա՞մբ, որ քիչ թիւով հանդիսականներ կ՚ունենան: Ձեռնթափ ըլլալու աստիճան այդքա՜ն յոռետես ըլլալու չէ։ Հայագաղութը տակաւին գրասէրներ ունի, որոնք գրական մամուլ կը կարդան եւ գրական ձեռնարկներ կը քաջալերեն:

Հետեւողական ճիգը կանգ առնելու չէ գրասէրներու խաւը պահելու համար՝ որպէս ենթահող մշակոյթի ծաղկումին:

Աւելի մտահոգիչը Լիբանանի ապահովական կացութիւնն է, որ օրէ օր կը վատթարանայ ահաբեկչական սպանութիւններով: Լիբանանցիին հետ հայը կ՚ապրի մտալլկիչ հոգեկան տագնապը։ Տնտեսական ճնշող առօրեային հետ անապահովութեան դողը պատած է լիբանանցիներու սիրտը: Քաղաքացիական կռիւներ չկան եւ զանոնք հեռացնելու խոհեմ կեցուածքը առայժմ կը պահուի: Լիբանանցիք եթէ չիյնան համայնքային հակամարտութիւնները գրգռող եւ լարող թակարդին մէջ։ Ի գին, սակայն, իր ամէնէն ընտիր զաւակները ահաբեկչական անորակելի սպանութիւններով կորսնցնելու դժբախտութեան, մէկը միւսին ետեւէն: Ժողովրդավարական սկզբունքներով քաղաքական եւ գաղափարական պայքարը պահել քաղաքակրթական մակարդակի վրայ։ Հետաքննութիւններու արդիւնքներն ալ ոչինչ կը փոխեն կացութենէն: Այնքան ատեն, որ զինեալ ուժ մը կամ համայնք մը պետութենէն աւելի հզօր կը պահէ իր գոյութիւնը: Թոյլ չի տար ան, որ պետութեան կամքը իշխէ։ Պետութեան եւ ազգային բանակին զօրացումն է Լիբանանի կայունութեան, ապահովութեան եւ խաղաղութեան երաշխիքը: Լիբանանը երկու ծայրայեղ բեւեռներու միջեւ կը տապլտկի: Վաղուան հանդէպ վախն ու անորոշութիւնը չեն փարատիր քանի Լիբանանի դէմ քանդումի դաւադրական ծրագիրները վերջ գտած չեն…: Լիբանանեան մեղսակիցներով…: Վերջին պայթումը իր պատճառած մահերով, վիրաւորներով եւ կործանարար աւերներով կրկին լիբանանցին դրաւ հարցականներու առջեւ…: Առանցքային ազդեցութիւններէ եւ քաղաքական արտաքին ոտնձգութիւններէ զերծ խաղաղ եւ գերիշխան Լիբանանն է ակնկալուածը։ Վստահութիւնը խախտած իրարամերժ մթնոլորտի մէջ ազգային «տիալոկն» ալ, որ եթէ կայանայ ուժի դիրքերէ մեկնող տրամադրութիւններով, լուծումի յանգելու յոյս չ՚ընծայեր…:

Ըսուած է, հայուն յոյսը անսպառ է: Մեր յոյսերը կապուած են վաղուան խաղաղ Լիբանանին, այն Լիբանանին, որ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի քաղաքակրթութիւններու միջեւ կամուրջն ըլլայ, ուր հայագաղութը գոյատեւէ ազգային ինքնութեան եւ մշակոյթին կառչած մնալու ազատութեամբ եւ պահանջատիրական պայքարը շարունակելու վճռակամութեամբ:

Հայկական Սփիւռքը մնայուն կերպով ենթակայ կը մնայ իր ապրած երկիրներու քաղաքական վերիվայրումներուն: Երէկ Լիբանանն էր, այսօր՝ Սուրիան, որ հայկական Սփիւռքի ամէնէն կենսունակ եւ բարգաւաճ հայագաղութներէն էր: Մարդկային խղճմտանքը լռած է հոն: Երկուստեք արձանագրուած զոհերը կորուստներ ըլլալէ չեն դադրիր։ Որքա՜ն ալ ճիշդ ըլլան մնալու եւ դիմադրելու յորդորները, արտագաղթը ծայր առած է, վտանգելով հայ գաղութի ապագան:

Օժանդակութիւնները հայրենիքէն եւ Սփիւռքի այլ ափերէն կը հասնին: Սակայն, հացէն առաջ կը փնտռուի ապահովութիւնը…: Երէկ հայութեամբ շնչող սուրիական հայ գաղութները լինել չլինելու պայքարով կ՚ոգորին…: Դամասկոսի եւ Հալէպի կրթական կառոյցներու ցանցը, որ հայեցի դաստիարակութեամբ եւ հայկական տաք հոգիով սերունդներ հասցուցած էր եւ կը շարունակէր պատրաստել, խափանուած է այսօր, վաղն ալ հարցականի տակ պահելով…: Յուսալից էր դրական կեանքի վերաթարմացումը զարթօնքի մը խթանանչաններով եւ իմացական շարժումով: Երիտասարդ գրողներու սերունդ մը յառաջացած էր արդէն եւ կը փորձէր իր տեղը գրաւել սփիւռքահայ գրականութեան մէջ։ «Երազային Հալէպը» իր մթնոլորտով պահելու առաջադրանքով։ Երազով…:

Ցեղասպանութեան 100-ամեակին ընդառաջ Լիբանանի ու Սուրիոյ հայ գաղութները կարեւոր դեր ունին կատարելիք՝ որպէս Արեւմտեան Հայաստանի մերձ շրջաններ: Սուրիական տագնապին մէջ թրքական գործօնին ներկայութիւնը կը վտանգէ հայկական պահանջատիրութեան թափը: Կարելի չէ անտեսել թրքական ռազմավարութեան մէջ սուրիահայ յառաջապահ գաղութը ջլատելու եւ տարտղնելու թշնամական միտումը: Հայ քաղաքական միտքը արթնօրէն հսկելու է, որ դրական չէզոքութենէն հայ համայնքը չշեղի…: Թուրքիան պատրաստ է զայն շահագործելու Սուրիոյ իր դաշնակիցներուն միջոցաւ: Քանդումի թիրախ ընտրուած հայկական կառոյցները շատ բան կ՚ըսեն այդ մասին…:

Թուրքիոյ հակառակ պետականօրէն հակազդեցութիւններուն՝ ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչումը իր ընթացքը կը շարունակէ:

Անկախ Հայաստանը պետական մակարդակով ցեղասպանութեան ճա նաչումը դարձուցած է իր արտաքին քաղաքականութեան առանցքը:

Կը մնայ, որ ցեղասպանութեան 100-ամեակին ընդառաջ հայկական միասնականութիւնը ամրանայ եւ ճիգերն ու պայքարը ուղղուին դէպի նոր յաղթանակներ: Յաղթանակներ ներքին եւ արտաքին ճակատ ներու վրայ։ Ներքինը՝ Հայաստանի եւ Սփիւռքի նորահաս սերունդներու գիտակցութեան եւ հոգիին մէջ կորսուած Արեւմտահայաստանի երազը մշտարծարծ պահելու աննահանջ պայքարն է։ Սրբազան լերան՝ Արարատին հասնելու եւ տիրանալու ուխտով…: Արտաքինը՝ ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչումի երթը շարունակելն է՝ հայ դատի հետապնդման ուղիով։

Սփիւռքը Հայաստանին նեցուկ եղած է դժուար օրերուն: Առանց Հայաստանի Սփիւռքը կը մնայ անհորիզոն եւ անհեռանկար գոյացութիւն: Ահա թէ ինչո՛ւ համահայկական կեցուածքը անհրաժեշտութիւն է անկախ հանրապետութեան ամրացումին համար։ Կը մնայ, որ «կոռուպցիա»ի դէմ պետական պայքարի քաղաքականութեան միանայ արտագաղթի կասեցման յատուկ մօտեցումը, ուր բացայայտօրէն երեւայ պետութեան մտահոգութիւնը՝ արտագաղթի երեւոյթին նկատմամբ: Ան ալ կախում ունի ընկերային վիճակէն՝ աղքատացումի վերացումով եւ գործազրկութեան բարելաւումով:

Բարգաւաճ եւ ժողովրդավար Հայաստանի երազը կը մնայ ընդհանրական հայութեան երազը…: Պատերազմի վտանգը առկայ է ռազմատենչ Ատրպէյճանի տարուէ տարի ակռաները սրող սպառնալիքներով: Սաֆարովի արտայանձնումը եւ ներման արժանացնելը, ինչպէս նաեւ Ստեփանակերտի օդանաւակայանին բացման պատրաստութիւնները ձգտուածութիւնը լարուած կը պահեն:

Աստուած բարին ընէ մեր ժողովուրդին ու հայրենիքին…:

5 Նոյեմբեր, 2012

 

ԽՈՀԵՐ ՍՓԻՒՌՔԻ ԵՒ ՍՓԻՒՌՔԱՀԱՅ ՀՈԳԵԽԱՌՆՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ

–.Ա.–

Մեծ Եղեռնի 80-ամեակին հետ Սփիւռքի գոյառման 80-ամեակն է:

Մեծ Եղեռնէն շատ առաջ, հայրենիքէն դուրս ապրող հայութիւն եւ հայկական գաղթօճախներ եղած են, բայց անոնք արտասահման յայտարարի տակ կը մտնեն: Սփիւռք Հասկացողութիւնը կը կապուի Եղեռնի տխուր հետեւանքներուն հետ, երբ բնաջնջումի ենթարկուած արեւմտահայութեան վերապրած մնացորդացը բռնօրէն տեղահանուելով տարագրուեցաւ իր բնաշխարհէն եւ ցրուեցաւ աշխարհով մէկ ծնունդ տալով հայկական Սփիւռքին։ Քսաներորդ դարու սկիզբի հայութեան ապրած ծանր ողբերգութեան բնորոշ է Սփիւռք եւ Սփիւռքահայութիւն տարազումը, որ հարազատօրէն տեղահանուած արեւմտահայութեան շարունակութիւնը կը կազմէ՝ լեզուի, հոգեբանութեան եւ մշակութային ժառանգութեան տեսակէտով: Զանազան պատճառներով, – անապահովութիւն, առեւտրական շարժառիթ, տնտեսա-ընկերային տագնապ, – պապենական հողերէն արտագաղթած հայութիւնը, որ արտասահմանեան երկիրներ հաստատուած է, կարելի չէ նոյնացնել եւ բաղդատել տարագիր հայութեան հետ, որ արմատախիլ եղած էր իր հողերէն, հայրենի օճախէն: Ճակատագիրի նոյնութիւն չկայ։ Տարագիրի, աքսորեալի ճակատագիրը, որ շարունակուող ողբերգութեան մը դատակնիքն է, ուրիշ իրականութիւն է, քան այն, ինչ որ սեփական ցանկութեամբ, կամքով եւ ի՜նչ-ի՜նչ քմայքներով հայրենիք լքողներու, գաղթողներու ցաւոտ պարագան է։

Հայկական Սփիւռքի ներկայ իրականութեան գունագեղ պատկերը ցոլացումն է երկու այլափոխուող երեսներուն եւ հայկականօրէն խոցոտ դիմագիծերուն: Սփիւռքահայ օտարամէտ կեանքին: Ահա թէ ինչո՛ւ բարդ հոգեբանութեամբ յատկանշուող երերուն իրականութիւն եւ անարմատ գոյութիւն է Սփիւռքը։ Միշտ հետամուտ՝ օտարումի եւ օտարացումի վտանգին:

Դէպի արտասահմանեան երկիրներ ափ առնող հայերը, – եղեռնէն առաջ, եղեռնի շրջանին, եղեռնէն ետք, – արեւմտահայերն էին:

Արեւմտահայաստանի գաւառներուն բարքերը, աւանդութիւնները, հոգեբանութիւնն ու մտածողութիւնը արտասահմանեան երկիրներ փոխադրելով իրենց հայու ինքնութեան հաւատարիմ մնալու ուխտով ակամայ սփիւռքացած արեւմտահայերը կը կազմէին սփիւռքահայութեան առաջին սերունդները: Երկիրէ երկիր, միջավայրէ միջավայր, մշակոյթէ մշակոյթ տարբերութիւններով յատկանշուող եւ իւրայատկութիւններով կազմաւորուող հայու նոր տիպարը ստեղծուեցաւ արտասահմանեան պայմաններու տակ: Այդ պայմաններու զարգացումով նոր միջավայրերու ազդեցութեամբ ծնունդ առաւ սփիւռքահայու նոր տիպարը, որ այս օրերու Սփիւռքի հա՛յն է իր իւրայատուկ հոգեխառնութեամբ:

Նոր կազմաւորուող հայկական Սփիւռքի առաջին տասնամեակներուն բնորոշ երեւոյթ էր արեւմտահայ բարքերուն, աւանդութիւններուն, լեզուին կառչումով եւ տեղական կեանքէն ինքնամեկուսացեալ կղզիացումով հայապահպանութեան համար պայքարը։ Գոյութեան կռիւին չափ կարեւոր էր հայկական ինքնութեան հանդէպ հաւատարմութիւնը։ Այս ազգային մղումով ալ, իր խրճիթին կառուցման հետ, մասնաւորաբար Միջին Արեւելքի մէջ գոյութեան կոչուեցան հայկական դպրոցները, որոնք առաջին շրջանին խրճիթէ տարբեր կառոյց չունէին: Այս դպրոցներու մէջ հասակ նետող հայեցի դաստիարակութեան շունչով սերունդները կազմեցին Սփիւռքի առաջին սերունդափոխները: Եղեռնէն վերապրածները, գաղթականութեան եւ որբութեան անկարելի պայմանները ճանչցած արեւմտահայերը, որոնց հոգեբանութեան մէջ կայուն տարածք գտած էր հայ գողգոթայի տառապանքը իր բոլոր տխուր գոյներով, չկրցան ձերբազատուիլ անոնց յաճախանքէն: Չտեղայնանալու, նոր միջավայրին եւ պայմաններուն չհամակերպելու մտայնութեան մէջ տեղ գրաւած էր լքած հողն ու օճախը վերստին դառնալու յոյսն ու երազը։ Նոսթալժին։ Իրենց զաւակներն ալ, իրենց անմիջական եւ ճնշող ազդեցութեան տակ, ոստումներ չըրին անցեալէն դէպի ներկայ եւ ներկայի մէջ տեղական պայմաններու յարմարեցման, համակերպման (integration-ի): Ապրեցան կեանք մը իրենց ծնողներուն հետ, որ դաւառն ու բնաշխարհը կը յիշեցնէ: Անհաղորդ մնացին տեղական լեզուին, միջավայրին եւ հեռու ապրեցան տեղական կեանքէն: Բանտարկուեցան հայ կեանքին մէջ եւ տարուեցան անոր հարցերով, ներգրաւուեցան անոր ազգային պայքարներէն ներս:

Նո՛յն հոգեբանութեամբ նոյնը պատահեցաւ նաեւ գրական-մշակութային կալուածէն ներս: Արեւմտահայ այն գրողները, որոնք եղեռնի օրերուն կա՛մ արտասահման կը գտնուէին, կամ եղեռնէն խուսափելով վերապրեցան՝ արեւմտահայ հոգեխառնութեամբ եւ գեղագիտական ըմբռնումներով շարունակեցին ստեղծագործել արտասահմանեան երկիրներու մէջ եւ գրեթէ՛ սփիւռքահայ նոր կեանքի գեղարուեստական պատկերացումները հեռու մնացին իրենց ստեղծագործական հորիզոնէն: Տեսադաշտէն: Քիչ բացառութեան մէջ Վահան Թէքէեանը մնաց այն արեւմտահայ բանաստեղծը, որ արեւմտահայութենէն դէպի սփիւռքահայ հոգեխառնութիւն փոխանցումի գրական կամուրջը հանդիսացաւ: Այս տեսակէտով է նաեւ, որ Յակոբ Օշական իր գրաքննադատական մէկ հատորը, որ իրեն համար առանցք ունէր Վահան Թէքէեանը, նուիրեց Սփիւռքին եւ անոր իրա՛ւ բանաստեղծութեան: Սփիւռքահայ գրականութեան առաջին սերունդը եւս արեւմտահայ գրականութեան մեծերուն եւ մանաւանդ Վահան Թէքէեանին զաւակները որպէս՝ թէ իբր հոգեխառնութիւն եւ գեղագիտական ճաշակ, թէ իբր լեզուա-ոճային արուեստ մնացին անոնց ազդեցութեան տակ, տեղ-տեղ հասնելով հանդերձ իրագործումներու։

Սփիւռքը կազմող տարբեր ցամաքամասերու հայութիւնը իր իւրայատկութեամբ մասնաւորուեցաւ։ Բոլորն ալ՝ Սփիւռք հասարակաց յղացքին մէջ մտնելով հանդերձ՝ իրարմէ տարբերեցան իւրայատուկ պայմաններու ներգործութեամբ: Հոգեբանական եւ քաղաքակրթական ազդակները իրենց դրական եւ ժխտական անդրադարձներով սփիւռքահայութեան դիմագծութիւնը տարբեր գոյներով բաղադրելով նոր կերպարանք տուին: Սփիւռքահայ համայնապատկերին մէջ Միջին Արեւելքը իր գոյնը ունի։ Արեւմտեան աշխարհը (Եւրոպա, Ամերիկա, Գանատա) իրը: Ազգային նոյն արմատներուն պատկանելու հասարակաց ինքնութեամբ, բայց իրարմէ տարբեր մտայնութեամբ: Յաճախ իրարու անհաղորդ եւ իրարու հակասող կենցաղակերպերու եւ մշակութային ազդեցութիւններու տարբերութիւններով։ Զիրար չհասկնալու այլամերժութեամբ նաեւ: Այս իսկ կը կազմէ Սփիւռքի խճանկարին բազմազանութեան հետ տարօրինակութիւնը։ Տարաբնոյթ բաղկացութիւնը։

Սփիւռքահայ կեանքի հոլովոյթը իր զարգացման տարբեր ուղիներով ստացաւ դիմագծութիւն մը, որ կը ցոլացնէ տուեալ ժամանակաշրջանի պատկերը: Սփիւռք ծնած իրերայաջորդ սերունդները սկսան դուրս գալ ազգային եւ հայկական միջավայրի սահմանափակող մեկուսացումէն եւ ընդխառնուիլ ոչ միայն տեղական կեանքի մթնոլորտին, այլեւ՝ բացուի՛լ աշխարհի հորիզոններուն: Աշխարհը յուզող մարդկային տագնապներուն: Սփիւռքահայ տարագիրի հոգեբանութիւնը, որ տիրականօրէն կ՚իշխէր հայ մարդու զգացական աշխարհէն ներս, հետզհետէ եւ սերունդէ սերունդ տեղի տուաւ տեղայնական ըմբռնողութեան առջեւ։ Լեզուական, կրթական, մշակութային մարզերէն ներս հայ սերունդներու շփումն ու հաղորդակցութիւնը ինքնաբերաբար զիրենք մղեցին տեղական կեանքի պահանջքներուն գոհացում տալու քաղաքացիական պարտաւորութիւններու կատարման: Ազգային գետնի վրայ նահանջը սկսաւ այն շրջանին, երբ տարագիրներու հերթափոխ սերունդները integration-ի իբր հետեւանք մերուելով տեղական կեանքին հետ, տունի, ընտանիքի եւ կալուածներու տէր դառնալով մոռցան պապենական հողն ու օճախը։ Արմատաւորուելով օտար հողին վրայ չքացաւ իրենց մէջէն բնաշխարհի կարօտը: Հայրենաբաղձութիւնը։ Այս իրավիճակէն թելադրուող հոգեբանութիւնը իր բանաստեղծութեան մէկ տողով կ՚ընդհանրացնէր սփիւռքահայ բանաստեղծ Նիկողոս Սարաֆեանը. «Երբ տունի տէր դարձողն իր հայրենիքը կ՚ուրանար»:

Հայրենիքի ուրացումէն աւելի երկու հայրենիքներու պատկանելիութեան հոգեկան պառակտումը, որ սփիւռքահայութեան երկուութեան բարդոյթն է, հոգեխառնութեան մը նոր հանգրուանը:

Լեզուն կորսնցուցած կամ լեզուն գործածող սփիւռքահայութեան նոր սերունդը այս հոգեխառնութեամբ կը յատկանշուի, որ սփիւռքահայու նոր տիպարը կը կազմէ։ Այդ տիպարներէն մէկուն վկայութիւնը, որ Կլէնտէյլի քաղաքապետ եղած է, Լէրի Զարեանինն է, յատկանշական է. «Բոլորս ալ ունինք այդ երկուութեան հարցը: Մեր բնաշխարհէն հեռանալէն ի վեր, քաղաքական կեանք մը վարելու առիթը երբեք չենք ունեցած: Միշտ մեկուսացած՝ եւ քաղաքականութենէ հեռու կեցած ենք: Զգոյշ եղած ենք, որ կողմ չբռնենք: Լաւ հայ մը մնալու եւ զօրաւոր ամերիկացի մը դառնալու միջեւ, ես հակասութիւն մը չեմ տեսներ: Մենք պէտք է լաւ հայեր մնանք, քանի որ ունինք պատմութիւն եւ հարուստ մշակութային ժառանգութիւն, միեւնոյն ատեն զօրաւոր ամերիկացիներ դառնանք, քանի որ այս երկիրը մեզ որդեգրեց եւ մեզի տուաւ պատեհութիւն, որ մեր ազգային ներքին կեանքը վարենք մեր հասկցած ձեւով»:

Անշուշտ միայն Ամերիկան չէ, որ մեզ որդեգրեց, այլ բոլոր այն երկիրները, ուր հայեր հաստատուած էին, կամ կը հաստատուին: Վայրը՝ ազգային տեսակէտով այնքան նշանակութիւն ունի, որքան որ լեզուով, ոգիով հայկականութիւնը կը պահէ: Իր հողային դատին տէր կը դաւանի ինքզինք հայ հաւաքականութիւնը: Բայց ո՛ւր ալ ըլլայ վայրը, ի՛նչ հանգամանք ալ ներկայացնէ հայութեան կեցութիւնը, վայրը՝ Սփիւռքն է եւ հայու հոգեխառնութիւնը սփիւռքահայու հոգեխառնութիւնն է։

Հոգեխառնութիւն մը, որ կը դնէ երկուութեան բարդոյթը դիմագրաւելու եւ լուծելու հրամայականին առջեւ, Եղեռնէն 80 տարիներ ետք, սփիւռքահայ կեանքի նոր հանգրուանին:

Ազգային, քաղաքական, մշակութային թէ գրական մեր հեռանկարները Սփիւռքի մէջ այս իրականութենէն պիտի մեկնին, առողջ հայեացքներով թեւակոխելու համար 21-րդ դարը:

–.Բ.–

Մեծ Եղեռնէն 80 տարիներ ետք, այսօրուան Սփիւռքը կը պարզէ այնպիսի խայտաճամուկ պատկեր մը, որ հիմնովին կը տարբերի իր կազմութեան եւ յետագայ տարիներու իրավիճակէն։ Իրենց պատմական հայրենիքէն՝ Արեւմտահայաստանէն տարագրուած հայերու զաւակները Սփիւռքի ութերորդ սերունդի ներկայացուցիչները կը կազմեն: Սերունդներ, որոնք սփիւռքահայու հոգեխառնութեամբ կ՚ապրին, կը գործեն, կը զգան եւ կը ստեղծագործեն: Տարագիրներու զաւակներու սերունդները այլեւս, իրենց հայու ինքնութեան հետ զիրենք որդեգրած հայրենիքներու ինքնութեան հանդէպ հաւատարմութեան ապրումն ու կեցուածքը ունին: Հայ են եւ լիբանանցի հայ են եւ ֆրանսացի հայ են եւ ամերիկացի հայ են եւ գանատացի.հ են եւ եւրոպացի: Ո՛րն է այսօրուան սփիւռքահայուն համար առաջնահերթը: Երեք դասակարգեր կազմուած են սփիւռքահայու հոգեխառնութենէն:

Առաջինը անոնք են, որոնք հայկականը առաջնահերթ կը համարեն՝ ազգային շեշտուած կազմաւորումի իբր արդիւնք (առաւելաբար Միջին Արեւելքի հայերը) եւ կառչած կը մնան լեզուին, մշակոյթին եւ պատմական ժառանգութեան: Սփիւռքահայութեան ամրապինդ կորիզը ա՛յս դասակարգի եւ ա՛յս ազգայնօրէն վաւերական հոգեխառնութեան տէր հայերն են: Կը խօսին ու կը գրեն հայերէն. ազգային արժէքներու ոգիով կը շնչեն. հայրենիքի շունչով կ՚ապրին. հայկական իրաւունքներու համար կը պայքարին։ Այս դասակարգի հայկականօրէն ամուր հայերուն համար, օտարացումի վտանգը անմիջական չըլլալով մէկտեղ, անորոշ է ապագան եւ հարցականը մղձաւանջի նման կը տագնապեցնէ. մինչեւ ե՞րբ այս հոգեխառնութեամբ սփիւռքահայերու դիմադրականութիւնը Սփիւռքի օտար հողերու սայթաքուն եւ լպրծուն գետիններուն վրայ պիտի յարատեւէ։ Ե՞ւս 80 տարի, 100 տարի, 150 տարի: Միայն Աստուած ու մարգարէները գիտեն կռահել…: Այս յուսալից շրջանէն ալ կորուստը, այլասերումի տեսակէտով, անհաւանական եւ անխուսափելի չէ։ Եթէ արդէն ախտանշանը յայտնուած չէ եւ իբր ազգային մտահոգութիւն հաւաքական հայութեան պարզուած չէ…:

Հայկականութեան եւ ազգային տագնապի այս ապրումները իբր սփիւռքահայ հոգեխառնութեան մէկ արտայայտութիւնը գրականօրէն դրսեւորուած են սփիւռքահայ վաւերական գրողներու արձակ թէ բանաստեղծական ստեղծագործութիւններու մէջ՝ հայկական Սփիւռքի տարբեր կեդրոններու մէջ մշակուած: Ստեղծագործութիւններ, որոնց մէջ հայապահպանութեան տագնապը, ազգայինէ նահանջը, տեղական պայմաններու հետ բախումներն ու խաչաձեւումները՝ իբր սփիւռքահայ կեանքի իրականութիւն՝ գեղարուեստականօրէն ցոլացուած են: Կ՚ապրին հայ գրականութեան մէջ՝ իւրայատուկ պայմաններու եւ իւրայատուկ ժամանակաշրջանի վկայութիւններ որպէս: Այդ էջերուն մէջ արհամարհելի չեն հարկաւ քարոզչական եւ հռետորական անարուեստ տափակութիւնները եւ գրական գաղափարախօսութեան կրկնողական անխուսափելիութիւնները եւ որպէս հետեւանք հնամաշ յանկերգները:

Անոնք նորարարական մշակումի պակասին իբրեւ հետեւանք, միօրինակութենէ տառապած են: Հակառակ նիւթի միօրինակութեան անպատեհ կողմին, Սփիւռքի մէջ հայապահպանութեան հոգեխառնութիւնը տակաւին լրիւ սպառած չէ գրականութեան համար իր հնարաւորութիւնները եւ տաղանդաւոր նոր գրողներ, նիւթին տարբեր երեսներէ մօտեցումներով եւ անդրադարձներով կրնան նոր երանգներով սփիւռքահայ գրականութիւնը հարստացնել:

Սփիւռքահայ հոգեխառնութեան երկրորդ դասակարգը կը կազմեն անո՛նք, որոնք առաջնահերթութեան հարց չունին: Հաւասարազօր ուժգնութեամբ փարած են իրենց զոյգ ինքնութիւններուն: Հայութեամբ կը հետաքրքրուին, ազգային ընդհանրական հարցերէ ալ հեռու կանգնած չեն, հայերէն մըն ալ կը խօսին, բայց իրենց առօրեայ կեանքի բջիջները կազմուած են եւ կը շնչեն հայու ինքնութեան խորթ ու օտար հեւքով։ Միջավայրին օդը ամբողջութեամբ ներծծած, ապրած երկրին տնտեսա-ընկերային կեանքով եւ մտահոգութիւններով կլանուած, անոր ապրելու ոճն ու մտածողութիւնը որդեգրած սփիւռքահայու նոր հոգեխառնութեամբ յատկանշուող աշխարհաքաղաքացին (քոզմոփոլիթ) է հայու այս տիպարը: Սփիւռքի այս դասակարգի հայերը, որոնք ծագումով հայ բնորոշումը ստացած են, մէջերնէն, իրենց խելքով, կարողութեամբ եւ տաղանդով քաղաքական, տնտեսական, գիտական եւ մշակութային մարզերէն ներս տեղական թէ միջազգային չափանիշներով յաջողածներ եւ պատուաբեր դիրքերու տիրացածներ կարեւոր թիւ կը կազմեն: Հայաստանի թէ արտերկրի հայերս, որ օտար հորիզոններու տակ, կատարներ բարձրացած եւ օտարներէ փառաբանուած ծագումով հայ արժէքներով կը սիրենք հպարտանալ, չափազանցութիւններու կ՚երթանք (հայուն նկարագրին յատուկ է չափազանցութիւնը) նո՛յն արժէքով հայ իրականութեան մէջ ստեղծագործող հայը ստորագնահատելու ստորակայութեամբ: Կարծես միակ չափանիշը օտարինը եղած ըլլար…: Մարգարէ ըլլալու կարիքը չկայ կռահելով ցաւագինօրէն հաստատելու, որ ազգային տեսակէտով, – ձուլում-մահացման,- ի՜նչ ճակատագիր վերապահուած է այսօրուան ծագումով հայերու զաւակներուն՝ առանց հեռուները երթալու ասկէ 25 տարիներ ետք…: Օտարախօսութիւնը այս դասակարգի հայերու մօտ հետզհետէ աւելի ընդհանրանալու վրայ է:

Ինչքա՜ն ալ մեր ազգային ինքնասիրութիւնը շոյող վկայութիւններ ըլլան Սարոյեաններու եւ Ազնաւուրներու հայամէտ արտայայտութիւնները, Սփիւռքի զաւակ իրենց թոռները, որոնք իրենց բոլոր բջիջներով մերուած են օտար հողին եւ մշակոյթին, պիտի կորսուին հայութեան համար: Զանցառելի երեւոյթ չէ օտար ամուսնութիւններու ընդհանրականութիւնը, որ հայասպան եւ հայաքանդ չարիքը կը կազմէ այսօրուան Սփիւռքին եւ վաղուան հայութեան աճին…: Այս սերունդի հայապահպանութեան մասին խօսիլ, պիտի նշանակէր լուսնի բնակիչ ըլլալ…:

Սփիւռքի հայագիր եւ օտարագիր գրողները, որոնք Սփիւռքի հայերու այս օրերու հոգեխառնութեան արտայայտիչը կոչուած են ըլլալու կամ դառնալու, չեն կրնար անտեսել իրենց ժողովուրդի տարատունկ հատուածին ազգային դառն ճակատագիրը, որ Թուրքիոյ կողմէ գործադրուած ցեղասպանութեան շարունակուող ողբերգութեան հայասպան հետեւանքն է: Անոնցմէ մէկուն՝ Յակոբ Կարապենց՝ Սփիւռքի հոգեխառնութեան մասին կատարած բնորոշումը կը բխի հայ գրողին աշխարհաքաղաքացիական պատկանելիութենէն. «Ես Սփիւռքի ծնունդ եմ, աւելի սփիւռքահայ, քան պարսկահայ կամ ամերիկահայ։ Սփիւռքից զատ այլ աշխարհ չգիտեմ, եւ, իր բոլոր հակասութիւններով հանդերձ, ինձ հարազատ եմ զգում Սփիւռքի ճամբաներում, երբեմն նոյնիսկ ինձ զգալով աշխարհաքաղաքացի։ Հակառակ մէկտեղման ու կղզիացման ջանքերի, սփիւռքահայը գնալով դառնում է աշխարհաքաղաքացի: Սփիւռքահայ արդի գրողը լեզուական ու մշակութային լարերով մայր երակին կապուած լինելով հանդերձ, աւելի տիրող քաղաքակրթութեան արդիւնք է, քան աւանդական ազդակների» («Երկու աշխարհ. Գրական փորձագրութիւններ» հատորէն):

Սփիւռքի մէջ բնական երեւոյթ է աւանդական ազդակներէն հեռացումով տիրող քաղաքակրթութիւններու եւ մշակոյթներու ազդեցութեան ենթարկումը: Աշխարհաքաղաքացիական կեցութեամբ թէ օտար մշակոյթներու կլանումով, ո՛ւր կը կայանայ հայ մշակոյթին բերուելիք նպաստը: Հայագիր գրողը, այսօրուան Սփիւռքի իրականութեան մէջ, աշխարհաքաղաքացիական կեցութեամբ, ինչքա՜ն ալ անհեթեթ աշխարհի մը բնակիչ մարդն ու անոր խորթացումը ընկերութենէն, օտարացումը իր ինքնութենէն սեւեռէ իր գրականութեամբ, հայերէն լեզուով մշակուած ըլլալու հանգամանքը կը բաւէ, որ ան հայ մշակոյթին մէջ ապրի: Սփիւռքի արդի հայագիր գրողներու գրականութեան խորքը այս տարրերով կը յատկանշուի եւ որքա՜ն ալ հայապահպանման դասական աւանդական ծիրէն դուրս կուգայ, բայց չի դադրիր սփիւռքահայ գրականութեան կարեւոր նպաստ բերելէ: Իսկ ծագումով հայ օտարագիր այն գրողները, որոնք ո՛չ լեզուով եւ ո՛չ ալ սփիւռքահայու ոգեխառնութեամբ օժտած են իրենց գրականութիւնը, չեն առընչուիր հայ մշակոյթին հետ: Պէտք չէ աժան հպարտութեամբ մերը դարձնենք զանոնք (Հանրի Թրուայա): Կամ՝ քաղաքական աշխարհէն ներս Ֆրանսայի հանրապետութեան նախագահութեան ձախողած թեկնածու՝ Էտուար Պալատուրը:

Սփիւռքի խայտաճամուկ պատկերը առաւել եւս բազմագունելով գունաշփոթ յառաջացուցին երրորդ դասակարգը կազմող սփիւռքահայերու այն զանգուածները, որոնք Հայաստանէն, Պարսկաստանէն, Պոլիսէն եւ Միջին Արեւելքի հայահոծ գաղթօճախներէն գաղթեցին:

Ինչպիսի՛ հոգեխառնութեամբ կը յատկանշուի ասոնցը: Նախ՝ լեզուի տեսակէտով արեւմտահայերէնը ձեւազեղծուեցաւ: Արեւելահայերէնը իր բառամթերքով եւ լեզուա-ոճական արտայայտութիւններով թափանցեց` աղճատելով արեւմտահայերէնի դասական բիւրեղեայ դիմագիծը: Արեւմտահայերէնի ճակատագիրը արտասահմանի ներկայ պայմաններու տակ մտահոգիչ է։ Լեզուն եթէ մէկ կողմէ պահողը ժողովուրդն է առօրեայ իր գործածութեամբ, միւս կողմէ զայն մշակողն ու զարգացնողը գրողն է։ Ո՞ւր եւ ի՞նչ եղանակներով արեւմտահայերէնը իր դասական գեղեցկութեամբ կարելի պիտի ըլլայ պահել, երբ օտարախօսութիւնը ընդհանրանալու վրայ է, նոյնի՛սկ Միջին Արեւելքի մէջ, արաբախօսութեամբ թէ արաբերէն բառերու, ասացուածքներու եւ ոճերու հայերէնի մէջ ներմուծումով: Արեւմտահայերէնը զարգացնող գրողներ պիտի յայտնուի՞ն, – Ամերիկաներէն եւ Եւրոպայէն հրաժարելով, – Միջին Արեւելքի հայահոծ շրջաններէն:

Լեզուին առընթեր հոգեխառնութեամբ եւս աղճատումն ու խառնակութիւնը ակներեւ է: Արեւմտահայերն ու արեւելահայերը մի՛շտ ալ բնորոշ յատկանիշներով իրարմէ տարբերած ու զատորոշուած են:

Բարքերու, մտայնութիւններու հակազդեցութենէն սփիւռքահայու նոր տիպար մըն ալ սկսած է ձեւաւորուիլ եւ ի յայտ գալ։ հարց է թէ Հայաստանէն արտագաղթած գրողն ու ստեղծագործ մտաւորականը, հայրենի հողին վրայ ապրած օրերուն, հայրենի հողին սրբութիւնը, նուիրականութիւնն ու խորհուրդը երգելէ ետք, ամերիկեան բազմազգ ովկիանոսին մէջ, հիմա հայրենիքի կարօտը պիտի երգէ հայրենաբաղձութեան հառաչներ բարձրացնելով…: Ի՜նչ վաւերականութեամբ գրականութիւն կրնայ ստեղծուիլ այս խառնաշփոթ ու

Սփիւռքի այսօրուան իրադրութիւնը յուսադրիչ չէ վաղուան համար: Քանակի թէ որակի նահանջով։ Հայերէն խօսողներու թիւը կը նուազի. գրողներու թիւը՝ աւելի …։

1942-ին գրուած Վահան Թէքէեանի բանաստեղծութիւնը՝ «Լեզուն որով գրեցի», կուտայ գրուած թուականէն 100 տարի ետքի Սփիւռքի իրական պատկերը.

Լեզուն որով գրեցի՝ երկրի երեսը քիչեր
Կը կարդային զայն արդէն ու պակսեցան անոնք ալ…
Հարիւր տարի ետք միայն, իր այս ձեւով, այս սխալ
Կամ ճիշդ ձեւով ու հնչմամբ՝ լեզուն անուշ զոր խօսեր
Էին անուշ տղաքներ, գուցէ խօսող չունենայ…

Անկախ ու ինքնիշխան Հայաստանի գաղափարը բաւարա՞ր պիտի ըլլայ Սփիւռքը փրկելու համար…:

 

 

ՄԱՐԴԸ, ՄԵԾ ՄԱՐԴԸ
ԵՒ ՈՒՐԻՇ ՄԱՐԴԵՐ

Աշխարհում ամէն բան հեշտ է, մի բան է դժուար՝ մարդ լինելը. դրա համար է, որ Համլէթը, երբ իր հօրը ուզում է գովել, ասում է` մարդ էր նա:

Յովհ. ԹՈՒՄԱՆԵԱՆ

Մարդը գաղտնիք է: Պէտք է հասկնալ այդ գաղտնիքը եւ եթէ ամբողջ կեանքդ յատկացնես հասկնալու, մի ըսեր թէ ժամանակ կորսնցուցած ես: Ես այդ գաղտնիքով կը զբաղուիմ, որովհետեւ կ՚ուզեմ մարդ ըլլալ:

ՏՈՍԹՈՅՈՎՍՔԻ

Տաղանդաւոր գրողները զարդարում են գրականութիւնը, տաղանդաւոր մարդիկ զարդարում են կեանքը:

Վահան ՏԷՐԵԱՆ

Գլխաւորն այն է, որ մարդը հոգի ունենայ, եւ այդ հոգին սիրէ ճշմարտութիւնը, ընկալէ զայն ուր ալ ան գտնուի:

ԿԷՕԹԷ

Մարդը իբր կեանքի գերագոյն արժէք հին դարերէն մինչեւ ներկայ օրերը եղած է ու կը մնայ փիլիսոփայական միտքին եւ բարոյագիտութեան (ethics) առանցքը: Փիլիսոփայութեան եւ բարոյագիտութեան հետ կրօնքները, մասնաւորաբար քրիստոնէութիւնը, մարդն ու անոր կատարելութեան իտէալը պատկերացուցած են հոգե-բարոյական ըմբռնումներու, առաքինութիւններու եւ յատկանիշներու ամբողջական համակարգով մը, որ կազմած է մարդու հասկացողութեան դաւանանքը: Աւանդական ըմբռնողութիւնը։ Փիլիսոփայութիւնն ու կրօնները, եթէ ուրիշ շատ մը էական հարցերու շուրջ տարակարծիք եղած են ու կը մնան, բայց հաշտ են մարդու հասկացողութեան ըմբռնումին մէջ։ Ու այդ հասկացողութեան մէջ մարդը դուրս կը մնայ ազգային պարունակէն եւ կը բարձրանայ ընդհանրական այն մտածողութեան, ըստ որում մարդը իբր մարդկային առաքինութիւններու եւ յատկանիշներու հանրագումար մարդու վաւերական տիպար է, ինչ ազգի ծնունդ ալ եղած ըլլայ: Մարդ հասկացողութեան մարմնացումը, այսինքն՝ մարդու դրական տիպարը ո՛չ ցեղի, ո՛չ կրօնքի խտրականութիւն կ՚ընդունի։

Փնտռուածը արդէն մարդու վաւերական տիպարն է, գլխագիր մարդը, որ դարերու բարոյական արժէքներու եւ առաքինութիւններու մարմնացումը ըլլայ, առանց ազդուած ըլլալու դարու բարոյական այլասերիչ հիւանդութիւններէն եւ որուն կարելի ըլլայ ըսել. Մարդ է։ Մարդ մը, որ իր մարդկային անաղարտ էութեամբ կը բարձրացնէ ընկերութիւնը, կը հարստացնէ մարդկութիւնը, կը զարդարէ կեանքը։ Այն ընկերութիւնը, այն հաւաքականութիւնը, որ մարդու տաղանդով օժտուածներու աւելի ստուար թիւ ունի, այդ շրջապատէն ներս բարոյական ապականութիւնը կը նուազի, մթնոլորտը կ՚ազնուանայ, մարդկային արժէքներն ու արժեչափերը գերակշիռ կը դառնան, մարդկայնութեան շունչը կը տիրապետէ: Կեանքին գերագոյն հաճոյքներէն եւ անխառն վայելքներէն կը հանդիսանայ մարդու հետ հանդիպումը. մարդկային արժէքներու հաւատացողներու հետ գործակցութիւնը։

Մարդու դրական կերպարներու, որոնց թէ՛ վէպերու, թէ՛ փիլիսոփայական-տեսական գրութիւններու եւ թէ՛ մանաւանդ կեանքի մէջ կը հանդիպինք՝ կը համակուինք հիացումի եւ ներշնչումի ապրումներով: Անոնք ընկերային տնտեսական կեցութեան եւ ուսումնական մակարդակին հետ չեն առընչուիր։ Ո՛չ ալ հանգամանքի հետ: Ամէն խաւէ ներս, – հարուստ աղքատ, տգեղ գեղեցիկ, տգէտ-զարգացած, – մարդու դրական տիպարներ կան, կ՚ապրին, կը գործեն՝ ինչքա՜ն ալ նուազած ըլլան անոնք: Կեանքին ներշնչող բարոյական հարստութիւններն են անոնք:

Մարդը մարդ պահող ազնուականութիւնը, որ ամէն տեսակ փոքրոգութեան, հոգիի աղքատութեան եւ գձուձութեան ժխտումն է, շատ սովորական թէ վերնախաւի մարդոց հոգիներէն հաւասարապէս կրնայ ճառագայթել, ծորիլ եւ սփռուիլ: Կարեւորն ու հիմնականը ազնուական խառնուածքի ու նկարագիրի տէր մարդն է, որ կ՚ապրի իր խղճին հետ հաշտ արդարութեամբ, սեփական աշխատանքին վաստակով եւ ուրիշներուն օգտակար ըլլալու, բացուելու ապրումներով։ Անձնասիրութենէ բոլորովին հեռու նուիրումով ո՛չ միայն իր սեփականը կը պաշտպանէ, այլեւ՝ ուրիշներուն իրաւունքը։ Կը տրուի, կը բաշխուի մարդոց, երբ անոնք կարիքը ունին իրեն…: Անկեալին, տկարին, անտեսուածին, անիրաւուածին եւ ճնշուածին ձեռք երկարելը մարդու հանդէպ սիրոյ արտայայտութիւնն է, որ ցուցանիշը կը կազմէ մարդու յատկանիշին: Մարդասէրն է մարդը եւ հոգիին մէջ մարդոց հանդէպ սէր չունեցողը մարդ չէ…: Մարդու դրական տիպարներն են, որոնք հարազատի զգացողութեամբ ազգականն են մարդկային բոլոր հոգիներուն: Այն հոգիներուն, որոնք ինչպիսի պարագաներու եւ պայմաններու մէջ ալ գտնուին, դրուժանութեամբ, ապերախտութեամբ եւ թշնամութեամբ չեն վերաբերիր իրենց բարերարին, պաշտպանին նկատմամը: Կը մնան մարդ եւ չե՛ն մոռնար իրենց վայելած բարիքներն ու օգուտները՝ շահախնդրօրէն ուրիշ տէրեր գտնելէ եւ անոնց ծառայել սկսելէ ետք…: Մարդու դրական տիպարին մէջ արմատաւորուած կ՚ըլլայ անշահախնդրութիւնն ու իրեն եղածը չմոռնալու առաքինութիւնը…:

Մարդու դրական կերպարը կը բնորոշուի իր պարզութեամբ եւ համեստութեամբ: Գրագէտ Տոլստոյի հայեացքով, մարդկային փոխյարաբերութեան ընթացքին, մարդուն բարոյական գեղեցկութիւնը կազմող գլխաւոր արժանիքներէն է պարզութիւնը։ Մարդուն արձանագրած յաջողութիւնը, որ իր իտէալը կը կազմէ, փորձարանաւոր է, որովհետեւ նիւթական, ընկերային դիրքի, ուսումնական նուաճումներն ու յաղթանակները մարդը կ’այլասերեն ընդհանրապէս եւ զայն կը հեռացնեն պարզութենէ եւ համեստութենէ…: Բարձրացումին եւ յաջողութեան մէջ պարզութիւնն ու համեստութիւնն է մարդկայինը, որ ապացոյցն է մարդ մնալու կամքին եւ յարատեւութեան…:

Բարին մարդուն մէջ եւ առհասարակ բարութիւնը կեանքի մէջ մեկնաբանողներ կան իբրեւ խեղճութիւն, տկարութիւն: Տկարութիւն մը, որ «կարողութիւնը» չունի չարիք գործելու: Բարին մարդու դրական կերպարին մէջ խղճին ձայնն է, արդարութեան կանչն է, ճշմարտութեան սէրն է ու հոգիին ներկայութիւնը։ Հոգիի տէր մարդը ո՛չ միայն չարիք չի գործեր, այլեւ՝ չարին գոյութիւնը չի հանդուրժեր:

Բարի մարդը եթէ չարիք չի գործեր, բայց չարին դէմ պայքարելու քաջութենէն զուրկ չէ…:

Մարդը իբրեւ ընկերային էակ ենթակայ է ընկերային պայմաններու ազդեցութեան: Այդ ազդեցութեան ամէնէն փորձիչն ու ժխտականը ընկերային չարիքն է, որ կը խաթարէ բարոյական կերպարը: Վաւերական մարդը կը յաղթահարէ ընկերային չարիքին անդրադարձները եւ կը պահէ բարոյական կերպարին անաղարտութիւնը: Չի՛ դառնար ո՛չ գործիք եւ ո՛չ ալ միջոց՝ նիւթին եւ նիւթին ուժը ունեցողին ձեռքին: Բարձր կը պահէ մարդու իր արժանապատուութիւնը, դիրքէ, պաշտօնէ եւ ամէն շահախնդրական խայծերէ: Ամէն զոհողութեան գնով կը պաշտպանէ ո՛չ միայն իր, այլեւ՝ ուրիշներու արժանապատուութիւնը։ Արժանապատուութենէ զուրկը, մարդու կոչումէն պարպուածն է: Իսկ որքան շատ ըլլայ այդպիսիներու քանակը, այդքան ընկերութեան մարդկային որակը անկում կ՚արձանագրէ: Մարդու այս որակին գիտակցութեամբ է, որ Օստրովսքիի հերոսներէն մէկը յարած է. «Մէկ բանէն կը վախնամ, որ մարդ չկորսնցնէ յարգանքը իր նկատմամբ, չկորսնցնէ ինքնասիրութիւնը։ Առանց ինքնասիրութեան դժուար չէ դառնալ պանդոկի գջլոտ հերոս, կամ հարուստ մարդոց ծաղրածու։ Ո՛չ, աւելի լաւ է այդպիսի մարդու ճակատին գնդակ արձակել»:

Մարդու արժեւորումը կատարող բարոյագէտ-իմաստասէրներու կողմէ նոյնքան թանկ կը գնահատուի նաեւ ամօթի զգացումը մարդուն մէջ: Ինքզինքէն, ընկերութենէն եւ հանրային կարծիքէն չամչցողը անպատասխանատուութեան մարմնացումն է, որ կեանքի ծովուն մէջ ղեկ ու առագաստ կորսնցուցած գինովի նման կը դեգերի, հուսկ ապա՝ կործանելու համար:

Ուղղամտութիւնը մարդու առաքինութիւններուն յետնագոյնը չէ՛:

Անո՛վ պայմանաւորուած է մարդուն անհատականութիւնը, որ կը բացայայտուի սկզբունքային կեցուածքներով, շիտակութեամբ։ Ո՛չ միայն չի վարանիր, չի վախնար ուրիշներու անպարկեշտութիւնն ու անվայել ընթացքը մատնանշելէ, քննադատելէ, այլեւ՝ կ՚ընդունի ինքնավստահութեամբ, ուրիշներէ իրեն ուղղուած ճիշդ ու արդար նկատած նկատողութիւնները՝ եթէ մանաւանդ զերծ են անոնք խծբծանք է։ Յեղյեղուկութիւնը ո՛չ միայն յարիր չի նկատեր իր գործելակերպին եւ կեանքի ընթացքին, այլեւ՝ յեղյեղուկներուն հետ գործակցութիւնը չի հանդուրժեր:

Մարդու քրիստոնէական պատկերացումը, որ մարդու կատարելութեան ձգտումն է, իր մէջ կը բովանդակէ մարդուն ամէնէն դժուար յաղթահարելի զգացումը: Հակառակութիւն մը, ապերախտութիւն մը, անարդարութեան արարք մը, չարագործութիւն մը ներելու վեհանձնութիւնն է ան, որ ո՛չ միայն մարդը զերծ կը պահէ կատաղութենէ, դաժանութենէ, չար ու կոպիտ փոխադարձութենէ (մարդկայինը կորսնցնելու աստիճան), այլեւ՝ վատոգի ստորնութեան ստորնութեամբ պատասխանել է…:

Մարդու մարդ ըլլալու արժէքը ամէն օր կ՚երեւայ, երբ ան իր փոխյարաբերութիւններու ընթացքին իր մարդկային նկարագիրին թելադրութեամբ կուտայ մարդուն իր արդարակշիռ եւ արժանի արժէքը։ Արժէքներու գնահատութեան զգացողութիւնն ու գիտակցութիւնը կ՚ունենայ: Չի պահեր, չի ծածկեր, չ՚անտեսեր, այլ՝ ուր որ է, կը հանէ, կը գնահատէ, կը քաջալերէ եւ կը պաշտպանէ արժէքը…։

Մարդու գերագոյն կոչումը մարդ ըլլալը համարելով կրօնա-փիլիսոփայական հայեցողութիւնը, մարդը՝ իրեն սահմանուած կեանքի ճանապարհը այնպէս պիտի անցնի, որ առաքելութիւն մը դառնայ մարդ դառնալու եւ մարդ մնալու ձգտումը, որպէս զի Յովհաննէս Թումանեանի մտածողութեամբ՝ իբրեւ մարդ գալէ ետք այս աշխարհ, իբրեւ մարդ ալ երթայ աշխարհէն…։

Մեծ մարդը՝ մարդ ըլլալու առաքինութիւններու գումարին կը միացնէ մեծութեան յատկանիշները, որոնք կը բացայայտուին իր ընդգըկած բնագաւառի՝ հոգեւոր, պետական, ազգային, քաղաքական եւ մշակութային՝ նախաձեռնութիւններու եւ ծառայութիւններու տարողութեամբ: Հանգամանքը չէ, որ մարդը կը մեծցնէ, այլ` մարդն է, որ իր մեծութեան շուքը կուտայ անոր եւ իր ոգիին բարձրութեամբ կ՚իշխէ հոգիներուն վրայ։ Վաւերական մեծերը բնական ճամբով ձեռք կը ձգեն հանգամանքը եւ զայն միջոց կը ծառայեցնեն հանրօգուտ նպատակներու յաջողութեան: Իրական մեծերը անո՛նք, որոնք իրենց գործո՛վ, ընկերութեան վրայ իրենց ազդեցութեա՛մբ, բացած նո՛ր ճանապարհով եւ առաջնորդող մտածողութեամբ կ՚արդարացնեն իրենց մեծութիւնը եւ չեն իսկ մտածեր, որ իրենք մեծ են: Ժամանակն է, որ կը բերէ իր վկայութիւնը: Մարդկութեան, իրենց ժամանակակիցներուն եւ յետնորդներուն իրենց տուածովը կը մեծնան եւ անոնք է, որ կը մեծցնեն՝ օրուան անցողիկ արժէքներէն եւ պարագայական չափանիշներէն վեր գնահատութեամբ: Ի գին տառապանքներու, չհասկցուելու հոգեմաշումին եւ հալածուելու տանջանքին՝ լռութեամբ, ներքին հաւասարակշռութիւն մը յատկանշող հանդարտութեամբ եւ կամքին յարատեւութեամբ կ՚ընթանայ իրենց ուղին: Չեն զգացներ անգամ, որ կը տառապին: Իտէալը, որուն հասնելու ընդհանրական ձգտումներով թեւաւորուած է իրենց հոգին, կ՚անտեսէ խոչընդոտներն ու մարդկային գձուձութիւնները՝ նուաճելու համար իտէալին բարձունքը: Իտէալներն ու իտէալներու նուաճումներն են, որ կը մեծցնեն մարդը:

Տեսիլքի մարդն է մեծ մարդը, որ ժամանակաւոր ձախողութիւններէ չ՚ընկճուիր, պարտութիւններէ չի բարոյալքուիր, այլ՝ կը վերականգնի ապագայի հայեացքով՝ հաւատքի զօրութեամբ զինուած:

Մեծերու մեծ եւ յանդուգն գաղափարներուն դէմ փոքրերը իրենց միջակութեամբ եւ ճղճիմութեամբ կանգնած կ՚ըլլան: Ճշմարիտ մեծերը չեն նահանջեր եւ չեն հրաժարիր իրենց գաղափարներու աշխարհէն եւ տարածումէն: Ընկերութեան եւ ընդհանրապէս մարդկութեան բարոյական շէնքերը, որոնք կը բարձրացնեն միջազգային ընտանիքը սայթաքումի վայրէջքներէն, մեծերու արգասիքներն են, անոնց յղացումին եւ կառուցումին ճարտարապետները, որովհետեւ իրական մեծերը դրական, կառուցողական ուժի եւ ոգիի մարմնացումներն են: Կը կառուցեն վաղուան համար, սերունդներու ապագային համար: Ի՜նչ փոյթ թէ կառուցումները փուլ կուգան իր կառուցածները կը քանդուին: Մեծ մարդը մեծ սրտին համբերատար ուժականութեամբ կը վերսկսի՝ մի՛շտ շինելու, վերանորոգելու, վերածաղկեցնելու ամրաշէն նկարագիրով: Մեծերը չեն քանդեր…:

Հոգեւոր մակարդակի վրայ մեծն ու ընդհանրականը այն է, որ իր խօսքին եւ գործին ներդաշնակութեամբ կ՚առաջնորդէ մարդկութիւնը իր կեանքին պերճախօս օրինակով: Իր հոգեւոր լոյսով աշխարհի թէ հոգիներու մէջ կայք հաստատած մութերը կը փարատէ: Լոյս, սէր, խաղաղութիւն կը բերէ: Իր հոգեւոր անհատականութեամբ կը ճառագայթէ՝ հոգեւոր, բարոյական եւ մարդկային արժէքներուն ընծայած մեծաշուք հովանաւորութեամբ: Մարդկութիւնը իր մէջ ընդգրկող մեծ հոգիով եւ մարդկային ցաւին սփոփանք բերող մարդկայնականութեամբ:

Այն երկրին մէջ, որ պետութեան գլխուն մեծ մը կանգնած է, իր իմաստուն քայլերով, ժողովրդանուէր նախաձեռնութիւններով, բարեկարգչական ծրագիրներով, ընկերային մտածողութեամբ եւ ժողովուրդի պահանջքներուն ընդառաջող մարդասիրութեամբ երկիրն ու ժողովուրդը կեանքի փոթորկոտ ծովէն կ՚առաջնորդէ ապահով նաւահանգիստներ: Փորձութիւններու առջեւ անյողդողդ եւ վտանգներու դիմաց դիմադրական ուժի եւ ոգիի մարմնացումն է պետական մեծ մարդը, որ վճռականօրէն կրնայ որոշումներ առնել եւ գործադրել: Առանց պարագայական հովերէ ազդուելով թեքող եւ բեկանող եղէգի նմանելու…: Անձնական շահէ աւելի պետական շահի ընդհանրականութեամբ կը գործէ, կը մտածէ, կը շարժի…:

Ազգային-քաղաքական մեծութիւնները անոնք են, որոնք կատարեալ եւ ամբողջական յանձնառութեամբ, անշահախնդրութեամբ գաղափարականի մը եւ տեսլականի մը կրակն ու ներշնչումը իրենց մէջ կը նետուին պայքարի դաշտէն ներս իրենց հաւաքականութեան համար յաղթանակներ նուաճելու եւ անոնց երազները իրականացնելու հեռանկարով…: Ամբոխայինէն չազդուող, բայց ամբոխները ճիշդ հունով առաջնորդող ազգային-քաղաքական հեղինակութիւնն է՝ ազգային-քաղաքական մեծ անձնաւորութիւնը։

Մշակութային մեծութիւնը, անկախաբար մեծ արուեստագէտ, մեծ գրագէտ, մեծ մտաւորական ըլլալու հանգամանքէն՝ մշակութային առաքելութեան նուիրեալն է ժողովուրդը մշակութացնելու առաջադրութեամբ: Ժողովուրդը մշակոյթով բարձրացնելու տենչանքով:

Արուեստի, գրականութեան եւ գիտութեան մեծերը, ստեղծագործ տաղանդներն ու հանճարները միշտ աշխարհ գան եւ իրենց ստեղծագործութիւններով զարդարեն մշակոյթի գանձարանները, հարստացնեն մարդու հոգեկան աշխարհները. բայց կեանքը, աշխարհը եւ մարդկութիւնը հրամայական պահանջքը կը զգացնեն միւս մեծերուն, մեծ մարդերուն՝ որոնք ուղղեն, գործեն, լուսաւորեն եւ առաջնորդեն մարդկութիւնը աւելի պայծառ եւ լուսաւոր ապագայի մը…:

Այսօրուան աշխարհի բարոյական ապականութենէն վարակուած եւ մարդու կոչումէն եւ հմայքէն շնորհազրկուածներն են այն ուրիշ մարդերը, որոնք հոգեպէս աղքատ եւ կեանքը աղքատացնող արգահատելիներ են: Մարդ կոչումին անարժանները: Հաղորդականութենէ եւ անհատականութենէ զուրկ կը նուաստանան եւ կը նուաստացնեն:

Իրենց մօտեցումներն ու հեռացումները հաշուենկատութեան վրայ հիմնուած են: Կը բարեւեն, եթէ շահ մը ունին. չեն բարեւեր, անծանօթի պէս կ՚անցնին երբ լրացնելիք չունին: Ուրիշ մարդերը իբրեւ մարդու ժխտական կերպարին դրսեւորումը՝ մարդու ցեղին չեն պատկանիր: Փոքրոգի եւ գձուձ հաշիւներով կը յարաբերին եւ հոգեկան-բարոյական արժէքներ չունին: Կը ծախեն բարեկամութիւնները. կը մոռնան բարեկամներու բարիքները: Օրուան հաշիւով եւ շահով՝ կը մատնեն, կը բանտարկեն, կը զրպարտեն: Բարոյական չունին, որ պարկեշտ վերաբերում ունենան. սկզբունք չունին, որ գաղափարի եւ գործելակերպի կայունութիւն ունենան: Պատեհապա՛շտ չըլլան: Միշտ զօրաւորին եւ իշխանաւորին հետ ըլլալու եւ մնալու հոգեկան արիութենէ զրկուածներն են ուրիշ մարդերը՝ որոնք ոչ մէկ կերպով հետամուտ են մարդու կոչումին արժանի դառնալու:

Մարդերէ ամայացած աշխարհի մը մէջ ուրիշ մարդերով շրջապատուած ըլլալու տառապանքը կ՚ապրին վաղուան մարդերը:

 

ԽՕՍՔԻ ՄԱՐԴԸ ԵՒ ԽՕՍՔԻ՛Ն ՄԱՐԴԸ

Յարգել սեփական խօսքը՝ նշանակում է ո՛չ միայն դիմացինին, այլ նախ եւ առաջ իրեն յարգել:

Մարդը պէտք է հաւատայ սեփական խօսքին, որպէսզի դրանով իսկ հաւատ ներշնչի նրան, ում հետ փոխյարաբերում է:

Ալեքսանդր ԱՐԱՔՍՄԱՆԵԱՆ

Բոլոր ժամանակներու ընթացքին խօսքը պահած է իր գերիշխող հանգամանքը: Խօսքին ուժը իր դրական եւ ժխտական անդրադարձներով ազդած է ընկերութեան եւ ընկերային կեանքին վրայ։ Խօսքով լեցուած է մարդուն կեանքին ոլորտը: Խօսքի առատութեան եւ շռայլութեան մէջ խօսքը կորսնցուցած է իր ազնուական բնոյթը եւ ողողուած ճամարտակութիւններու, ցափռտուքներու հոսքով։ Անպատասխանատու եւ անհակակշիռ արտայայտութիւններու փարթամ կոյտե րով: Լեզուագարութեամբ:

Ընկերութիւնը այս պայմաններու տակ ծնած է Խօսքի Մարդը, որ հիւանդագին հոգեվիճակ մը մատնող անբնականութեամբ, կը տառապեցնէ ընտանիքը, շրջապատը եւ իր պատկանած հաւաքականութիւնը։ Եւ այսօրուան ընկերութեան մէջ քիչ չէ թիւը խօսքի մարդոց, որոնք կորսնցուցած իրենց սեփական խօսքը յարգելու զգայնութիւնն ու գիտակցութիւնը, մե՜ծ-մեծ խօսքեր կ՚արտասանեն, խոստումներ կը շռայլեն, օր մը վերջ մոռնալու համար: Չյիշելով` ուրանալու համար:

Խօսքը իր պատիւն ու բարոյականութիւնը ունի, որ կը ցոլացնէ զայն արտաբերողին նկարագիրը։ Աննկարագիր է խօսքի մարդը, որ կը չարաշահէ ամէն ներկայացած առիթ շողոքորթելու համար դիմացինն ու շրջապատը՝ շաքարապատուած խօսքին կեղծիքով: Ո՛չ հաւատք, ո՛չ վստահութիւն կը ներշնչէ խօսքի մարդուն վարքագիծը: Կարեւոր ալ չէ իրեն համար, թէ ինչ խօսած էր երէկ, ինչ կը խօսի այսօր։ Էականը այն է, որ երեւոյթը փրկուած է: Հաւատացողը հաւատացած է, չհաւատացողը լռած է: Ամէնէն մեծ մեղանչումն ալ արդէ՛ն, բարոյականութեան դէմ, լռութեան յանցապարտ կեցուածքն է: Այն կեցուածքը, երբ խօսքի մարդը կը ճամարտակէ լեզուագարօրէն եւ դիմացը լռողներ կը գտնէ: Կրաւորապաշտ լռողներ, որոնք ո՛չ կը հակազդեն, ո՛չ կ՚ընդդիմախօսեն, այլ՝ լոկ կ՚ունկնդրեն…: Անո՛վ ալ կը քաջալերեն խօսքի մարդուն սնամէջ առատաբանութիւնը: Խօսքի մարզանքը…։

Խօսքին պատիւին ու բարոյականութեան հաւատացողը չի՛ հանդուրժեր խօսքի մարդուն ընթացքն ու գործելակերպը: Նոյնիսկ ներկայութիւնը: Խօսքէն վեր է գործը: Խոսքի եւ գործքի ներդաշնակութիւնն է, որ կ՚արժեւորէ խօսքին դերը ընկերութեան մէջ: Խօսքէն գործի անցնիլն է, որ կը պատուէ մարդը, կը բարձրացնէ առաջնորդը: Այլապէ՛ս, շատ գեղեցիկ խօսքերը, շքեղախօսութիւնները, դիւրին արտասանուած ճառերը ոչի՛նչ կ՚աւելցնեն ընկերութեան կամ հաւաքականութեան յառաջդիմութեան վրայ։ Խոսքի մարդը խուսափողն է առհասարակ պատասխանատուութենէ, յանձնառութենէ, նախաձեռնութենէ։ Մեծխօսիկն է ան, որ ամբարտաւանօրէն յումպետս կը շռայլէ խօսքը, կը տարուի իր խօսքին հրապոյրով: Ներքին բարդոյթ մը ծածկելու ինքնաբաւարարութեամբ:

Աւելի մեծ է անպատեհութիւնը, – չըսելու համար չարիքը, ― երբ խօսքի մարդը պատասխանատու հանգամանք կը վայելէ: Կը հեղինակազրկուի եւ խօսքն ալ իր ազդեցութիւնը չի՛ պահեր: Իր հաստատակամ խօսքին մէջ չեն տեսներ հարցերուն լուծում տուող վճռականութիւնը եւ վաղուան համար նետուելիք քայլերուն խիզախութիւնը:

Խօսքի կառչած երերուն պատկեր մը կ՚երեւի իր շրջապատին…:

Խօսքի խաբուսիկ երեւոյթէն անդին չանցնող շատաբանն է խօսքի մարդը…: Մեր օրերու սոփեստը…, որուն մտքի գործարանէն միայն խօսք կ՚արտադրուի:

Սկզբունքի տէր անհատականութիւնն է խօսքին մարդը, որ ուրիշներէ առաջ ինք կ՚ըլլայ առաջինը իր խօսքը յարգողը: Իր սեփական խօսքը յարգողը կը յարգուի նաեւ ուրիշներէն, հաւատք ու վստահութիւն կը ներշնչէ շրջապատին:

Նկարագրի հաստատակամութիւն եւ հետեւողականութիւն ունեցող անձն է խօսքին մարդը, որ վեր կանգնած ճղճիմ նկատումներէ, հաշուենկատութենէ, տէրը մնալով իր խօսքին, տեսակէտին եւ սկզբունքին` ի դին զոհողութիւններու, բարեկամ ու դիրք կորսնցնելու «վտանգ»ին կը պաշտպանէ ճշմարտութիւնը, արդարութիւնը եւ իրաւունքը: Չի՛ տատանիր: Չի՛ վարանիր: Չի՛ զիջիր: Չ՚ընկրկիր: Կը մնայ իր հաստատակամութեամբ, առանց դոյզն մտավախութեան, որ բարեկամ կը կորսնցնէ, մարդ կը թշնամացնէ: Խօսքին տէր մարդը, որ կեցուածք ունեցողն է, բոլորին բարեկամը չի կրնար ըլլալ։ Բոլորին բարեկամ ըլլալու եւ մնալու վարքագիծով գործողը իր սկզբունքներէն զիջողն է, դիւանագիտական աճպարարութիւն փորձողը, որ կեղծիքի եւ քծնանքի համազօր է:

Խօսքին տէր մարդը հաստատակամութեան, պարկեշտութեան, վճռականութեան, հետեւողականութեան հետամուտ տիպարն է, որուն «այո»ն այո է, «ոչ»ը՝ ոչ: Հասարակական կեանքի մէջ մանաւանդ այս կարգի տիպարներն են, որ համախոհ եւ հետեւորդ կ՚ունենան: Համախոհն ու հետեւորդը կը փնտռեն այն հասարակական նկարագիրը, որ փոփոխամտութեամբ եւ պատեհապաշտութեամբ երէկուան դաւանածն ու պաշտպանածը այսօր չ՚ուրանար, այսօրուան խօսքն ու կեցուածքը վաղը չ՚անգիտանար: Հոսանքներու, փոխյարաբերութիւններու ազդեցութեան չ՚ենթարկուիր եւ կը պահէ իր կայունութիւնը, խոստումնապահութիւնն ու հաւատարմութիւնը: Այդ կերպով ալ կ՚ապահովէ ինքզինքին հետ հաշտ ըլլալու եւ մնալու պարկեշտ կեցուածքը:

Խօսքին տէրը եղող մարդը դիւրին ու աժան խօսքի ասպետը չէ, այլ` այն լրջախոհ կեցուածքի եւ հաւատաւոր խօսքի ներկայացուցիչը, որ խիզախօրէն յանձնառու կ՚ըլլայ մինչեւ ծայրը երթալու զոհողութեան: Չի սակարկեր խօսքին գործադրութեան համար։ Մեր դարու մեծերէն Ալպեր Շուայցըրի մտածողութեամբ. «Գործի եւ ոչ թէ խօսքի մէջ հաւատք: Խօսքի քարոզիչ ըլլալէ աւելի՝ խօսքի գործադրիչ»։

Խօսքին մարդը խօսքի գործադրիչն է, որ ոչինչ կը խնայէ խօսքը գործի վերածելու համար: Կը դառնայ բանբերը ճշմարտութեան եւ կառչելով իր համոզումներուն կը պայքարի գաղափարներու անաղարտ պահպանման, իրաւունքի պաշտպանութեան եւ հաւաքական շահէրու յաղթանակին համար: Անձնական շահը կը զոհէ ընդհանրականին համար եւ ըստ պարագային եւ պատեհութեան դիմափոխութիւն չի՛ կատարեր խօսքի եւ կեցուածքի փոփոխութեամբ։ Փոփոխամտութիւնը տեղ չունի իր նկարագիրի գիծերուն մէջ։

Հասարակական կեանքէն ներս, թէ մարդկային փոխ֊յարաբերութիւններու ընթացքին, խօսքին տէր մարդուն հետ յարաբերիլն ու գործակցիլը վայելք է։ Չի խաբեր։ Յուսախաբ չ՚ըներ: Բարեկամութիւն չի՛ կեղծեր: Չի՛ դաւեր: Ինչքան ալ այս օրերու բարոյական այլասերումներու պղտոր յորձանուտին մէջ նուազին խօսքին մարդիկը, բայց չեն դադրիր անոնք Դիոգինեսի փնտռած խօսքի մարդուն հակադրուած վաւերական մարդը ըլլալէ…: Մարդու ազնուական կոչումով:

 

ԿԵԱՆՔԸ, ԺԱՄԱՆԱԿԸ,
ՄԱՐԴԸ՝ ՈՐՈՆՔ Կ՚ԱՆՑՆԻՆ…

Նորէն Կաղանդի գիշեր…: Ինծի միշտ տխրութիւն տուած են Կաղանդի գիշերները: Կեանքիս, կեանքին անցնելուն վրայ մանաւանդ կը խորհիմ այդ իրիկունները:

Շահան Ռ. ՊէՐՊԷՐԵԱՆ

Անցնող տարուան պատմութիւն դարձած էջերէն Նոր տարուան բացուող էջին փոխանցումի Խորհուրդը մարդկային մտածողութիւնը կը սեւեռէ Կեանքի, Ժամանակի եւ Մարդու անցնելուն վրայ…: Անցումի խորհուրդը տխրութեան եւ յոռետեսութեան շղարշ մը կը նետէ կեանքի ըմբռնողութեան վրայ: Տարին, որ կ՚անցնի՝ կեանքէն, ժամանակէն եւ մարդէն կ՚առնէ կը տանի ա՛յն, ինչ որ բնութեան մէջ ժամանակի ընթացքին ենթակայ է բնաջնջումի կամ բարեշրջումի…:

Անցումի տխրութիւնն ու յոռետեսութիւնը ծածկող աւանդական սովորամոլութիւնն է Ամանորի առիթով կերուխումի խրախճանքներն ու հաճոյքի հանդէսները: Մարդը ի բնէ հակամէտ է՝ իր ներքինէն հեռանալով, արտաքին աշխարհի մակերեսային երեւոյթներով տարուելու եւ անոնցմով ուրախանալու ունակութեան։ Մարդուն ներահայեաց անդրադարձումն է, որ մտածել կու տայ տարուան անցումով կեանքի, ժամանակի եւ մարդու անցաւորութեան մասին…:

Բայց կեանքը թէ մարդը կ՚անցնի…: Իմաստասէրները կ՚ըսեն թէ մարդն է, որ կ՚անցնի, իսկ կեանքը յարաշարժ վերափոխումներով կը յառաջանայ: Կեանքը ժամանակի անսահմանութեան վրայ տարածուող անվախճան եւ անհանգրուան գոյութիւն մըն է: Մշտագոյ տեւողութիւն։ Մարդուն համար սահմանուած կեանքն է, որ կը սահմանափակուի ժամանակի որոշ շրջագիծէ մը ներս, անցաւորութեան ճակատագրով…: Մարդը կ՚անցնի, բայց կեանքը կը մնայ եւ կը յառաջանայ…: Ըստ ժամանակի եւ պայմաններու կը փոխուի կեանքին բովանդակութիւնն ու ձեւը: Իւրաքանչիւր դար իր վերելքին յատկանիշներով թէ վայրէջքին յոռի բարքերով կը ներգործէ կեանքին եւ կեանքը ապրողներուն հոգեբանութեան վրայ։ Դարն ալ տակաւին միակտուր մակարդակի վրայ չի պատկերացուիր: Կը ստորաբաժանուի տասնամեակներու: Այսպէս՝ կեանքը իբր հասկացողութիւն եւ կենսահայեցողութիւն այն չէր 19-րդ դարուն, ինչ որ է 20-րդ դարուն: Կամ այն չէ ներկայիս, ինչ որ էր 20-րդ դարու սկիզբը եւ կէսերուն:

Կեանքին իմաստ եւ բովանդակութիւն տուողը մարդն է, որ ապրելով սահմանաւոր իր կեանքը, կ՚անցնի կեանքի անսահմանութեան մէջէն…։

Մարդուն անցաւոր կեանքին տրուած կարեւորութիւնը եւ արժէքը սակայն, աւելի մեծ է, քան կեանք հասկացողութեան վերացականութիւնը…: Իր առեղծուածային էութեամբ թէ անորոշին ուղղուած անծանօթ երեսներով կեանքը վերացական ըմբռնողութիւն է, երբ հիմնուած չէ մարդու անհատական կամ մարդերու հաւաքական կեանքերուն վրայ…: Այս տեսակէտով ալ, մարդուն անցաւոր եւ ժամանակաւոր կեանքը երկարաձգելու ձգտած են բոլոր ժամանակներու եւ դարերու գիտական յայտնագործութիւնները: Մարդու կեանքին սահմանաւոր տեւողութիւնն ու տարողութիւնը, – վախճանակէտի մը անձկալից հեռանկարով եւ սպասումով,– կեանքը դարձուցած է սոսկական մարդուն համար ինքն իր մէջ արժէք մը, գեղեցիկ, հաճելի եւ ուրիչ ո՛չ մէկ բանով փոխարինելի…: Անցաւորութեան անձկութիւնն ու մահուան սարսափը մարդուն կեանքին ընկերակցող ստուերներ որպէս՝ քալած են անոր հետ, ամբողջ կեանքի մը տեւողութեան…: Մահագուշակ ստուերներուն ընկերակցութիւնը բնազդօրէն մղած է մարդը, որ բուռն կրքով եւ անտեղիտալիօրէն կառչի կեանքին, «ապրելու հաճոյքին»՝ ամէնէ՛ն ծայրայեղ դժբախտութեան եւ տառապանքին մէջ անդամ…: Այնքան անո՜ւշ թուած է կեանքը մարդուն համար…: Որով հետեւ, ա՛ն՝ անկրկնելի է իր բնոյթով…:

Մարդը իր կեանքին անցաւորութեան գիտակցութեամբ՝ ի՛ր եւ ուրիշներու կեանքին համար ստեղծած է հոգեկան, իմացական, բարոյական, նիւթական եւ մարդկային արժէքներ՝ որոնք լեցուցած են ո՛չ միայն իր առօրեան, այլեւ իմաստաւորած ամբողջ կեանքի տեւողութիւն մը…: Ուտել-խմելով, ֆիզիքական այլ հաճոյքներով սահմանափակուող կեանք մը, կամ նիւթական արժէքները իտէալի վերածող կենսաձեւ մը, կեանքը կը պարպէ իր իմաստներէն, որուն չ՚ուշանար կեանքին այսպէս կոչուած պարապութիւնը զգացնող ժողովրդական սա խօսքը` «կեանքը պարապ է»։ Իրականութեան մէջ «կեանքը պարապ է» իր հոգեկան, իմացական, բարոյական եւ մարդկային իմաստներէն պարպողներուն համար, անոնց համար՝ որոնք իրենց երազներն ու ձգտումները նիւթական արժէքներով կը սահմանափակեն: Կեանքը զինք իմաստաւորող արժէքներով լեցուն է անոնց համար, որոնք կեանքը կ՚ապրին ոչ թէ կեանքը ապրած ըլլալու համար, ա՛յլ՝ կեանքին աննիւթեղէն արժէքը իրենց կեանքո՛վ արժեւորելու համար…։

Վերջացող դարու մայրամուտի սա տարիներուն կեանքը ապականած է ո՛չ միայն կենսոլորտով, այլեւ՝ կեանքին պարապութիւնը շեշ տող հոգեկան եւ բարոյական իր դիմագիծով…: Ու այս ցնցիչ եւ տագնապեցուցիչ իրականութեան առջեւ, Կաղանդի գիշերը տխրութիւն կու տայ ոչ միայն թաւալող տարուան անցումին համար, այլեւ՝ իր վախճանին հասնող մեծղի դարու մը հոգե-բարոյական վայրէջքին համար…։

Կեանքին խորհուրդը կազմող վերացական հասկացողութիւն է նաեւ ժամանակը, որ չ՚անցնիր, այլ՝ յաւիտենօրէն կը տեւէ: Օրը կը դառնայ գիշեր, ցերեկ, տարի, դար, բայց ոչինչ կը փոխուի իր էութենէն: Ժամանակի հոլովոյթին ընդմէջէն մարդն է, որ կ՚անցնի, կեանքն է, որ կը փոխուի։ Ու Կաղանդի գիշերուան այն ակնթարթը, որ հինէն նորին անցնող պահն է, խաբկանք մըն է պարզապէս: Ցնորածին երեւակայութիւն…: Ո՛չ կանգ կ՚առնէ, ո՛չ կ՚աւարտի… այլ կը հոսի միջոցին մէջ դէպի անծանօթ յաւերժութիւն…: Մարդուն գիտակցութիւնը կամ անգիտակցութիւնն է, որ կ՚արժեւորէ ի՛ր եւ ժամանակի գոյութիւնը…: Կը լեցնէ անոր անտեսանելի պարունակին պարապութիւնը…: Բովանդակութիւն կու տայ ժամանակին…:

Կեանքին եւ ժամանակին բովանդակութիւն տուող մարդը եւս իմաստասէրներուն համար կը մնայ անծանօթ: Կէօթէն պիտի ըսէր. «Ընդհանրապէս մարդը մութ էութիւն է. չի գիտեր ուրկէ՞ կու գայ, ուր կ՚երթայ: Ան քիչ բան գիտէ աշխարհի մասին, իսկ իր մասին՝ աւելի քիչ»։ Իսկ Ալեքսիս Քարէլ կը յարէ. «Մա՛րդը, այս անծանօթը»։

Բայց աշխարհին, կեանքին, նոյնիսկ իր անձին անծանօթ մարդը կու գայ աշխարհ, կ՚ապրի կեանք մը ու կ՚անցնի: Աշխարհը կը մնայ կեանքը կը շարունակուի. ժամանակը կանգ չ՚առներ. իսկ մարդը կ՚անցնի…: Բարոյագէտ իմաստասէրներուն մտահոգութիւնը դարձած է, 20-րդ դարու վերջին տասնամեակին, թէ մարդ ինչպէ՞ս կ՚անցնի կեանքէն…: Կեանքը կը յառաջանայ, բայց մարդը կը նահանջէ…: Քաղաքակրթութեան յառաջդիմութիւնը դժբախտաբար չ՚օգներ մարդուն հոգե-բարոյական յառաջդիմութեան: Կատարելագործման…: Այսօրուան մարդը իր հաճոյապաշտութեամբ եւ նիւթապաշտութեամբ հրաժեշտ տալով հոգեկան գեղեցկութիւններուն կ՚այլանդակուի…: Բարոյական կերպարը խաթարուած է այսօրուան մարդուն։ Կը հեռանայ մարդկային, բարոյական սկզբունքներէն, ճշմարիտէ՛ն ու վաւերական բոլոր լաւ ու բարի բաներէն…: Սուտն ու կեղծիքը որքա՜ն շատ է, որոնց ծանրութեան տակ կիսաւեր կամ ամբողջութեամբ փլած է մարդուն հոգեկան աշխարհը…: Մարդ կու գայ աշխարհ, բայց աշխարհը մարդը մարդ չի պահեր… կը հեռացնէ իր մարդու ինքնութենէ՛ն:

Վաւերական էութենէն…: Ահա թէ ինչու տարուան մը կամ դարու մը հոլովոյթին ընդմէջէն, բարոյագէտ իմաստասէրները կեանքին, ժամանակին եւ մարդուն անցումէն անդին ու վեր` մարդուն հոգե-բարոյական անկումը կ՚ահազանգեն…: Տխուր ափսոսանքով…:

 

ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐ

Ամէն տարուան մտորումը կը բերէ իրը: 31 Դեկտեմբերի եւ Յունուարի 1-ի տարին նո՞յնն է թէ ոչ տարբեր երանգներ ունի:

Կը կարծէ՞ք թէ նոր աշխարհի մը մէջ կ՚ապրինք: Ինքնախաբէութիւն է: Հինը կը շարունակուի նորին մէջ։ Որքան ալ նորի տպաւորութիւնը կը ստեղծենք: Ստեղծենք: Հինը հինցած է անցեալ դարձած եւ պատմութեան անցած: Սորվելիք ունինք միայն հինէն։ Նորը վաղ առաւօտուն նախ վերանորոգում է, նոր յոյսերու ծաղկում, նոր երկինքներու փնտռտուք, նոր երազներու հետապնդում:

Հինէն նորին անցնելով մարդուն տառապանքը պիտի դադրի՞ հարուստ կամ աղքատ իր տեսակներով եւ մակարդակներով։ Ոչինչ պիտի փոխուի եթէ մարդ չփոխէ ինքզինք, չյարմարի նորին ստեղծելիք բարեփոխումներուն: Եթէ չարն ու բարին կան աշխարհի մէջ, միայն բարիները չեն, որ պիտի յաղթեն, այլ չարերն ալ։ Մարդկութեան երազն է, որ բարիները յաղթեն եւ ամէն տարի աշխարհէն վերանայ չարիքին սերմանած անմարդկայնութիւնները:

Մարդ մէկ անգամ աշխարհ պիտի գայ, հետեւաբար պէտք է վայելէ աշխարհի բարիքները: Միջնադարու մեր երգիչներէն Ֆրիկ կ՚ըսէ, թէ ինչու մէկ մարդ ստանայ հազար բարիք, ուրիշ մը ոչ մէկ: Սպասել Կաղանդին, որ բարիքներ բերէ, անիմաստ է։ Ծոյլ եւ անտարբեր մարդը Աստուծոյ կողմէ եւս կ՚անտեսուի: Նախաձեռնութիւնն ու աշխատանքի հոգին է, որ մարդը կանգուն կը պահէ ընկերութեան մէջ։ Ծրագրող, նախաձեռնող եւ աշխատող մարդը Կաղանդ պապային չի սպասեր, այլ ինք կը վայելէ աշխատանքին բարիքը: Ընկերութեան մէջ սխալը հոն է, երբ անգործներուն թիւը շատ է։ Երկիր մը անցանկալի է, երբ իր քաղաքացիներուն աշխատանքը չ՚ապահովեր:

Տարի մը անցաւ տակաւին պատերազմները կը շարունակեն իրենց աւերները գործել: Ընդունայն կը մնան Կաղանդի առիթով բարի ցանկութիւնները: Մարդը մարդուն հանդէպ կը շարունակէ մնալ գազան:

Իրենք զիրենք հաշուետու չեն նկատեր բոլոր այն կառոյցները եւ զայն գործածողները, որոնք մարդիկ կ՚ոչնչացնեն: Մարդու պահպանումը եւ պաշտպանութիւնը կը սկսի մարդէն: Որքան ալ, այո՛, մարդուն համար կը կատարուին հրաշագործ գիւտերը, անմարդկայնութիւնը չի չէզոքանար աշխարհէն:

Ազգապահպանումը նպատակ դարձուցած, Ցեղասպանութենէն հարիւր տարի ետք, յաջողեցանք ազգապահպանման ճիգերուն մէջ։ Ազգապահպանութենէն ետք սակայն ի՞նչ ընելու համար: Սփիւռքի հայութիւնը Հայաստա՞ն փոխադրելու…: Կարելի չէ։ Մեր հողերը գրաւելո՞ւ համար: Առայժմ հնարաւորութիւնները չկան: Սակայն մեր երազը ըլլալէ չի դադրիր հողերու տիրացումը, անոր համար ալ Հայրենիք-Սփիւռք գործակցութիւնը, ծրագրումը կենսականօրէն ամրապնդուելու է։

Խօսքէ աւելի գործ կը պահանջեն նոր ժամանակները:

12 Դեկտեմբեր, 2014

 

 

ՅՈՒՇԵՐՈՒ ԲԵԿՈՐՆԵՐ

ԴՊՐԵՎԱՆՔԵԱՆ ՏՊԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Դպրեվանքը եղած է այն հոգեմտաւոր դարբնոցը, ուր պատրասուած են հոգեւորականներու առընթեր հայ մտքի զարգացման եւ ծառայութեան նուիրուած մտաւորական սերունդներ (խմբագիր, ուսուցիչ, հրապարակագիր եւ գրող):

Մտաւորական սերունդներու կազմաւորման եւ պատրաստութեան մէջ իրենց վճռորոշ դերը ունեցած են Դպրեվանքէն ներս ծառայած մտաւորական եւ հեղինակաւոր ուսուցիչները:

Առաջին հերթին պատմեմ, թէ ինչպէս Դպրեվանքի ուսանող դարձայ: «Նշան Փալանճեան» ճեմարանի աշակերտ էի, երբ հանդիպեցայ եւ ծանօթացայ Գարեգին կաթողիկոսին (այն օրերուն Գարեգին արեղայ Սարգիսեան) մօրաքրոջ տան մէջ, որ մեր թաղի դրացնութեան մէջ կը բնակէր: Այդ տարիներուն Գարեգին աբեղան կոչուած էր Դպրեվանքի աշակերտ ապահովելու ճիգին։ Ան իր համոզկեր լեզուով զիս համոզեց, որ Դպրեվանքի ուսանող դառնամ: Ես փափաք չունէի եկեղեցական դառնալու, բայց գրական հետաքրքրութիւններս քաջալերեցին, որ ընդառաջեմ Դպրեվանքի ուսանող դառնալու առաջարկին:

Այդ մղումիս մէջ դեր ունեցան նաեւ ուսուցիչներու եւ ծանօթ հեղինակութիւններու այն անունները, որոնք կը դասաւանդէին Դպրեվանքէն ներս: Մտաւոր կազմաւորմանս եւ հայագիտական հետաքրքրութիւններուս ձեւաւորման մէջ կարեւոր դեր ունեցան այդ օրերու ուսուցիչները: Վերատեսուշը Դերենիկ եպիսկոպոս Փոլատեան հակառակ, որ մեզի չէր դասաւանդեր, սակայն ներքին հաւաքոյթներու եւ բարոյախօսութեան պահերուն կը տպաւորէր Դպրեվանքի ուսանողները: Այլ հեղինակութիւն մըն էր մանկավարժ եւ մտաւորական Բիւզանդ Եղիայեան, որ Դպրեվանքի մէջ կը վարէր ուսումնապետի պաշտօնը: Իր անունը ծանօթ էր, բայց իրեն աշակերտիլը եւ իր հետ մտքի շփումը բախտաւորութիւն էր: Մինչեւ հիմա չեմ կրցած բացատրութիւն մը տալ այն կէտին, որ Բիւզանդ Եղիայեան Սուրբ Գրոց պատմութեան առընթեր նաեւ կը դասաւանդէր գրահաշիւ: Գրահաշիւի իր դասաւանդութենէն ոչինչ կը հասկնայինք, բայց Սուրբ Գրոց պատմութեան մեկնութեան պահերը սպասուած պահերն էին իր դասաւանդութեան: Դպրեվանքի ներքին կեանքի ղեկավարումը վստահուած էր ներքին տեսուչին՝ Յակոբ Պուճիգանեանին, որ իր կողքին ունէր երկու եկեղեցական հսկիչներ՝ Գարեգին աբեղայ Սարգիսեան եւ Գէորգ աբեղայ Կարպիսեան: Անոնք աչալրջօրէն կը հետեւէին ուսանողութեան կեանքին: Գարեգին աբեղան իր հսկիչի հանգամանքէն անկախաբար կը դասաւանդէր քրիստոնէութեան աստուածաբանութիւնը (պատարագի մեկնութիւն, երեկոյեան եւ առաւօտեան ժամերգութիւններու ըմբռնումները): Ուսուցիչի ներշնչող տիպար էր իր գիտելիքներով եւ իր մատուցելու եղանակով: Հոգեկան խնճոյք էր մեզի համար իր աբեղայութենէն վարդապետութեան աստիճանի բարձրացումը:

Իմ հայերէն լեզուի իմացութեան մէջ հիմնական դեր ունեցած է Սիմոն Սիմոնեանը, որ գրաբարի աննման ուսուցիչն էր: Գրաբարը հակառակ մեռեալ լեզու մը նկատուելուն, Սիմոնեան կենդանի լեզուի աշխուժութիւն կու տար իր դասաւանդութեան, արմատաւորելով մեր մէջ հայոց լեզուի կենսահաստատ գիտելիքները: Գրաբարի կողքին մատենագիտութեան դասաւանդութիւնը կը ծառայէր գրաբար սկզբնաղբիւրներու ծանօթացման։ Աշխարհաբարի դասաւանդութենէն աւելի գրաբարի դասաւանդութիւնն է, որ բարձրացուց մեր հայերէնի մակարդակը:

Դպրեվանքի փիլիսոփայ ուսուցիչն էր Շահան Ռ. Պէրպէրեանը:

Երկիւղածութեամբ լսած էինք իր անունը: Ֆրանսա ամառնային արձակուրդէն անհամբեր կը սպասէինք իր վերադարձը, որ ուշացումով կ՚ըլլար։ Թէեւ իր ընդհանուր երեւոյթով վերացական ոլորտի մարդ կը թուէր, բայց դասաւանդութիւնները շատ ուսանելի ազդեցութիւն ունէին: Մենք իրմով ծանօթացանք ֆրանսական գրական դպրոցներու պատմական, փիլիսոփայական եւ ընկերային էութեան։ Մեզի տուաւ նաեւ նախաճաշակը թարգմանական արուեստին՝ ֆրանսերէնէ հայերէն թարգմանութիւններու վարժութիւններով։ Բախտաւորուեցայ եւ պատժուեցայ արտասանութեան մրցումին մրցանակ շահելով երբ որոշուեցաւ Ապրիլ 24-ի հրապարակային ձեռնարկին արտասանել Վահան Թէքէեանի «Յարութեան շունչն է ահա» քերթուածը եւ ունենալ Շահան Ռ. Պէրպէրեանի հսկողութիւնը։ Պատիժս Շահան Ռ. Պէրպէրեանի խստապահանջութիւնն էր մինչեւ արտասանութեան օրը. իր յաճախակի փորձերով` իւրաքանչիւր բառին եւ վանկին տուած շեշտադրումներու բծախնդրութեամբ:

Ձեռնարկէն ետք զգացի արուեստի խոր գիտակ ուսուցիչիս գոհունակ տպաւորութիւնը:

21 Ապրիլ, 2012, Պէյրութ

 

ՍԱՆԻՆԻ ԳԱԳԱԹԸ

Մասիսէն առաջ տեսած էի Սանինի գագաթը։ Ճերմակ սաւանով ծածկուած: Մինչեւ հիմա ամէն պատչգամ ելլելուս կը դիտեմ Սանինի գագաթը, որ երկինքի կապոյտին միանալով հոգեթով տեսարան մը կը պարզէ: Մայրիները եւ Սանինը արդէն Լիբանանի խորհրդանիշներն են՝ որպէս յաւերժութեան կաղնիներ: Չէի կրնար պատկերացնել, որ օր մը կրնամ Սանինի գագաթը բարձրանալ։ Այնքան անմատչելի թուած էր ան ինծի: Անմերձենալի թուացող ուրիշ բաներու նման խորհրդաւոր:

Թաղեցի երիտասարդէ մը լսած էի, որ ինք քանի մը ընկերակիցներով բարձրացած է Սանինի գագաթը: Տուած էր, որ կարդամ իր օրագրութիւնը: Ոչինչ կը յիշեմ անկէ: Բայց կը յիշեմ իմ ընկերներով բարձրանալու արկածախնդրութիւնը:

Չորս հասակակից ընկերներով որոշած էինք, երբ օր մը մօրս յայտնեցի որոշումը:

– Մամա՛, ընկերներով որոշած ենք Սանինի գագաթը բարձրանալ, – այնպիսի շեշտով մը, որ անվերադառնալի էր:

– Ի՜նչ, – ըսաւ, – Հայրդ թող չլսէ:

– Հայրս չլսելու համար քեզի կ՚ըսեմ:

– Բացակայած օրերուդ համար ի՞նչ բացատրութիւն պիտի տամ հօրդ:

– Կ՚ըսես, որ ընկերներով պտոյտի գացինք:

– Երեք օր պտույտ կ՚ըլլայ, ես իմ պատասխանատուութեամբս չեմ արտօներ:

– Արտօնես կամ չարտօնես, ես պիտի երթամ:

– Պատրաստութիւնները տեսնուեցան: Ամէն մէկս իրեն սահմանուածը: Չորեղէն ուտելիքներ, դանակ եւ այլ պիտոյքներ: Հաստ լաթէ պայուսակը մեր ուսերուն՝ ինկանք ճամբայ: Վրան լարելիքն ալ շալկեցինք: Պէյրութէն մինչեւ Պիսքէնթէ գիւղը գացինք փոխադրակառքով: Հին եւ յոգնած փոխադրակառք մըն էր: Գիւղին ճամբաները ասֆալթապատուած չէին: Փոխադրակառքը հեւալով, մերթ կանգնելով մեզ հասցուց Պիսքէնթէ գիւղը։ Ճամբան մտածեցի, որ մեքենակառքը մեզ դժուար կը քաշէ, հապա մենք ինչպէ՞ս ոտքով պիտի բարձրանանք Սանինի գագաթը։

Քալելը աւելի հեշտ էր, քան մագլցիլը։ Թէեւ բեռներով քալելն ալ դիւրին չէր: Խօսակցելով, կատակելով եւ երգելով ճամբան կարճցուցինք: Մեր երգած երգերէն էր.

Մէկ ժամէ ի վեր կը քալենք, քալե՛նք…
Ահա հասանք մեր մօտակայ գիւղը։

Հասած էինք հեռաւոր գիւղը Սանինի, որ քիչաբնակ իսկական գիւղ մըն էր: Հիմա չեմ գիտեր ինչ զարգացումներ ունեցաւ: Այն ատեն նախնական էր: Ջուրը առատօրէն կը հոսէր աղբիւրներէն իր կարկաչող նուագներով։ Սանինի գիւղէն առաջին հանդիպած գիւղացին յարեց.

– Բարի եկած էք մեր գիւղը։ Մեր բեռներէն կ՚երեւար, որ Սանինի գագաթը պիտի բարձրանանք:

– Ան, որ Սանինի ջուրէն կը խմէ, – ըսաւ, – առողջ կը մնայ եւ երկար կ՚ապրի:

Գիւղացիի բարեմտութիւնն էր, թէ ոչ, իրապէս կը հաւատար իր ըսածին: Անյագօրէն խմեցինք: Գիւղացին մեզի օգնեց, որ յարմար տեղ մը վրանը լարենք: Լարեցինք չարչարանքով: Բերուած ուտելիքներէն կերանք եւ փորձեցինք քնանալ։ Ո՞վ կրցած է քնանալ վրանին տակ։ Մէկ կողմէ ձորերու արձագանգները, հովերու սուլոցները, միւս կողմէ իմ վախս, որ իմ վեհերոտ մանկութեանս օրերէն կու գար: Մեր պառկած վիճակին մէջ կարծես գայլեր մեր վրայ պիտի յարձակէին:

Վախս ամչնալէս ընկերներուս չէի արտայայտեր։ Բայց ինչ մեղքս պահեմ, մինչեւ լուսնայ, վախը մէջս էր: Ընկերներու միջեւ խօսակցութիւնները որոշ մեղմացում կը բերէին: Գիշերը անցաւ, բայց ինչպէ՛ս անցաւ: Դողերով…: Լոյսը ծագելուն առաջին ոտքի ելլողը ես եղայ:

Գիշերանոց չէինք տարած։ Տաբատ շապիկով պառկած էինք: Արեւը չելած պէտք է սկսէինք մեր մագլցումը: Արեւը կիզիչ կ՚ըլլար։ Իրարու սիրտ տալով նետեցինք մեր քայլերը: Իյնալով ետ ելլելով շարունակեցինք: Խոստովանիմ, որ վհատութեան պահեր ալ անցուցինք:

Նոյնիսկ ետ դառնալու տկարութիւններ ունեցանք: Պատանեկան մեր կամքը յաղթեց. դժուար ժայռերէ մագլցելով հանգչելիք տեղեր կը գտնէինք եւ կը հանգչէինք բաւական քրտնեցանք, բայց քանի կը բարձրանայինք, այնքան կը զովանայինք: Գագաթին վրայ մսեցանք ալ: Պաշտպանուած էինք բայց:

– Հասա՛նք, – գոռաց ընկերներէս մէկը։

Հաւատալի չէր: Բայց իրականութիւն էր։ Սանինի գագաթն էինք:

Այդ բարձունքէն կը փոքրանային տեսողական հորիզոնի տարածքները, ճամբաները, մարդերը: Աւելի ուշ էր, որ օդանաւէն պիտի դիտէի վարերը եւ ունենայի նո՛յն զգացողութիւնը: Այդ զգացողութեան բարոյական արժէքին հետագային է, որ պիտի անդրադառնայի: Հարցերուն, խնդիրներուն վերէն նայելու:

Աւելի երկար չէինք կրնար մնալ։ Բարձունքին վրայ ցուրտ էր:

Բռնեցինք էջքի ճամբան: Բոլորովին ալ հեզասահ չէր էջքը, բայց մագլցելու դժուարութիւնը, անհարթութիւնները յաղթահարածին համար այլեւս հարց չէր։ Սանինի ձիւներէն մեր ջուրի ծարաւը յագեցնելով հանգրուան առ հանգրուան իջանք ստորոտ:

Ի՜նչ երանութիւն էր մեր ունեցածը: Ուրիշ ոչ մէկ բանով չէր փոխարինուեր: Միայն երանութիւն չէր, այլ նաեւ Սանինի գագաթը բարձրացած ըլլալու հպարտութիւնը:

Երբ գրեցի լիբանանեան պատերազմի ֆոնին վրայ «Մայրիներու արմատները» գիրքս, ընթերցողներէս մէկը ըսաւ.

– Լիբանանցիէն աւելի լիբանանցի ես այս գիրքիդ մէջ։

– Որովհետեւ, – պատասխանեցի, – Սանինի գագաթին ջուրը խմած եմ:

«Մայրիներու արմատներ»էն ետք Սանինի մասին այս գրութեամբս աւելի թեթեւցած կը զգայ հոգիս:

12 Դեկտեմբեր, 2012

 

ԱՇԽԱՏԱՒՈՐՈՒԹԵԱՆ ՏՕՆԸ

Մայիս մէկին էր: Չեմ գիտեր ինչո՛ւ ամիսներուն անունները մտապատկերիս մէջ գունաւոր կ՚երթային: Ամէն ամիս իր գոյնը ունէր: Մայիսը՝ ճերմակ: Արդեօ՞ք գարնան վերադարձով ճերմակ գոյնով ծաղիկներուն վերափթթումը ազդեցութիւն մը ունեցած էին…: Գարնան դաշտերուն եւ անտառներուն մէջ տիրապետող կ՚ըլլար ճերմակը:

Մանկութենէս կը սիրէի բնութիւնը՝ իր գոյներով, կարկաչներով եւ մեղեդիներով: Հետագային երբ աւելի գիտակցական տարիքի թեւակոխեցի, ինչ լաւ որոշած են, ըսի, գարնան անդրանիկ օրը՝ Մայիս մէկը աշխատաւորութեան տօնը հռչակելով։ Հակառակ, որ մեծ համարում չունէի բանաստեղծ Յակոբ Յակոբեանի մասին, բայց իր Մայիս մէկի մասին գրած մէկ ոտանաւորը սիրած էի.

Գարնան անդրանիկ այս ուրախ օրին
Դուրս ելէք խումբ բանուոր ընկերներ…

Հայրս բանուոր էր եւ ճակտի արդար քրտինքով կը շահէր իր ապրուստը։ Ամառ-ձմեռ կը քրտնէր աշխատանքի պահուն, որովհետեւ կրակին առջեւ էր գործը: Աշխատանքը սիրող բանուորի տիպար էր հայրս: Չարքա՛չ։ Գուցէ ամէնուն հօր պէս: Բայց ես հօրս մէջ կը տեսնէի այն հայրը, որ ամբողջ կարելին կ՚ընէր բազմանդամ ընտանիքին ապրուստը ապահովելու համար:

Մայրս՝ առաքինի հայ մայրերէն, լաւ կը տնտեսէր հօրս սահմանափակ եկամուտը՝ ծայրը ծայրին բաւեցնելով: Մինչեւ Ուրբաթ նիւթական կարելիութիւնները նուազելով կերակուրին որակը կը փոխուէր:

Ուրբաթ օրուանը կ՚ըլլար գետնախնձորով շինուած աղցանը՝ սոխով, լոլիկով, ազատքեղով. իսկ շարաթ օրուանը` «սարմիջին», որ հիմա ալ «Մայրիկ» ճաշարանին մէջ կը հրամցուի որպէս հայկական ճաչ: Շաբթուան միւս օրերը միսով ճաշ կ՚ուտէինք, բայց ինչ որ մօրս կողմէ պատրաստուէր համով կ՚ըլլար:

Ընտանեկան կեանքէն մնացած եւ մէջս հաստատուած բարի սովորութիւն էր այն, որ հայրս իր առած շաբաթականէն իր անձնական ծախսին վերաբերեալ փոքր գումարը պահելով մնացեալը մօրս կը յանձնէր: Դրամատան մէջ խնայողութեան սնտուկ չունէին, մայրս ինչ որ խնայէր ապրուստի գումարէն կը յատկացնէր մեր հագուստ-կապուստին:

Մեր կեանքին անդորրութիւնը խանգարուեցաւ։ Գործատէրերը հօրս շաբաթականը առարկելով, որ գործերը լաւ ընթացքի մէջ չեն, կէսը վճարելով կը գոհանային: Կը յիշեմ հօրս գլխահակ տուն վերադարձի օրերը: Այդ վիճակներուն խորը չէի թափանցեր: Մէկ բան լաւ գիտէի, որ հայրս սովորականին պէս գործատեղին կ՚երթար եւ նոյն ժամուն կը վերադառնար տուն: Անգութ եւ անխիղճ մարդիկ էին գործատէրերը: Ի՜նչ յանցանք ունէին բանուորները, որոնք իրենց շաբաթականով ընտանիքին հացը պիտի ապահովէին: Ութը ժամէն շատ ա ւելի աշխատելով…:

Հայրական արժանապատուութիւնը պահելու համար ազգականներու մէկէն կամ բարեկամներէն իրեն մօտ եղողէ մը պարտք ըրաւ հայրս: Նո՛յն արժանապատուութիւնը չունեցան գործատէրերը տարիներու իրենց հաւատարիմ բանուորին աշխատավարձը ապահովելու համար: Քաշքշուեցաւ։ Որոշ ժամանակ ետք, ա՛լ համբերութիւննին սպառած ըլլալով գործադուլի դիմեցին: Գործադուլին ի՛նչ ըլլալը չէինք գիտեր, բայց կը լսէինք այդ բառը՝ գործադո՛ւլ…:

Օր մըն ալ երեկոյեան ձախակողմեան հակումներով երիտասարդ մը երեւցաւ մեր տան պատուհանին առջեւ: Մաքուր հայերէնով մը կը խօսէր եւ թելադրութիւններ կ՚ընէր հօրս.

– Մի՛ դադրեցնէք գործադուլը մինչեւ ձեր պահանջքներուն գոհացումը: Պահանջեցէք նաեւ ձեր չաշխատած օրերու իրաւունքը:

– Մեր աշխատած օրերու իրաւունքը գանձեցինք ալ, չաշխատած օրե՞րը մնացին: Արդէ՛ն ոստիկանական ուժերը պաշարած են գործատեղին:

– Անո՛նք աւելի գործադուլին դուրս գալով ծաւալելու առաջքը առնելու համար են: Որեւէ ճնշում կը բանեցնե՞ն:

– Ո՛չ, սակայն վախի մթնոլորտ մը կը տիրէ:

Գործադուլը վերջ գտաւ գործատէրերուն խոստումներով։ Այդ խոստումներէն ոմանք գործադրուեցան, ուրիշներ` ոչ…:

Ե՞րբ այդ օրերու գործատէրերը խոստումնապահ եղած էին…:

Մանկութենէս սեւագործ բանուորին իրաւունքի պահանջատիրութեան ոգին արմատ նետեց մէջս։ Այդ մղումով ալ մասնակցեցայ Մայիսմէկեան ցոյցի մը: Մայիս մէկը պետական տօն չհռչակուած այդ տարիներուն օրուան կառավարութիւնները նախազգուշական միջոցներ ձեռք կ՚առնէին Պուրճի հրապարակը եւ գլխաւոր մուտքերը ոստիկանական ուժերով լեցնելու: Բայց չես գիտեր ուրկէ՛ ամբոխին հոսանքը ծայր կ՚առնէր եւ հետզհետէ կը ծաւալէր։ Ոստիկանները չկարենալով իրենց տրուած խիստ հրամանին համաձայն զսպել, բրտութեան կը դիմէին: Գաւազանով եւ հրացանի կոթով կը հարուածէին մասնակիցները: Իմ մասնակցած ցոյցիս եղան ձերբակալեալներ, վիրաւորներ, նոյնի՛սկ սպանեալներ: Լոզունգներէն հազիւ կը յիշեմ աշխատաւորին ութժամեայ աշխատանքի իրաւունքին պահանջքը եւ տoնին պետական ճանաչումը։

Զիս ցոյցին մասնակցութեան մղողը ըսած էր.

– Դուն կ՚ըսես, որ դպրոցէն ելած պահուդ զուգադիպած է ցոյցը:

Բարեբախտաբար չհարկադրուեցայ այդ վիճակին մատնուելու։ Կծիկը տալով փախուստ տուի: Հանրակառք բարձրանալով վերադարձայ տուն: Բացակայութիւնս երկար տեւելուն զգալի դարձած էր:

Դէմքիս գոյնէն յայտնի եղաւ, որ յանցանք մը գործած եմ: Յաջողեցայ պարտկել:

Մինչեւ պետական ճանաչումը տօնին օրուան նուիրուած տօնակատարութիւններն արգիլուած էին: «Սահակեան»ի մէջ կազմակերպուած ձեռնարկի մը բանախօսն էի: Մատնուած էր: Հանդէսին սկսելէն առաջ ոստիկանական գումարտակ մը հասաւ սրահ: Եկած էին հաւաքուած ժողովուրդը ցրուել։ Դրան մուտքին յանձնախումբի անդամները հնարքի դիմելով համոզած էին, որ ազգային տօնակատարութիւն է։

Ուրիշ հնարք մըն ալ կը յիշեմ: «Սահակեան»ը ճանչցուած էր ձախակողմեան հակումներով դպրոց: Տնօրէնը՝ Բենիամին Ժամկոչեան, որպէսզի կառավարական շրջանակներու թշնամական վերաբերումը դպրոցին վրայ չի կեդրոնացնէ, այդ օր պտոյտի կը տանէր աշակերտութիւնը: Պտոյտը կը դառնար իրապէս վայելքի օր մը: Մայիսի առաջին օրը կը ժպտէր բնութիւնը իր կապտագեղ երկինքով եւ ծովով, դալարաւէտ լեռներով եւ դաշտերով…:

Տարուէ տարի աշխատաւորներու անդուլ եւ կազմակերպուած պայքարով Մայիս մէկը պետական ճանաչում ունեցաւ եւ անոր լոզունգներէն ոմանք գործադրուեցան:

Անկէ օգտուեցան բոլոր աշխատաւորները…: Դպրոցական արձակուրդի պետական տօներու մէջ մտաւ Մայիս մէկը…:

24 Դեկտեմբեր, 2012

 

ՎԱՐՁՔՈՎ ԳԻՐՔ ԿԱՐԴԱԼՈՒ ՏԱՐԻՆԵՐԷՆ

Թաղի սափրիչն էր: Խանութը հաւնոցի մը տարածքը ունէր: Հազիւ երկու յաճախորդի համար նստելու տեղ։ Ես իր յաճախորդներէն էի: Նեղ խանութի պատերուն վրայ գիրքերու յատկացուած դարակներ կային: Հետզհետէ գիրքերը աւելնալով աւելի լայն խանութ փոխադրուեցաւ: Դարակները գրադարանի վերածուեցան եւ մէկ օրէն միւսը ծաւալելով գրախանութին մէջ ազատ մնացին սափրիչի հայելիին եւ աթոռին տեղերը: Շատ լաւ իւրացուցած էր գիրքերը բազմացնելու կերպը: Շատ աժան գիներով կը դնէր: Գիրքերու հաւաքման համար բազմազանութեան մօտեցում ցուցաբերած էր: Իր հաշիւը լաւ գիտէր: Արկածախնդրական, գրական, գեղարուեստական վէպեր, գրական մամուլի հաւաքածոներ ունէր:

Սափրիչի իր յաճախորդներուն մէջ կային մտաւորականներ եւ գրասէրներ: Իր հնարքին յղացումն էր վարձքով գիրք տալը։ Չեմ յիշեր, որ իր նախընթացները ունէ՞ր թէ ոչ։ Կը խոստովանիմ, որ ես գիրք կարդալու սովորութիւնն ու հաճոյքը իրմէ վարձած գիրքերուս միջոցաւ ունեցայ: Գիրքը մէկ շաբաթ պահելու ժամկէտ ունէր։ Փոխան 25 դահեկանի եթէ աւելի պահէիր տուրք ստիպուած էիր վճարել։ Տուրքը ուշացնելու պարագային սեւ ցանկին մէջ կ՚անցնէիր:

Ահաւոր էր սեւ ցանկին ցուցակին մէջ արձանագրուիլը։ Կը չարախօսէր եկող-գացողին եւ կը վարկաբեկէր քեզ թաղին մէջ։ Քանի մը անգամ սեւ ցանկին մէջ մտած էի: Չէի համարձակեր իր խանութին առջեւէն անցնիլ: Կը վախնայի, որ օձիքէս կը բռնէ: Ի վերջոյ պարտքերը կը վճարուէին:

Վարձքով առած գիրքերս, որոնք գաղտնի ոստիկանական եւ արկածախնդրական վէպեր կ՚ըլլային, – «Նաթ Փինքըրթընի արկածները», «Նեորքի գաղտնիքները», «Բերայի գեղեցկուհին», «Վոսփորի գաղտնիքները», մէկ շաբաթէն չէի կրնար վերջացնել, քանի մը շաբաթներ կը պահէի եւ պահանջուած տուրքերը նիւթապէս դժուար կ՚ըլլար վճարել։ Չէի կրնար ալ անջատուիլ եւ հեռանալ իրմէ: Գրատան մթնոլորտէն: Ընթերցանութիւնը մոլութիւնս դարձած էր: Հետզհետէ, գրասիրութիւնը զարգացաւ մէջս եւ սկսայ իրմէ վարձքով առնել Վահէ Վահեանի «Անիներու» եւ Անդրանիկ Ծառուկեանի «Նայիրի» ամսագիրներու հաւաքածոները: Անոնք տրամադրութեանս տակ ունենալով ծանօթացայ անոնց բովանդակութեան: Գրական ճաշակիս ձեւաւորման մէջ դեր ունեցան անոնք:

Վարձքով գիրք մատակարարող սափրիչն ալ գրելու փորձեր կը կատարէր եւ մամուլի մէջ կ՚երեւար Սամի Կարօ կամ Շահալի ստորագրութիւններով: Շրջան մը խաչբառ ալ սկսաւ պատրաստել։ Ինք վարպետն էր թերթերուն խաչբառները լուծելու մէջ։ Իր յօդուածներուն եւ պատրաստած խաչբառներուն համար հեղինակի իրաւունքը իր գրատան ծանուցումներուն ձրի դրուիլն էր. «Վարձու գիրքերու կեդրոն՝ Սամի Կարօ»:

Սամի Կարօն մոլի ծխող էր: Խնայողութեան համար թիւթիւն կը փաթթէր եւ ան կը ծխէր: Այդ խնայասիրութեամբ թէ ագահութեամբ շէնքի տէր ալ եղաւ:

Ինծի պատմածներէն կը յիշեմ հետեւեալը: Ամման ապրող ուրիշ սափրիչ մը՝ Յարութիւն Չգըրըքճեան, որ Յակոբ Օշականի սափրիչը եղած է եւ անոր հրապարակային գրական դասախօսութիւններուն ներկայ գտնուելով կազմաւորուած է։ Գրական փորձերը տուած է Յ. Օշականին: Կարդալով գիրի վարպետը սրբագրութիւններ եւ ցուցմունքներ կատարած է, անոր մէջ տեսնելով խառնուածքի նշոյլ մը:

Շարունակելով գրել, սփիւռքահայ գրականութիւնը շակեցաւ շնորհալի պատմուածագիր մը Յ. Գօշ գրական անունով, որ եղաւ նաեւ գիրքերու հեղինակ։ Եթէ ոչ փնտռուած, բայց կարդացուող աշխատակիցը եղաւ գրական մամուլին:

Այս գրական նիւթը ինծի պատմած Սամի Կարօն, որ աւելի նիւթական շահագրգռութիւններ ունէր, չհասաւ այդ մակարդակին:

Մնաց սովորական անանուն յօդուածագիրի եւ խաչբառ պատրաստողի սահմանափակումով: Սամի Կարօն բծախնդրութեամբ կը հետեւէր վարձու տուած գիրքերու տետրակի ցանկին: Համբերութիւնը մինչեւ երեք շաբաթ էր. անկէ ետք կը փնտռէր վարձու գիրք առնողին հասցէն: Այդ պարագային միայն չէր պահանջեր վարձքը, գիրքը փրկած ըլլալու գոհունակութեամբ:

Կը յիշեմ նաեւ իրեն հետ առընչուած ուրիշ պարագայ մը: Ես սկսած էի իմ գրադարանս կազմել։ Գիրք վարձելէ դադրած էի: Այդ օրերուն Պէյրութ ժամանած հայրենի երգիչ-երգչուհիներու հոյլ մը մէկ կամ երկու երեկոյթներ պիտի ունենար Պուրճի հրապարակը գտնուող Սինէ Տունեայի մէջ։ Անոնք կուգային Դամասկոսի միջազգային ցուցահանդէսի գեղարուեստական յայտագիրներուն ելոյթներ ունենալէ ետք:

Երկու դիտանկիւնէ հրապոյր ունէր արուեստի ընտրանի այս խումբը: Եթէ առաջինը չէր, բայց անպայման առաջիններէն էր, որ հայրենակարօտներուս համար հայրենիքէն եկած կռունկներ կը համարուէին: Համբաւաւոր արուեստագէտներ էին: Իմ տոմսիս համար գրպանի դրամս բաւարար էր: Ընկերուհիս եւ իր քոյրն ալ կ՚ուզէի հրաւիրել։ Ի՞նչ ընէի, որ գումար ապահովէի։ Մտածեցի, մտածեցի՜ եւ գտայ ձեւը: Գրադարանէս գիրք մը վերցուցի եւ տարի Սամի Կարոյին ծախելու: Գիրքը Մանուկ Աբեղեանի «Հայոց հին գրականութիւն»ն էր: Այս գիրքը, որ «Հայաստան» հրատարակշատանն էր, անգտանելի ըլլալով Սիմոն Սիմոնեան իր «Սեւան» հրատարակչատան տպագրած առաջին հատորներէն ըրած էր, ինքն ալ մատենագիտութեան մասնագէտ Մանուկ Աբեղեանը համարելով հայոց հին գրականութեան ամենամեծ գրականագէտ հեղինակութիւնը։ Նախապատուութիւնը տուած էր անոր:

Սամի Կարօն ձեռքը առաւ գիրքը, թերթատեց եւ թիւթիւնով փաթթուած ծխախոտէն քանի մը շունչ քաշելով ըսաւ.

– Հիմա ո՞վ կը զբաղի եւ կը հետաքրքրուի հայոց գրականութեամբ, – զայն արժեզրկելու բացայայտ դիտաւորութեամբ:

Կարկամեցայ: Համամտութիւն յայտնեցի տուած գինին ստիպուած: Գիտէի, որ եռապատիկով կը ծախէ զայն:

Գրպանելով դրամը գացի եւ ապահովեցի մնացեալ տոմսերը:

Սամի Կարոյին աժան գինով ծախուած գումարով արուեստի փառաւոր վայելք ունեցանք:

Յետոյ, սակայն, ես գրադարանիս մէջ ունեցայ Մանուկ Աբեղեանի «Հայոց հին գրականութիւն» հատորը: Մենք վարձքով գիրք կ՚առնէինք եւ կը կարդայինք, հիմա գիրքը նուէր կը ստանան, ոչ միայն չեն կարդար, այլ հեղինակին շնորհակալութիւն յայտնելն ալ կը զլանան:

 

ԴՊՐԱՑ ԴԱՍԻ ՏԱՐԻՆԵՐԷՆ

Նոր Հաճնոյ Ս. Գէորգ եկեղեցւոյ դպիր էի: Ոչ իմ կամքովս: Հօրսմօրս հետապնդումներուն տեղի տալով: Անոնք ալ ոչ անպայման ջերմեռանդ հաւատացեալներ ըլլալնուն, այլ զիս փողոցէն փրկելու համար պարզապէս: Կիրակի օրուան պատարագէն երբեմն փախուստ կուտայի մեր տան մօտակայքը «Սահակեան» մարզադաշտի երկրորդական խումբերու մրցումներուն ներկայ գտնուելու համար: Մանկապատանեկան հաճոյքներէս էր ոտնագնդակի մրցումի խաղերը դիտելը: Անոնք ընդհանրապէս տեղի կ՚ունենային Կիրակի կէսօրէ առաջ, ճիշդ պատարագի ժամուն: Հ.Մ.Մ-ի երկրորդական խումբերը` «Վաս պուրական», «Ապագայ», «Փոքր Հայք», «Փարամազ», «Վանիկ» իրարու դէմ կը մրցէին:

Փախուստիս մատնիչը ինձմէ երկու տարեկան փոքր քոյրս կրնար ըլլալ, որ ինքն ալ դպրաց դասի մաս կը կազմէր: Կը պատուիրէի, որ չմատնէ: Կը յիշեմ, որ կարելի հաւատարմութիւն մը կը ցուցաբերէր:

Ամէնէն մեծ զրկանքս Զատկուան Կիրակի օրուան հանդիսաւոր պատարագին ստիպողական ներկայութեանս պարտադրանքն էր, որ զիս հեռու կը պահէր զատկական խայտաճամուկ հաւկթախաղի եռուզեռէն: Հաճնոյ կեդրոնական հրապարակը Զատկուան Կիրակի օրը առաւօտուն կ՚ողողուէր հաւկթախաղ խաղցողներով` փոքրահասակ կամ մեծահասակ: Կը սիրէի գունախայտ հաւկիթները: Ո՛չ միայն դիտելը, այլեւ՝ խաղալը:

Դպիր ըլլալը միայն եկեղեցւոյ ժամերգական արարողութիւններուն մասնակից ըլլալով չէր վերջանար, կա՛ր ուրիշ պարտաւորութիւն մըն ալ: Չորեքշաբթի եւ Շաբաթ օրերու կէսօրէ վերջի արձակուրդի ժամերը զոհելը ժամերգութեան եւ պատարագի շարականներու երգեցողութեան փորձերուն համար, որոնք ուսուցիչ-դպրապետին կողմէ կը պարտադրուէին: Բացակայողը կը պատժուէր…: Խստաբարոյ ուսուցիչ էր դպրապետը: Ոչ միայն բացակայութեան հանդէպ խիստ էր, այլեւ՝ երգեցողութեան փորձերու ժամուն: Փորձի մը պահուն, երբ կիրակմուտի ժամերգութեան «Եկեալքս ի մտանէ» շարականը կը սորվեցնէր, մէկ-մէկ երգել կուտար: Ես, որ ո՛չ լաւ ձայն ունէի, ո՛չ «ականջ», «Ի մտանէ»ի եղանակային նրբերանգը չկրցայ պահել։ Շառաչուն ապտակ մը տուաւ երեսիս: Ուշաթափուելով խայտառակուեցայ ընկերներուս առջեւ: Հօրմէս անգամ չէի ստացած նման ապտակ:

Հրաժարեցայ դպրաց դասէն:

Հիւանդացաւ ուսուցիչ-դպրապետը ու ալ չվերադարձաւ։ Ես վերադարձայ դպրաց դաս: Դպրապետը փոխուած էր, բայց փորձերու համար սահմանուած անխուսափելի օրերը մնացեր էին: Տաժանք էին յատկապէս Աւագ Շաբթուան նախօրէին փորձի օրերու տրամադր ուած պահերը, որոնք այդ շաբթուան շարականները կը սորվեցնէին:

Դպիր ըլլալու «պատիժը» սակայն, կը վարձատրուէր այլապէս:

Մանուկ պատանիի հոգեբանութիւն որպէս՝ Մեծ Պահքի Արեւագալի ժամերգութիւններուն, – Չորեքշաբթի եւ Ուրբաթ,– օրերուն առաւօտեան երկու դասապահերը կը կորսնցնէինք: Կը փափաքէինք, որ աւելի պահեր կորսնցնենք: Այդ կը պատահէր, եթէ եկեղեցական հիւր մը ունենար եկեղեցին: Դասապահ կորսնցնելու կարեւորութիւնը պիտի գիտնայի երբ Բենիամին Ժամկոչեանին հետ պաշտօնավարեցի կամ աւելի ուշ տնօրէն եղայ:

Յիշողութեանս մէջ դրոշմուած կը մնան Գարեգին Ա. հայրապետին Արեւագալի, հսկումի եւ պատարագի արարողութիւններուն այցելութիւնները: Կիրակնօրեայ պատարագին թաղի մուտքին կամար բարձրացուեցաւ։ Գորգեր փռուեցան պատշգամներու բազրիքներուն, եկեղեցւոյ մուտքին եւ աստիճաններուն: Հոգեւոր թագաւորի մը պէս ընդունուեցաւ Վեհը թաղեցիներուն եւ շրջակայքի բնակիչներուն կողմէ։ Գիտակցական այն տարիքին մէջ չէի, որ ընկալէի իր քարոզներով արտայայտած խոհերն ու ապրումները: Ազդեցութիւնը մնաց իր հոգե֊տիպարին պատկերով: Հետագային իր քարոզներու եւ յօդուածներու «Դէպի լոյս եւ կեանք» գիրքէն եւ մանրանկարչութեան նուիրուած հատորներէն հաստատ համոզում պիտի գոյացնէի, որ ինչպիսի հոգիի լոյսով եւ մշակութային արժէքներով ապրած եկեղեցական մեծութիւններէն էր Ան:

Ինչո՛ւ չեմ գիտեր, որ Արեւագալի ժամերգութիւնը կանուխ տարիքէս ամէնէն տպաւորիչը թուած է ինծի: Լոյսին նուիրուած հոգեպարար շարականին նոյնքան հոգեշունչ երգեցողութիւնը՝ «Լոյս արարիչ լուսոյ առաջին լոյս» դեր մը ունեցա՞ծ է։ Յետոյ ալ շարունակուած են Արեւագալի ժամերգութեան առթած խորախորհուրդ եւ ներշնչարար ապրումները:

Ձայն եւ «ականջ» չունեցող պատանիիս համար հոգեկան ի՜նչ մեծ գոհունակութիւն եղած է, երբ դպրապետը ինծի վստահած է «Միայն սուրբ, միայն տէր, Յիսուս Քրիստոս ի փառս Աստուծոյ, ամէն» պատարագէն հատուածին երգեցողութեան մենակատարումը:

Դպրաց դասին անդամութիւնս ուրիշ վարձատրութեան առիթ ալ կ՚ընձեռէր: Մահազանգի ղօղանջները, որ դասարանին մէջ նստած կը լսէինք, երեք անգամ ընդհատ-ընդհատ, կ՚ուրախանայինք եւ գրասե ղանին վրայ գտնուող գիրք, տետրակ, մատիտ, գծաքաշ կը տեղաւորէինք պայուսակին մէջ։ Կը սպասէինք կանչուելու:

Դուռը կը բացուէր եւ ձայն մը կ՚ըսէր.

– Դպրաց դասի մաս կազմող տղաքը թող ելլեն:

Իսկոյն աւանդատուն կը բարձրանայինք եւ դպիրի շապիկները կը հագուէինք: Տարբեր կ՚ըլլային մեռելաթաղի շապիկները: Սեւաերիզ վերնամասով: Մեռեալի գաղափարը խորթ զգացում մըն էր, որուն դժուար կը հաշտուէի:

Դպրաց դասը դպրապետին գլխաւորութեամբ յուղարկաւորութեան թափօրին կ՚ընկերակցէր դագաղին ետեւէն: Ես շարքին մէջ դագաղը դիտելէ աւելի ճամբու երկու կողմերը հաւաքուած մարդոց կը նայէի: Ի՜նչ մեղքս պահեմ, կը վախնայի, որ մեռեալը յանկարծ կ՚արթննայ եւ դագաղէն իջնելով մեզի հետ կը քալէ։ Հարկաւ մանուկի պարզամիտ զգացողութիւն էր իմս…:

Դագաղին ետեւէն քալելու տեւողութիւնը կախում ունէր մեռեալին դասակարգէն: Եթէ ունեւոր էր կամ յայտնի անձնաւորութիւն, մինչեւ գերեզմանոց կը քալէինք, չունեւոր ըլլալու պարագային մինչեւ կէս ճամբան…: Աւելի ուշ պիտի կարդայի Ռ. Սեւակի մէկ տողը՝ «Հասարակաց փոսը գերեզման»:

Մեռեալի դասակարգային պատկանելիութիւնը ուրիշ ձեւով ալ կը հասկցուէր: Մեռելաթաղի համար կատարուած նիւթական հատուցումէն: Հազուադէպօրէն 50-60 դահեկանէն անդին մէկ լ. ո. ըլլար, արդէն կը լիացնէր մեզ։ Այդ գումարով կրնայինք հեծանիւ վարձել եւ մէկ ժամէ աւելի հաճոյանալ։

Կեանքի ի՜նչ հակասութիւն, մեռելաթաղի հատուցումէն ստացուած հաճոյքը…։

20 Դեկտեմբեր, 2012

 

ԱՇԱԿԵՐՏԱԿԱՆ ԸՄԲՈՍՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Նախակրթարանի աւարտական դասարանն էի: Արդէն մեծցած ըլլալու հովերը բոյն դրած էին մէջս: Անո՛նց հետ՝ ըմբոստանալու ոգին:

Կը յիշեմ, որ Պետրոս Դուրեանի «Ինչ կ՚ըսեն»ի եւ «Տրտունջք»ի ազդեցութեամբ դասարանին մէջ ընկերներուս կը յայտարարէի. «Ես բանաստեղծ պիտի ըլլամ»: Դասընկերուհիներէս մէկը կը յարէր. «Ո՛չ, սակայն, Պետրոս Դուրեանի ճակատագիրով»։ Բանաստեղծ եղա՞յ թէ ոչ, չեմ գիտեր, ժամանակը թող տայ իր վճիռը:

Այս յուշերուս նիւթը ուրիշ է։ Նախակրթարանի աւարտական դասարանը ըլլալը կ՚երազէի: Դասարանին մէջ երեք մանչեր, վեց աղջիկներ էինք: Մէկը աղջիկներէն ուշագրաւ էր: Յառաջադէմ ըլլալով դասարանին առաջինն էր ուսումնականօրէն, իսկ ֆիզիքապէս կանխահաս աճում ունենալով իգականութիւնը շեշտուած էր: Դպրոցի առանձնաշնորհեալներէն էր: Իրեն համակրելով հանդերձ փոքր նախանձ մըն ալ կը կրծէր մեզ։ Ոչ միայն ուսուցիչներուն սիրելին էր, այլեւ՝ իրենց տունը ուսուցիչներու հաւաքատեղին:

Դասարաննիս հանդարտ էր, բացի արաբերէնի պետական ուսուցչուհիի պահէն: Գիրուկ-միրուկ բան մըն էր: Շաբաթը քանի մը օր կը բացակայէր: Ներկայ եղած օրերուն ալ, իր կոշտ ու կոպիտ վերաբերմունքով կը խրտչեցնէր արաբերէնէն: Ուրիշ թերութիւն մըն ալ ունէր:

Փոքր անհանդարտութիւն մը պատրուակելով դասարանէն դուրս կը հանէր: Ընկերուհիներէս մէկը կը յարէր.

– Դուն խելօք տղայ ես, քեզ ինչո՞ւ դուրս կը հանէ:

– Իր անկարողութեան պատճառաւ:

Պետական ուսուցիչներու այս կարգի կամայականութիւններով արաբերէն լեզուի մէջ տկար մնաց մեր սերունդը։

Այս տարի անհամբեր կը սպասէինք Կաղանդի օրը: Արդէն գիտակից էինք, որ Կաղանդ պապան ո՛չ Արարատէն, ո՛չ ալ Սանինէն կու գայ: Բայց… կը սպասէինք: Այդ տարուան Կաղանդ պապան սպասելնուս ալ դրդիչ մըն ալ կար: Սովորութիւն էր ամէն տարի ուսուցչական կազմին հետ աւարտական դասարանի աշակերտները կը ստանձնէին սրահի եւ տօնածառի յարդարումը: Ծառը մօտակայ անտառէ մը կտրուած եւ բերուած կ՚ըլլար երէց աշակերտներու խմբակի մը կողմէ։ Հերթը մեր դասարանինն էր այդ տարի, որ լաւագոյն առիթը պիտի ըլլար գործնականապէս Կաղանդի մթնոլորտին հետ շաղուելու: Բայց, ափսո՜ս: Տնօրէնութիւնը այլ բան սահմանած էր: Փոխան աւարտական դասարանին հինգերորդ դասարանցիները մէկտեղած էր ի՜նչ ի՜նչ նկատառումներով, այդքան սպասուած հաճելի պարտականութիւնը կատարելու համար: Զայրացանք: Վիրաւորուեցանք: Ըմբոստացանք: Հաւաքաբար որոշեցինք չմասնակցիլ Կաղանդի տօնակատարութեան։ Մեզի չմիացաւ միայն դասարանի առանձնաշնորհեալ աշակերտուհին: Դպրոցի թաղին մէջ գտնուող դասընկերուհիի մը տունը մէկտեղուեցանք, տունին դրացիներն ալ մեզի միացան եւ միասնաբար անդրադարձանք եղած անարդարութեան մասին: Առաջին անգամ կը զգայինք անարդարութեան պատճառած ցաւը: Որքա՜ն հրճուագին պիտի ըլլար յարդարուած սրահին մէջ տօնածառին շուրջ Կաղանդը տօնելու պահը եւ Կաղանդ պապան ընդունելու խայտանքը։ Երազ մը քանդուեցաւ։ Քանդողները մարդեր էին, որոնք չէին անդրադառնար, որ իրենց սխալով աւերներ կը գործեն պատանի հոգիներէն ներս:

Այդ բոլորէն վերջ պատիժ մըն ալ կար, որ մեզ կը սպասէր: Արձակուրդէն վերադարձին ինչպէ՛ս պիտի ընդունուէինք դպրոցէն ներս:

Ցուրտ էր օդը: Ցուրտ էին մեր հոգիները: Ցուրտ էին մեր նայուածքները: Տնօրէնը մեզ դասարան չընդունեց: Շուարած մնացինք եւ տուն վերադառնալով մեր ծնողները տեղեակ պահեցինք: Ծնողները վազեցին դպրոց: Նոր տարուան եւ Ծնունդի արձակուրդէն ետք ալ, երեք օրուան կախակայո՛ւմ։ Ծնողներուն շատ ծանր էր համակերպիլը:

Մեզի համար ալ աշակերտական հոգեբանութեամբ տարբերութիւն չէր ըներ: Առանձնաշնորհեալ մեր ընկերուհին ինք եւս զրկուեցաւ երեք օրերու դասաւանդութենէն:

***

Ազգային «Սահակ-Մեսրոպեանը» աւարտելէ ետք, փոխադրուեցայ Համազգայինի «Նշան Փալանճեան» ճեմարանը։ Տարի մը առաջ Նոյեմբեր 29-ին վախճանած էր ճեմարանի հիմնադիր տնօրէնը՝ Լեւոն Շանթ: Զինք փոխարինող տեսչական խորհուրդը որոշած էր մահուան տարելիցին առիթով չփակել ճեմարանը: Տարեց աշակերտները ըմբոստանալով այս որոշումին դէմ պահանջեցին փակել դպրոցը: Ես ալ միացայ ըմբոստներուն։ Անդրդուելի մնաց տեսչական խորհուրդը, այն պատճառաբանութեամբ, որ Լեւոն Շանթ իր զաւկին մահուան լուրը առնելէ ետք սառնասրտութեամբ մը չէ փակած դպրոցը ըսելով. «Կեանքը իր ճամբով, մահը իր ճամբով»: Չեմ կարծեր, որ քաղաքականը ըլլար պատճառը անդրդուելիութեան՝ Նոյեմբեր 29-ը Խորհրդային Հայաստանի տօնն էր:

Ի՜նչ արհամարհանք այդ տարիներու աշակերտներու իրաւունքներուն եւ պահանջքներուն նկատմամբ:

19 Նոյեմբեր, 2013

 

ՕՐԵՐԸ ԵՒ ԵՍ ԿԱՄ ՕՐԵՐԸ ԵՒ ԻՐ ՈՒՂԵՒՈՐԸ

(Օրագրութիւն)

23 Հոկտեմբեր, Շաբաթ եւ 24 Հոկտեմբեր, Կիրակի, 1982

Անթիլիասի կաթողիկոսարանի մայրավանքի շրջափակէն ներս հայ գիրքի ցուցահանդէս կայ այսօր: Որոշած եմ չերթալ: Բայց որոշած եմ գիրքերուս հետ ըլլալ…: Գիրքերու ցուցահանդէսին չերթալու որոշումս կը մեկնի սկզբունքային կեցուածքէ մը:

Ձեռնարկը իր մշակութային բովանդակութեամբ զիս անտարբեր չի պահեր: Առաջին երեք տարիներուն ո՛չ միայն հաճոյքով ներկայ գտնուած եմ, այլ` արձագանգած, գիրքին փառաբանութիւնը կատարող մշակութային նշմարներ նուիրելով: Հայ գիրքին շուրջ հետաքրքրութիւն արթնցնելու տեսակէտով ձեռնարկին առաջադրութիւնը ազնիւ է ու օգտակար: Օրուան մը համար գէ՛թ, հայ գիրքին վրայէն անտարբերութեան փոշին մաքրելու ծառայող նախաձեռնութիւն մըն է:

Նախաձեռնողը՝ Գարեգին աթոռակից կաթողիկոս՝ մշակոյթի ուժին եւ զօրութեան հաւատացող մտաւորական եկեղեցական, իր կաթողիկոս ընտրութեան եւ օծման տարիէն սկսելով սկիզբը դրաւ հայ գիրքերու ցուցահանդէսի մը աւանդութեան: Աւանդութիւնը իրմով, ամէն տարի Ազգային Թարգմանչաց տօնին առիթով կը շարունակուի: Ժողովուրդին արհամարհանքը դէպի հայ գիրքն ու զայն երկնող հեղինակը պախարակող սրտցաւ խօսքեր կ՚ուղղէ Վեհափառը՝ ներկայ հասարակութեան: Մտաւորականութեան հաճելի կը թուին Վեհափառին ոգեւորիչ խօսքերը: Իսկ հասարակութեան մօտ ի՛նչ ցնցում կը յառաջացնէ խօսքին դառնութեամբ արտասանուած շեշտը եւ քննադատական ոճը՝ կը վարանիմ վճռական հաստատում մը կատարելու: Բայց կը խորհիմ թէ անտարբերները շարժելու ազդեցութիւնը կը ներգործեն:

Խօսքին անմիջապէս յաջորդող վաճառքը կը վկայէ թէ խօսքը իր ներգործող ուժը, երբ մանաւանդ գրաւիշ հաղորդականութեամբ արտասանուի, չէ կորսնցուցած տակաւին…: Վեհափառին խօսքը իր հատու շեշտով ազդու է։

Գիրքերու բլուրներով ծանրաբեռն սեղաններուն առջեւէն տողանցող հայեր միայն գիրքերուն բազմագոյն տեսքը չեն դիտեր, այլ՝ կը գնեն: Հայն ալ վարժութիւնը ձեռք կը ձգէ իր ստամոքսը լեցնելու ծառայող ուտելիքին պէս, գիրքին ալ դրամ տալու։ Մտքի եւ հոգիի սնունդը նիւթապէս գնահատելու եւ արժեւորելու։ Հայ գիրքին համար ստեղծուած մտայնութիւնը այն է, որ պէտք է ձրի բաժնուի: Նուէր ղրկուի: Հայ մարդը հայ գիրքը գնելու սովորութիւնը չունի…: Ամէնէն արժէքաւոր հեղինակին գիրքն անգամ չի փնտռուիր գրատուներէ: Հազար օրինակ սպառումը մրցանիշ է։

Տուեալներ չունիմ ամէն տարուան վիճակագրական պատկերէն, որպէսզի կարենամ արձանագրելու հոս թէ խրախուսական է վաճառքին քանակը: Բայց ինչ որ ալ ըլլայ ծախուող գիրքերուն սպառման տարողութիւնը՝ ձեռնարկը դրական ըլլալէ չի դադրիր: Ժողովուրդը կը վարժեցնէ գիրք գնելու բարի սովորութեան: Յուսալով, որ օր մը հայ մարդը ինչպէս կօշիկ, հագուստ, ուտելիք գնելու համար խանութ կ՚երթայ՝ գրատուն մտնէ գիրք գնելու համար:

Գիրքի կազմակերպուած այս ցուցահանդէսէն միայն մտաւորականներ չէ, որ գոհ են, այլ՝ մանաւա՛նդ հայկական հրատարակշատուներու տէրերը: Առեւտրականները:

Անոնցմէ մին ցուցահանդէսէն բացակայ մտաւորականի մը բացակայութիւնը մատնանշելով, խիստ շեշտով յարեց.

– Ինչպէ՞ս պր. Ս… ինքզինքին կը վայելցնէ նման ցուցահանդէսէ մը բացակայիլը: Ամօթ չէ՞ իրեն համար: Չեմ կրնար բացատրել, որ հայ մտաւորականը նման ձեռնարկէ բացակայի։

– Ցուցահանդէսը մտաւորականութեան համար չէ, այլ ժողովուրդին, որ գիրք գնել սորվի:

Բայց իմ ցուցահանդէսի չերթալս սկզբունքային կեցուածքի մը արտայայտութիւնն է։ Կեցուածք մը, որ հայ գրողի եւ մտաւորականի դառնութենէն, ընդվզումէն կը յառաջանայ: Ցուցահանդէսի գիրքերու վաճառքէն հայ գրողն ու հեղինակը չեն օգտուիր: Չեն քաջալերուիր նիւթապէս: հրատարակչատուները, որոնք առեւտրական հաստատութիւններ են միեւնոյն ժամանակ, գիրքի ցուցահանդէսին մէջ կրպակներ բացած՝ իրենց հրատարակութիւնները կը ծախեն…:

Վերջին հաշուով հայ գիրքն է ծախուողը… ճիշդ է, բայց շահողը գիրքը երկնած հայ հեղինակը չէ, այլ ունեւոր հրատարակչատուները… որոնք նոր շահոյթներ կ՚ապահովեն եւ նոր կուտակումներ կը կատարեն գիրքի ցուցահանդէսէն…:

Հայ հեղինակը գործնականապէս մասնակից չէ գիրքի ցուցահանդէսի նիւթական բարիքներուն…:

Կազմակերպիչները թերեւս անմեղ են ձեռնարկին ստացած այս հանգամանքին համար…:

Հայկական Սփիւռքի մէջ, եթէ ըլլար այնպէս, որ հրատարակչատուները հայ հեղինակներուն գործերը տպէին, եւրոպական հրատարակչատուներու օրինակով եւ առեւտրական սկզբունքով հեղինակի իրաւունքին ընծայումով, այն ատեն հայ հեղինակին մասնակցութիւնը ապահովուած կ՚ըլլար…:

Հայ հրատարակչատուները կը տպեն մեռած հեղինակներու գործերը, որպէս զի հեղինակի իրաւունք վճարելու պարտաւորութենէն զերծ մնան…:

Հայ հրատարակչատուները ապրող հեղինակներէ հեռու կը մնան…:

Հայ հեղինակները իրենց նախաձեռնութեամբ տպել տուած գիրքերուն տպագրութեան ծախսերուն սուղ կը վճարեն…:

Այս պայմաններու տակ ո՞վ է օգտուողը գիրքի ցուցահանդէսի վաճառքէն… Գիրքի վաճառականները պարզապէս…: Մինչդեռ, հայ հեղինակը գիրքի վաճառքին պատեհութենէն անմեղօրէն զրկող ձեռնարկին կազմակերպիչները, կրնան գիրքի արարիչ հայ հեղինակը տարին անգամ մը, գիրքի ցուցահանդէսիի առիթով պատուել: Հրաւիրել այդ օր, որպէս զի վաճառքի դրուած իր հեղինակութիւնները ստորագրելով մատուցուին գրասէրին…:

***

Զուգադիպութեամբ մը գիրքի ցուցահանդէսի օրը պատրաստ ըլլալով տուն հասաւ նոր գրադարանս: Հրճուանքս մեծ էր նոր գրադարանիս տեղաւորումէն։ Կ՚ուզէի վայրկեան առաջ զայն գիրքերով լեցուած տեսնել։ Պատուիրած էի երկու մանչերուս, որ շարաթ եւ Կիրակի օրերը տրամադրուին գրադարանին գիրքերը տեղաւորելու։ Քիչ աշխատանք չէր ենթադրեր՝ սնտուկներէն գիրքերը հանել, փոշին առնել եւ տեսակին համաձայն որոշուած դարակը շարել։ Հաճելի զբաղում: Որքա՜ն ալ ֆիզիքական յոգնութիւն պատճառէր, սիրով կատարուելիք աշխատանք պիտի հանդիսանար:

Ուրախ էի նաեւ անով, որ տունէ տուն թափառած գիրքերս իրենց կայքը պիտի գտնէին: Լիբանանեան պատերազմի ընթացքին տեղահանութեան հարկադրանքները պատճառ կը դառնային նաեւ գիրքերուս տեղափոխութեան: Գիրք մը հոս գիրք մը հոն: Ցիր ու ցան: Կազմակերպուած գրադարան մը ունենալը տանս մէջ, մի՛շտ զիս փայփայող երազս եղած է: Ինչո՞ւ մտաւորական մը գրադարան կ՚ուզէ ունենալ տանը մէջ։ Զարդի՞ թէ ցուցադրութեան համար: Այդ նպատակով պահողներ կան: Բայց մտաւորականին գրադարանը ուզած վայրկեանին ուզած գիրքը օգտագործելու կը ծառայէ։ Անմիջականօրէն տրամադրութեան տակ ունենալու այն գիրքերը, որոնք որպէս աղբիւր պիտի հոսին մտքի եւ հոգիի առուակներէն…: Գրադարանը տակաւին, մտաւորականին համար մշակոյթի եւ քաղաքակրթութեան յուշարձան մըն է: Մարդկային իմացական եւ հոգեկան ստեղծագործութիւններու ապրող եւ շնչող թանգարանը: Ներշնչող տունը: Ինչպէս տուն մը կարելի չէ պատկերացնել առանց լոյսի եւ լուսաւորումի, մտաւորականին տունն ալ առանց գիրքի եւ գրադարանի մթաստուեր մառան մըն է:

Գրադարանս, նոյնիսկ իր համեստ արտաքինով զիս ներշնչած է…:

Բայց, ևս, միա՛յն գրադարանի պահանջքով չէ, որ այրած եմ: Գրքամոլ եղած եմ: Փոքր տարիքէս գիրք հաւաքելու, գնելու մոլութիւնը տեղ գրաւած է մէջս։ Առաջին մէկտեղուած գիրքերը դպրոցէն նուէր ստացած գիրքերս եղած են, որոնք մինչեւ օրս կը պահեմ գրադարանիս մէջ, որպէս մանկութեան յիշատակներ: Որեւէ գրատուն այցելութեամբ չեմ կրցած դիմադրել նախասիրած մէկ գիրքիս գրաւչութեան: Գնած եւ տուն բերած եմ: Դնելիք տեղ չեմ ունեցած: Տունէն առարկողներ գտնուած են, բայց՝ անօգուտ: Ինչպէս որեւէ մոլութիւն դադրեցնելը անկարելի է, գիրքի մոլութիւնն ալ անյաղթահարելի է…:

Գիրքին մէկտեղումը պահանջքը զգացուցած է գրադարանին:

Իմ երազած հարստութիւնս ալ ճոխ եւ կատարեալ գրադարան մը ունենալը եղած է։

Սկիզբը փոքր, բայց հետզհետէ, ըստ պահանջքի աւելի շատ դարակներով գրադարաններ մտած են տունէս ներս։ Տունիս մթնոլորտը անով պայմանաւորուած է։ Ո՛չ միայն տունիս, այլ՝ իմ:

Կրնաք պատկերացնել երջանկութիւնս, սնտուկներէն դուրս հանուելով գիրքերուս նոր գրադարանիս մէջ տեղաւորելու աշխատանքէն:

Ի՞նչ կ՚արժեն գիրքերը սնտուկներու մէջ։ Չտեսնուող գիրքերը կը մոռցուին: Գիրքերս եւ ես մէկ աշխարհ կը կազմենք: Չենք կրնար իրարմէ հեռու ապրիլ։ Այլապէս կը դառնանանք իրարմէ։ Գիրքերս ինձմէ դառնացած կը մնան սնտուկներու մէջ։ Իրենց դառնութիւնը իմ դառնութիւնս է, իմ ցաւս: Չեմ ուզեր աւելի երկար զիրենք դառնացած պահել…:

Այսօր իրենց դառնութենէն դուրս գալով պիտի ժպտին ինծի…:

Որքա՜ն կանուխէն գիրքերու աշխարհին բնակիչ դարձած եմ: Սիրած եմ գիրքերու աշխարհը։ Մտաւոր բոլոր թռիչքներս առած եմ հոնկէ: Գիշերներուս անփարատելի ձանձրոյթը խեղդած եմ իր աշխարհէն թելադրուող գաղափարական աշխարհին մէջ։

Այսօր կոչուած եմ երկու մանչերուս հետ վերակերտելու եւ վերակառուցելու այդ աշխարհը: Մանչերուս մասնակցութիւնը գրադարանի տեղաւորման աշխատանքներուն, գիրքի արժէքին հետ հաղորդակցութեան պահ մըն է միեւնոյն ատեն…: Գիրքին տրուելիք արժէքին դասը կ՚առնեն: Այսպէս է կեանքը: Կեանքին իմաստ տուող հոգեկան արժէքները կը փոխանցուին ծնողաց կողմէ։ Մանուկին համար հիմնական նշանակութիւն ունին արժէքները: Արժէքներու գիտակցութիւնը:

Մեր տան մէջ գիրքը հիմնական տեղ գրաւելով, մեզմէ մեր զաւակներուն փոխանցուած առաջին բարոյական արժէքը գիրքը եղաւ: Շատ փոքր տարիքէն կապուեցան գիրքին: Մանկական գիրքին: Մայրերնին, իրենց մտաւոր կազմաւորումով եւ աճումով կանուխէն քայլ պահելով կը կազմակերպէր իրենց մտաւոր սնունդը, ֆիզիքական սնունդի կողքին։ Իրենց մօրը կ՚ընկերակցէին մանչերս, իրենց յատուկ մանկական գրականութիւն ապահովելու համար, հայերէն կամ օտար լեզուներով:

Այն մտերմութիւնը, որ հաստատուած է գիրքերուն հետ, մեզ որպէս ծնողք, գոհ կը պահէ: Այդ մտերմութեան արտայայտութիւնն է նաեւ, որ իրենց սենեակէն ներս հպարտութեամբ կը պահեն գրադարան մը՝ մանկական գիրքերով լեցուն: Ոմանք ուղղակի հեղինակներէն նուէր ստացուած: Նոյնքա՛ն գոհունակութեամբ կ՚ուզեն բերել իրենց աջակցութիւնը գրադարանիս կազմութեան:

Գրադարան շտկելը կամ կազմելը գիրքերու հետ խաղալ կը նշանակէ…:

Ես կը սիրեմ գիրքերուս հետ խաղալ: Շօշափել: Դիտել։ Թերթատել: Սերտել: Աչք խաղցնել վրան:

Այսօր այդ խաղը, գիրքերով խաղը իմ եւ մանչերուս հաճոյքը պիտի կազմէ…:

Սկսինք դարակներուն որոշումէն։ Ո՞ր դարակը ո՛ր տեսակին յատկացնել: Որոշ վարանումէ մը ետք կը վճռուի: Վերէն Ա. յարկը պատմական եւ փիլիսոփայական գիրքերու: Ճոխ չէ պատմական-փիլիսոփայական բովանդակութեամբ գիրքերու մթերքս: Առանց մասնագիտութիւնս նկատելու՝ պատմութիւնը եւ փիլիսոփայութիւնը սիրած եմ: Իմ մեղքս ալ, քի՛չ մը շատ նախասիրած նիւթէս դուրս ուրիշ նիւթեր սիրելս եղած է։ Պատմութիւնը եւ փիլիսոփայութիւնը անոնցմէ են:

Պատմութեան մասին շատ բան ըսուած է աշխարհի շատ մը մեծ մարդոց կողմէ։ Բոլոր ըսուածներն ալ կրնան ճի՛շդ ըլլալ։ Բայց ես իմ ճշմարտութիւնս կ՚արձանագրեմ հոս: Պատմութիւնը հասարակական դպրոց մըն է, անցեալի հետ հաղորդակցութիւն ըլլալէ ետք: Պատմութեան ամէն ճշմարիտ եւ վաւերական գիրք՝ մարդկութեան եւ ժողովուրդներու փորձառութեան յուշարձանն է։ Մարդկութեան անցած ուղիին արահետները ճանչնալու ուղեցոյց մը: Անցեալը վերյիշելու եւ յիշողութիւնը թարմացնելու առիթ մըն է պատմութեան հետ շփումը:

Հանդիպումը: Հաղորդակցութիւնը: Անցեալի լոյսն ու ստուերը ճանչնալու լուսարձակը: Պատմութեան ոչ միայն լոյսերը ուսանելի են, այլ՝ ստուերները: Պատմութեան լոյսերը կը լուսաւորեն, ստուերներն ու մութերը կ՚առաջնորդեն:

Մենք, դժբախտաբար, մեր պատմութիւնը չենք ճանչնար: Իր լոյսերով եւ մութերով…:

Գրադարանիս վերի յարկի Ա. դարակը գրաւող գիրքերը՝ Հայոց պատմութեան զանազան հանգրուաններէն զիս կրնան առաջնորդել մեր անիրաւուած, անլոյծ դատին անստոյգ ապագան: Քանի մը վաւերական եւ մեծ պատմաբաններու հատորներով հարստացած կը զգամ գրադարանիս պատմութեան դարակը:

Փիլիսոփայութեան նուիրուած հատորները ծրագրուած շարքի մը հաւաքածոն չեն ներկայացներ: Ո՛չ դասական եւ ո՛չ ալ ժամանակակից փիլիսոփայութեան ներկայացուցիչները ներկայ են հոն: Ինչ որ ունիմ որպէս փիլիսոփայական հատոր՝ հազիւ գաղափար մը կազմել կուտայ փիլիսոփայական կարգ մը դպրոցներու մասին: Բայց ես ինչ որ ամէնէն աւելի կը գնահատեմ փիլիսոփայի մը մէջ, անոր գաղափարներու աշխարհն է: Եւ արդէն ի՞նչ է փիլիսոփայութիւնը եթէ ոչ գիտութիւն՝ իմացական շարժումներու եւ գոյութեան հարցերու մասին:

Զիս շատ հետաքրքրած է մշակոյթի պատմութիւնը։ Մշակոյթի պատմութիւնը իր մէջ կը բովանդակէ բոլոր արուեստները: Արուեստները իրենց մէջ կը խտացնեն գեղագիտական փիլիսոփայութիւնը։ Գրադարանիս դարակներէն մէկը իր մէջ կը բովանդակէ հայ մշակոյթի պատմութեան վերաբերեալ ուսումնասիրութիւններ: Հայ իմացական մտքի պատմութենէն եւ հայ մատենագիրներէն հայկական ճարտարապետութեան, նկարչութեան, երաժշտութեան վերաբերեալ հատորներ:

 

9 Մայիս, Երկուշաբթի, 1983

5 Մայիս, Հինգշաբթի ժամը 11.30-ին ծայր առած ռմբակոծումները դարձեալ անապահովութեան վիճակները վերստեղծեցին:

Հինգշաբթի օր, մինչեւ ժամը մէկ, աշակերտներու վերջնական ցրուումը, ականատես եղայ անոնց ապրած սրտայոյզ պահերուն: Խեղճերը, ըսի, չձերբազատուեցան ութնամեայ պատերազմի աւերիչ եւ չարչարող խռովքներէն։ Ռմբակոծումներու ստեղծած ահաւո՛ր եւ սարսափազդո՛ւ վիճակներէն: Ի տես լացող փոքրիկներուն՝ կը շեշտուէր մէջս ատելութեան կիրքը՝ հանդէպ կոյր ռմբակոծումներու հեղինակներուն, ովքե՛ր ալ ըլլային անոնք: Ռմբակոծումներ, որոնք չէին խնայեր ո՛չ դպրոցները, ո՛չ ալ մանուկները: Մանուկներու պաշտպան կոմիտէները անզօր էին հարկաւ անմարդկային արարքներուն առաջքը առնել…:

Մեծ աշակերտներու աչքերուն մէջ անգամ արցունքները տամկացեր էին…: Բոլորին վախը, տեղացող ռումբերուն ահագնացումով…

 

«ԱՅՍ ԱՌԱՒՕՏ ԵՐԿԻՆՔՆ ՀԱՅՈՑ,
ԵՍ ՏՕՆԱԿԱՆ, ՇՔԵՂ ՏԵՍԱՅ»

1980, Նոյեմբեր 29-ի առաւօտուն, Երեւանի երկինքը գո՛րշ էր ու մռայլ։

Կանուխէն իջած էի հրապարակ, որ տօնականօրէն ու շքեղօրէն զարդարուած էր, մեծ ու հանդիսաւոր տօնակատարութեան մը համար: Բայց, ինչո՛ւ, այսքա՜ն գեղեցիկ օրուան մը փայլը՝ արեւը իր լոյսին շռայլութեամբ չէր շողացներ…:

Արեւը մի՛շտ ալ ինծի համար տօնական շքեղութեան մը հրապոյրը ունէր….:

Գորշ ու մռայլ երկինքը հակապատկերն էր տօնական օրուան զուարթութեան։ Վախ կար, որ անձրեւին տեղատարափը կրնար խանգարել հրապարակային հանդիսութեան բացօթեայ ցուցադրութիւնները: 60-ամեակի շքերթը: Կարելի չէր վստահիլ բնութեան գործակցութեան վրայ…: Ան ունէր աննախատեսելի իր խաղերը…:

Ի՛նչ որ ալ նախատեսած ըլլար բնութիւնը այդ օրուան համար, ու ի՜նչքան ալ երկինքը գորշ ու մռայլ կերպարանք պարզէր՝ հոգի՛ս բանաստեղծին պատկերացուցած ու գեղեցկացուցած երկնքին նման գունագեղ ու շքեղ տարածքի մը վրայ փռուեր էր…: Կը զգայի թէ տoնական ինչ որ կենսուրախ շարժումներ, զուարթ եռուզեռ, ոգեշունչ ալեկոծումներ, խինդաշաղախ ծփանքներ կ՚եռեւեփէին մէջս։ Կարծես տօնական շքերթը յաղթական կռչոյթով կը սկսէր հոգիէս եւ կամուրջ մը կը նետէր առաւօտեան այդ պահուն անցեալի նաւասարդեան կամ այլ ազգային տօնահանդէսներու վրայ: Ընդո՛ստ կ՚արթննային մէջս նախահայրերս, որոնք տոհմածառիս արմատներուն նոր ընձիւղները որպէս՝ կ՚անցնէին ու կը տողանցէին հիմա, հայրենի հողին վրայ, աչքերուս լուսաժպիտ ու շողացող ակնարկներուն առջեւէն:

Սիրտս, որ միայն իմս չէ՛ր այդ պահուն, այլեւ տարագիր հայութեանն համակ, կը բաբախէր համատրոփ հողին կենսանորոգ ուժով…:

Կը լսէի հողին տրոփը, որ բոլոր բաբախումներէն աւելի ուժգին էր, աւելի երկարաշունչ, մնայուն եւ հզօր: Պատառ մը հողին վրայ այս որքա՜ն ուժ, որ կը տողանցէր հիմա մարդկային, զինուորական թէ ռազմական հրասայլերու յաղթական գնացքով: Շքերթով։ Սփիւռքի անհող, անապաւէն տարածութիւններէն իր տաք հողը գտած նուաղուն շունչս ու հայու հալումաշ սիրտս կը խայտային հիմա ապանովութեան այն հորիզոնով, որուն այգաբացը թէ՛ տօնական էր ու շքեղ, թէ՛ յուսավառ…: Յուսատու հայկական գաղթօճախէ մը` Լիբանանէն եկեր էի, որուն պատերազմական պայմանները հիմնովին յեղաշրջեր էին Սփիւռքի ազգային ապագային հեռանկարները: Փլեր էին ազգային երազներ: Կործաներ` անհիմ ապարանքներ:

Սփիւռքի ամէնէ՛ն յուսալից, ամէնէն շքեղ ու փառայեղ ապարանքներն անգամ նման էին անհիմ շէնքերու, անարմատ ծառերու… Լիբանանէն հայրենիք այցելած պանդուխտ հայս, որ պատերազմին անմարդկային ցրտութիւնը զգացած էր իր մորթին ծալքերուն թաքնուած բոլոր բջիջներուն սարսափներով, անապահովութեան խռովքներով` խորապէս կ՚ապրէր հիմա այն ճշմարտութիւնը թէ հողը միա՛կ ու անփոխարինելի երազն է ազգային ներշնչումներու եւ 60ամեակի շքերթին մասնակցող եւ հողիդ պաշտպանութեան ծառայելիք հրասայլերու եւ հրթիռներու ռազմական տողանցքը՝ ո՛ւժն էր ինքնավստահութեան, ազգային ապահովութեան, ապագայի հանդէպ լաւատեսութեան:

Հողին անդիմադրելի ուժին եւ հողին պաշտպանութեան անպարտելի զօրութեան զգացողութիւնը ի՜նչքան տօնական ու շքեղ կը դարձնէր հայոց երկինքը եւ անոր ապագան, ա՛յս առաւօտ:

Հոգիիս մէջ զգացած ու սկսած շքերթը հետզհետէ Ամիրեան փողոցէն եւ հայրենի բոլոր պողոտաներէն, մաղուող անձրեւի մը տակ, կը խուժէր Երեւանի հրապարակը, որ գորշ ու մռայլ երկնքի մը տակ կը ծաղկէր հիմա բազմերանգ դաշտի մը հրապուրիշ գեղեցկութեամբ:

Դաշտին ծիլերը, իբրեւ Յոյսին մանկութեան սերմերը, իրենց խոստումներուն կանաչներով կը զարդարէին 60-ամեակի շքերթը ու մէջս կ՚աճեցնէին ժողովուրդիս ապագային հանդէպ Յոյսին խորհուրդը…:

Ու ի՜նչքան շատ էին շքերթին մասնակցող մանուկները՝ որոնք իրենց անգիտակից բայց արտայայտիչ ժպիտներով, կամ խանդավառ մասնակցութեամբ հայու Յոյսին գեղեցկութիւնը կը խորհրդանշէին ու շքերթին իւրայատկութիւնը կը կազմէին…:

Խայտանկար էր շքերթն ու Երեւանի հրապարակը՝ մասնակցողնե-֊ րուն այլազանութեամբ եւ գոյներուն պէսպիսութեամբ։

Տպաւորիչ էր շքերթին կազմած գունագեղ դաշտին ակօսներուն մէջ յոյսին ծաղկումը մարմնացնող երիտասարդութեան գոյնը՝ նայիրեան հեզաճկուն աղջիկներու եւ ամրամկան տղաներու խայտացող տեսքով…։

Առոյգ, կայտառ, գաղափարապաշտ, ազգային ու համամարդկային երազներով ոգեւորուած երիտասարդութեան մը կենսունակ ու ստեղծագործ ներկայութիւնը` ժողովուրդի մը ծոցին եւ հայրենակերտումի մաքառման ճիգերուն մէջ՝ ոգեշնչող ու շօշափելի նպաստն է երիտասարդութեան հայրենիքին ու մարդկութեան:

Առա՛նց առողջ մտասեւեռումով կեանքին բացուող ու նայող երիտասարդութեան, հայրենիք մը չի կերտուիր:

60-ամեակի շքերթը զարդարող գեղեցկութիւն էր հայրենակերտ ու հայրենավառ երիտասարդութիւնը Հայաստանի:

Հայաստանը՝ հայրենիքն է մտքի, հոգիի, գիտութեան եւ բազուկի աշխատաւորներուն:

Հայրենիքի պաշտպանութեան հերոսներու կողքին արդարօրէն ու հպարտօրէն կը տողանցէին աշխատանքի եւ ստեղծագործ նուիրումի հերոսները, որոնք 60-ամեայ Հայրենակերտումի բերքին մէջ` իրենց մտքի, հոգիի ստեղծագործութիւններով, թէ բազուկի չարքաշ տքնան քով՝ կառուցողական, շինարար վաստակ ունէին…:

Վաստակին տէ՛րն էր հինաւուրց ժողովուրդ մը, որ դարերէ ի վեր կը շինէր, կը կառուցէր, կը ստեղծագործէր, կ՚երգէր, բայց կը տեսնէր նաեւ փլուզումն ու յափշտակումը սեփական հողին վրայ կերտածին ու երկնածին: Այսօ՛ր, ստեղծագործ ու շինարար ժողովուրդի մը ժառանգորդները, մայր հողին վրայ տէ՛րն էին հայրենիք մը կանգուն պահող իրենց կերտած մնայուն վաստակին:

Ու Հայրենիքը ստեղծագործ ու կառուցող ժողովուրդն է, որ հիմա պետական աւագանիին հովանաւորող հայեացքներուն ներքեւ, յաղթականօրէն կը քալէր, կը մասնակցէր 60-ամեակի փառաչուք շքերթին՝ աչքերը ուղղած դէպի լուսաւոր ապագան…:

Ու ես՝ Սփիւռքէն եկած հիւր՝ բանաստեղծին պայծառ աչքերով եւ պանդուխտի անպղտոր սրտով Հայոց երկինքը, տօնական ու շքեղ հորիզոնով կը տեսնէի, 60-ամեակի շքերթին ընդմէջէն…։

22 Նոյեմբեր, 1986

 

ՅՈՒՇԻ ԲԵԿՈՐՆԵՐ ՊԱՐՈՅՐ ՍԵՒԱԿԷՆ

Հայրենական օրագրութենէս

Պարոյր Սեւակի անունը որպէս բանաստեղծ այդքան հանրայայտ չէր իմ երիտասարդութեան սեմին թեւակոխած տարիներուս, հակառակ իր անունին կապուած բանաստեղծական հատորներուն՝ «Անմահները հրամայում են», «Անհաշտ մտերմութիւն» եւ «Նորից քեզ հետ»: Գրականութեամբ խանդավառ եւ գրելու նախափորձեր կատարող երիտասարդիս ձեռքը անցած չէին այդ հատորներէն որեւէ մէկը։ Կը յիշեմ կարդացած ըլլալս Պարոյր Սեւակի մէկ բանաստեղծութիւնը՝ «Հայաստան». խորապէս տպաւորուելով անոր սկիզբի տողերէն. «Իմ քաղցրանո՜ւն, իմ բարձրանո՜ւն, իմ տառապա՛ծ, իմ փառապանծ»:

Եղիշէ Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի»ն իր անզիջող տեղը պահելով հանդերձ, իր սրտամօտ անկիւնը գրաւեց նաեւ Պարոյր Սեւակին «Հայաստան»ը: Յետագային անոնց միացաւ Համօ Սահեանի «Նայիրեան դալար բարտի»ն: Հայութեան հայրենիքի հանդէպ առհաւական ոգին արտայայտող եւ իրենց հայրենասիրական վառ զգացումները ցոլացնող յօրինումներ էին երեքն ալ: Օրհներգի մը հնչեղութեամբ եւ կշռոյթով։

Պարոյր Սեւակի անունը սակայն, գրական աշխարհէն ներս, – Հայրենիք-Սփիւռք, – բարձրացաւ, տարածուեցաւ եւ ճանչցուեցաւ 1959 էն ետք, «Անլռելի զանգակատուն»ով։ Նախաճաշակ մը կազմած էի «Սովետական գրականութիւն» ամսագրին մէջ լոյս տեսած հատուածներէն: Տարբեր ու անսովոր շունչ մը կը տիրէր խորքի եւ ձեւի արժանիքներով: Անհամբերութեամբ կը սպասէի անոր գիրքով լոյս ընծայման: Չուշացաւ: 1959-ին «Անլռելի զանգակատուն»ը որպէս գիրք հասաւ: Նուաճեց ոչ միայն գրասէր հասարակութիւնը, այլեւ՝ հայ հոգիները: Լիաշունչ եւ յափշտակութեամբ ընթերցեցի զանգակատան բոլոր ղօղանջները: Անոնք մնացին ոչ միայն որպէս բանաստեղծական հրավառութիւն, այլեւ ազգային ցաւի եւ ողբերդութեան եղերական ոգեկոչում։ Եղերաբախտ Կոմիտասի կեանքն ու ստեղծագործութիւնը առանցք ունենալով, բարձր ներշնչումով, հայութեան հաւաքական խռովքը Պարոյր Սեւակ հայ ստեղծագործողի իր էութեան հետ համաձուլելով համանուագային լայնաշունչ ստեղծագործութեան մը ծնունդ տուած էր: Քնարերգութեամբ ու դիւցազներգութեամբ համախառն, պատմողական ոճով ու կշռութաւոր թաւալքով ներդաշնակուած «Անլռելի զանգակատուն»ը յատկանշուեցաւ նաեւ նորարարութեամբ: Պարոյր Սեւակինը ազգային եւ գրական գետնի վրայ խիզախում մըն էր յատկապէս այն տարիներուն, երբ վերին իշխանութիւններու համար Եղեռնի յիշատակութիւնն ու ոգեկոչումը ազգայնական երեւոյթներ կը նկատուէին…: Իր այդ խիզախութեամբ Պարոյր Սեւակ Մեծ Եղեռնի Ծիծեռնակաբերդի յուշահամալիրին շինութենէն տարի ներ առաջ հայրենաբնակ ժողովուրդի հոգիներէն ներս կոթողած էր ցեղասպանութեան գիրի ոգեղէն յուշարձանը` ամէնէն ազգայնական բովանդակութեամբ գրական ստեղծագործութիւն մը հրապարակելով:

Մեծ ժողովրդականութեան արժանացած եւ համբաւի տիրացած բանաստեղծ էր: Պարոյր Սեւակ կը նշանակէր «Անլռելի զանգակատուն»:

«Զանգակատուն»ի բանաստեղծով այնքա՜ն տարուած եւ գրաւուած էի, որ ամառնային արձակուրդէն դարձած ուսանողներէն կը հետաքրքրուէի իմանալու համար անոր մասին: Անոնցմէ մէկը, – բանասիրականի ուսանող, – որ գրական շեշտուած հակումներ ունէր եւ կը սիրէր հայ գրողներու հետ հանդիպումներէն պատմել, հետեւեալը ըսած էր Պարոյր Սեւակի մասին.

Օր մը Պարոյր Սեւակ յայտնուեցաւ համալսարանի մեր գրականութեան դասապահին: Ինք պիտի ղեկավարէր գրականութեան դասաւանդութիւնը: Դասախօսը բանաստեղծը քանի մը խօսքով ներկայացնելէ ետք, գրականութեան ամպիոնը իրեն վստահեցաւ: Ան առաջին հերթին հետաքրքրուեցաւ, թէ այս կուրսի ուսանողներուն մէջ սփիւռքահայ ուսանողներ կա՞ն: Քանի մը ձեռքեր բարձրացան: Ակնբախ էր ուրախութիւնը։ Դասախօսէ աւելի մտերիմ զրուցավարի պէս խօսեցաւ: Քիչ մը ամէն բան ընդգրկեց իր զրոյցը։ Սփիւռքահայութենէն մինչեւ գրականութիւնը լուրջ պարապմունք նկատող իր մօտեցումները: Վայրկեանները ինչպէ՛ս սահեր էին` զգացած չէինք, երբ արդէն դասապահի վերջը կ՚ազդարարուէր: Դասարանին առջեւ խոնարհումով մը մեկնեցաւ Պարոյր Սեւակ։ Մենք մնացինք իր անկեղծ ու սրտաբաց խոհերուն հետ:

Անակնկալ եղաւ իր հարցումը. – Ո՞վ է արդի ամէնէն մեծ գրողը:

Անմիջական եղաւ պատասխանս. – Յովհաննէս Շիրազ։

Երբ իր հաստատումը չըրաւ, Պարոյր Սեւակի անունը յիշեցի: Խoսակիցս, որ արդէն գրականագէտ ուսանող էր, կրկին իր համամտութիւնը չյայտնեց: Այս անգամ ինք տուաւ անուն մը. Կոստան Զարեանն է արդի մեծագոյն գրողը: Լռեցի:

1962-ին բախտաւորուեցայ ուսուցչական առաջին խումբով Հայաստան գտնուիլ: Քառասուն օրեր Երեւան։ Ի՜նչ հրաշալի յայտագիր էր Հայաստանը սփիւռքահայ ուսուցիչներուն մօտէն ծանօթացնելու:

Քաղաքներ, մշակութային-կրթական հաստատութիւններ, գրողներ:

Բնական է, որ փնտռէի Պարոյր Սեւակը։ Այնքան ժողովրդական անուն, բայց անունը կար, ամանում չկար։ Իր գիւղը կը մնար, կամ Մոսկուա կ՚երթար ռուսական մշակոյթին հետ կենդանի կապը պահելու համար: Ըսած էին երեւանաբնակ սեռակասէրները: Միակ առիթը Հայաստանի գրողներու տան մէջ, գրողներու հետ հանդիպման օրն էր: Կայացաւ այդ հանդիպումը: Հոն էին ծանօթ եւ անծանօթ գրողները՝ Գուրգէն Մահարին, ՅովՀաննէս Շիրազը, Համօ Սահեանը, Գէորգ Էմինը, Վահագն Դաւթեանը, Սերո Խանզատեանը եւ բազում ուրիշներ: Կը բացակայէր Պարոյր Սեւակը: Այնպէս պատահած էր, որ կողքիս գտնուի Յովհաննէս Շիրազը: Մեր խումբէն բանաստեղծ Մ. Իչխան արտասանեց իր մէկ քերթուածը՝ «Ես Մասիսը չտեսայ»։ Տարագիր բանաստեղծի ապրումներն էին: Մասիսերգակ բանաստեղծ Յովհաննէս Շիրազը յարեց. Մասիսը շատ կրկնուած է։

Այդպէս ալ առանց Պարոյր Սեւակին հանդիպելու վերադարձայ…:

Բայց բախտ վիճակուեցաւ, աւելի ուշ, 1969-ին: ՅովՀաննէս Թումանեանի ծննդեան 100-ամեակի մշակութային փառատօնին հրաւիրուած էի։ Ծրագրուած միջոցառումները տեղի կ՚ունենային Երեւանէն մինչեւ բանաստեղծին ծննդավայր գիւղը՝ Դսեղ: Այդ յայտագիրներէն դուրս զիս սպասող անակնկալը եղաւ Պարոյր Սեւակին հետ հանդիպումը Համօ Սահեանի տան մէջ։ Համօ Սահեան անունը մօտս արձանագրուած այն անուններու ցանկին մէջ էր, որոնց կ՚ուզէի հանդիպիլ:

Մանաւա՛նդ «Քարափներու երգ»էն ետք: Հեռաձայնով պայմանաւորուեցայ: Սիրով ընդառաջեց փափաքիս: Հոն էին Արամ Հայկազը, որ զբօսաշրջիկ որպէս եկած էր Հայաստան, ու Պարոյր Սեւակ: Պարոյրին գլուխը տաքցած էր: Առաւօտուընէ ի վեր կը խմեն, քովընտի ըսած էր Մարիա Յակոբեանը, կինը Համօ Սահեանի, որ իր կարգին բանաստեղծ էր: Պէյրութէն ըլլալս իմանալով Արամ Հայկազ ակնարկեց, որ Պէյրութը երկրորդ Հայաստան մըն է: Հայկական իմաստով մենք Ամերիկա անապատի մէջ կ՚ապրինք: Համօ Սահեանը իր քար լռութեամբ գլուխով համամտութիւնը յայտնեց: Պարոյրը, որուն տաք գլուխը զինք աւելի անկեղծ, աւելի համարձակ եւ աւելի բիրտ դարձուցած էր, զեղումներ ունեցաւ։ Ինչ կը վերաբերի պէյրութահայութեան բարձր համարումով խօսեցաւ տրուած ազատութիւններու շնորհիւ Հայկական ինքնութիւնը պահելու ծառայող կրթական-մշակութային ճիգի մասին: Կը համբուրեմ, ըսաւ, բոլոր այն հայ ուսուցիչներուն ձեռքերը, որոնք նուիրուած են հայ մանուկին մեր մեծասքանչը սիրցնելու եւ սորվեցնելու ջանքին: Անոնք են, որ ազգը կը պահեն: Բացայայտ էր Պէյրութ այցելելու ցանկութիւնը։ Խիստ որակումներ ըրաւ իշխանութիւններու հանդէպ, որոնց թոյլտուութենէն կախում ունէր իր այցելելու փափաքին արտօնութիւնը: Արամ Հայկազ կանուխ եկած ըլլալուն մեկնեցաւ: Պարոյր Սեւակ իր համահայկական ոգիով եւ գրական արժէքները անկողմնապահ պահելու չափանիշով, ինչո՞ւ, հարց տուաւ, Գրողներու միութիւնը չի հրաւիրեր Արամ Հայկազը եւ անոր գիրքը չի հրատարակեր: Բացի հայկականութենէ եւ մարդկայնութենէ ուրիշ հոտ չկայ անոր գրականութեան մէջ…: Լաւ գաղափար ունէր սփիւռքահայ աւանդական կուսակցութիւններու քաղաքական կողմնորոշումներու մասին: Վեր կը դասէր հայոց հայրենիքը եւ անոր շուրջ միասնականութիւնը: Խիստ ու դաժան էր անոնց հանդէպ, որոնք այդ համախոհութիւնը կը խանգարէին ինչ-ինչ պատճառներով…: Կը համակրէր Անդրանիկ Ծառուկեանին եւ անոր «Նա յիրի»ին որդեգրած իրատես ուղղութեան «Սեւ ու Ճերմակ Հայաստան»ով։ Սեւին սեւ, ճերմակին ճերմակ ըսելու խոհեմութեամբ: Իր կարծիքով միասնական Սփիւռքը կրնար շարժել նաեւ խորհրդային իշխանութիւնները, հայ հողերու ազատագրման եւ տիրացման գծով…: Իմաստութիւն նկատեց յիսնամեակի առիթով հայութեան միակամ կեցուածքը, որուն Երեւանն ալ միացաւ «Մեր հողերը, մեր հողերը» պահանջատիրական ցոյցով: Տեղին էր, որ յիշէի իր Սարդարապատի նուիրուած երգէն. «Երբ ելք ու ճար չկայ, խենթերն են գտնում հնար»:

Տաղանդով ստեղծուած գործ էր «Անլռելի զանգակատուն»ը, բայց ինք չէր ուզեր, որ միայն անով ճանչցուի եւ ներկայացուի: «Մարդը ափի մէջ» քերթողագիրքին մէջ կը գտնէր ինքզինք, որքան ալ ան թեր ու դէմ յայտնուած կարծիքներու եւ հրապարակային բուռն քննարկումներու առիթ ծառայած էր: Քէներ, ոխեր եւ նախանձներ արտայայտուած: «Եղիցի լոյս»ն ալ գրաքննութեան տակ էր…: Աստուածաշունչէն առած եմ խորագիրը, ըսաւ։ Այդ տարիներուն համար երեւոյթ էր: Հիմակուան պէս կը յիշեմ իր ըսածները. Ո՛վ որ չէ կարդացած Աստուածաշունչը, չենք կրնար ըսել, որ գրագէտ անձ է։ Ով որ չէ սերտած «Երգ երգոց»ը, գաղափար չունի, կը նշանակէ, բանաստեղծութեան սկզբնականի մասին…: Պարոյր Սեւակը լաւ գիտակ էր Աստուածաշունչին, որ աղբիւրը կը համարէր համաշխարհային գրականութեան բոլոր ժանրերուն եւ նիւթերուն:

Իր դժգոհութիւնը յայտնեց, բանաստեղծի պոռթկումով, «Սովետական գրականութիւն» ամսագրի բովանդակութեան մասին, անբաւարար նկատելով անոր ժամանակակից հնչեղութիւնը: Համաշխարհային գրականութեան էջերը, – ներառեալ ռուս արդի գրականութիւնը, խեղճ ու աղքատ կը թուէր իրեն: Սահմանափակ է, ըսաւ, խմբագիրին մտահորիզոնը: Այդ տարիներուն Ստ. Կուրտիկեանն էր՝ խմբագիրը, որուն հանդէպ համարում չունէր: Սոյն ամսագրին Մոսկուա հրատարակուող համանունը ռուսերէնով անհամեմատօրէն, Պարոյր Սեւակի գնահատութեամբ, որակաւոր էր տարբեր ժողովուրդներու ժամանակակից գրականութենէն հրատարակող էջերով։

Ճանչցայ բանաստեղծ Պարոյր Սեւակը իր հարազատ դիմագիծով եւ բանաստեղծի տարերքով:

Քանի մը տարի ետք, 1971-ին Հայաստանի Գրողներու Յունիսի սկիզբը կայանալիք Զ. համագումարին հրաւիրուած էի։ Երուանդ Քասունին լսած ըլլալով, դիմեց ինծի, որ Պարոյր Սեւակին խոստացած քանի մը գիրքերը յանձն առնեմ եւ անձամբ տամ: Գիրքերն էին՝ «Համաբարբառ»ը, Գրիգոր Նարեկացիի աշխարհաբար թարգմանութիւնը եւ գրաբար Աստուածաշունչը։ Սիրով ստանձնեցի՝ տեղեկանալով, որ անոնք ուզուած են Գրիգոր Նարեկացիի մասին գրելիք ուսումնասիրութեան համար:

Համագումարի երկրորդ օրուան ընդմիջումին էր Պարոյր Սեւակ իր համակիրներու խումբով, – Լեւոն Հախվերտեան, Գրիգոր Քէշիշեան, Արիստակեսեան, – մօտեցաւ եւ հետաքրքրուեցաւ իրեն ղրկուած գիրքերով։ Ե՞րբ կրնամ յանձնել քեզի՝ հարցուցի։ Հէնց հիմա: Կ՚երթանք «Արմենիա» պանդոկ, կը բարձրանանք սենեակդ, կը վերցնեմ գիրքերը: Ես կարգապահ անձ եմ, Պարոյր, ըսի, չեմ ուզեր հեռանալ համագումարէն: Մէկ անգամուան համար անկարգիս հետեւէ: Թեւս անցաւ եւ իր խումբով ուղղուեցանք պանդոկ, որ նոյն մայր հրապարակի վրայ կը գտնուէր: Ճամբուն վրայ ոչ մէկ լուրջ խօսակցութիւն:

Անեքթոտներ պատմեցին։ Կը յիշեմ Պարոյրինը, որ կը վերաբերէր հաստափոր վէպերու հեղինակ Հմայեակ Սիրասին։ Կը պատմէր, որ իր վէպերուն պէս հաստափոր Սիրասը ինչպէ՛ս նախորդ Համագումարին զեկոյցներու ընթացքին քունի անցնելէ ետք յանկարծ կ՚արթննայ եւ հարց կու տայ, որ յաջորդ համագումարը և՛րը տեղի պիտի ունենայ:

Ծիծաղը անզուսպ էր։ Անմիջապէս անոր հետեւեցաւ Պարոյրին սրամիտ արտայայտութիւնը. Հմայեակ Սիրաս իր վէպերը կ՚ուռճացնէր, որ հօնօրար աւելի գանձէ…:

Սենեակս բարձրանալով գիրքերը յանձնեցի այն գոհունակութեամբ, որ ուսէս պարտականութիւն մը թեթեւցաւ։ Կ՚աճապարէի համագումարին հասնիլ, հրաւիրեալի կարգապահութիւնս պահելու սկզբունքով։ Ի՜նչ ըսին համագումարը վերջ գտաւ։ Չհամոզուելով հանդերձ, խումբէն չուզեցի բաժնուիլ։ Պարոյր Սեւակին հետ աւելի երկար ըլլալու վայելքին համար: Իջանք «Արմենիա»ի ճաշարանը: Կուշտ ու կուռ կերանք, խմեցինք, հայաստանեան սեղաններու յատուկ բաժակաճառերով: Իմ բաժակաճառս կը վերաբերէր Պարոյր Սեւակի Գրիգոր Նարեկացիի մասին սկսած կամ ծրագրած մենագրութեան։ Սրտագին յաջողութեան մաղթանքով, որ հայ գրականագիտական անդաստանը պիտի հարստանար սեւակեան վերլուծական միտքի նոր արտադրութեամբ: Այնպէս ինչպէս Սայեաթ-Նովայի պարագային, միտքս զարգացնելով ամբողջացուցած էր Լեւոն Հախվերտեանը: Արդարեւ, Սայեաթ-Նովայի թեկնածուականի պաշտպանութիւնը դոկտորականով գնահատուած էր նուաճում արձանագրելով սայեաթնովայագիտութեան մէջ…:

Յունիսի կէսերուն վերադարձայ: Անմիջապէս ձեռնարկեցի ամավերջի հանդէսներու կազմակերպչական աշխատանքին: Այդ միջոցին, Յունիս 17-ին, ինքնաշարժի արկածով մահացած մեծ բանաստեղծին մահուան գոյժը հասաւ: Գոյժը շշմեցնող էր եւ ցնցող…: Դեռ շաբաթ մը հազիւ անցած էր միասին եւ սեղանակից եղած էինք…: «Արարատ»էն հեռաձայն մը ստացայ: Յարութիւն Կուժունիին պատուէրը կը փոխանցէր: Որպէս Պարոյր Սեւակին հետ վերջին հանդիպողներէն մէկը, թարմ տպաւորութիւններս թելադրեր էր, որ տամ «Արարատ»ին: Յարութիւն Կուժունիին թելադրութիւնը անբեկանելի էր։ Սակայն հանդէսներու տաղտուկները թոյլ չէին տար, որ անմիջապէս գործադրեմ: Բայց շաբաթ մը չէր անցած խղճի գրական պարտքս կատարեցի: «Արարատ»ի ներքին էջերը նուիրեցի նորոգ հանգուցեալ Պարոյր Սեւակին, խմբագրական սիւնակի խորհրդածութիւններով:

Չմտայ արկածին խորհրդաւորութեան շուրջ շրջան ընող զրոյցներուն եւ յայտնուած կասկածամտութիւններուն մէջ գրաւոր կամ բանաւոր արտայայտութիւններով…:

Մահուան քառասունքը կազմակերպեց Ս. Նշան մայր եկեղեցւոյ մէջ սեւակապաշտ ասմունքող Յակոբ Կիւլոյեանը, որ նաեւ «Անլռելի զանգակատան» ասմունքի երեկոյ նուիրած էր: Քառասունքի օրուան զուգադիպած էր Սիմոն Սիմոնեանի «Սեւան» շրատարակչատան խիզախ նախաձեռնութեամբ «Եղիցի լոյս»ին գրաքննութենէ փրկուած օրինակին հիման վրայ հրատարակութիւնը: Բաւական մեծ քանակութեամբ սպառում ունեցաւ:

Տարելիցը կը մօտենար: Շարժման անցած էր Յակոբ Կիւլոյեանը:

Մտադրած էր գաղութի չորս մշակութային միութիւններով՝ Համազգային, Թէքէեան, Նոր Սերունդ եւ Գրական Շրջանակ, կազմակերպել ձեռնարկ մը: Միութիւնները իրենց հաւանութիւնը տուած էին: Համազգայինէն Եդուարդ Բատոյեան, Գրական Շրջանակէն Գառնիկ Ադդարեան, Նոր Սերունդէն Պէպօ Սիմոնեան, Թէքէեանէն Յովհաննէս Թապագեան: Մէկտեղուեցան Յակոբ Կիւլոյեանի գործատեղիի գրասենեակը եւ քանի մը խորհրդակցական հանդիպումներ ունեցան:

Ինչո՞ւ յանկարծ կանգ առին՝ մինչեւ օրս ալ չունիմ բացատրութիւնը:

Ձախողեցաւ Համազգային մտածողութեան եւ ապրումներու տէր մեծանուն բանաստեղծին նուիրուելիք ձեռնարկը…: Լաւ ընդունելութիւն գտնելով մէկէ աւելի հրատարակութիւններու արժանացաւ «Շիրակ» հրատարակչատան Պարոյր Սեւակի հատընտիրը Պէպօ Սիմոնեանի խմբագրութեամբ եւ վերլուծական յառաջաբանով։ Հատընտիրը կազմուած էր «Նորից քեզ հետ», «Մարդը ափի մէջ», «Եղիցի լոյս» քերթողագիրքերէն եւ մամուլի մէջ ցրուած քերթուածներէն:

Հայրենի եւ սփիւռքահայ գրողներէ վկայութիւններու հետ համադրուած էր Պարոյր Սեւակի գրականութեան շուրջ մատենագիտական տուեալները: Հատընտիրը կենդանի դարձնողը արուեստագէտ լուսանկարիչ Վարուժան Սէթեանի լուսանկարներն էին:

Անհեթեթ արկածով աշխարհէն մեկնած Պարոյր Սեւակը, եթէ ապրէր մինչեւ օրս, խոր ալեւոյթին հասած կ՚ըլլար նոր կուտակումներով… բայց ան կ՚ապրի իր յուշերով, իր ստեղծագործութիւններով, իր գրական եւ գրականագիտական վաստակով` որպէս իր իսկ բնորոշումով անլռելի զանգակատունը արդի հայ բանաստեղծութեան:

28 Յունիս, 2012

 

 

ՅՈՒՇԻ ԲԵԿՈՐՆԵՐ ՄԵԾ ՀԱՅԷ ՄԸ

Հայրենական օրագրութենէս

Մեծ հայը Մօրուս Հասրաթեանն է։ Առանց տիտղոսի եւ մակդիրի։ Այնպէս, ինչպէս ինք կը սիրէր կոչուիլ: Չէի լսած այդ անունը: Արեւմտահայերուս անձնանուններուն մէջ չէի հանդիպած: Առաջին անգամ 1962-ին լսեցի իր անունը: Ուսուցիչներու կատարելագործման ամառնային դասընթացքներուն էր. օր մը առաջ ծանուցուեցաւ, թէ վաղը դոկտ., փրոֆ. Մօրուս Հասրաթեանը պիտի դասախօսէ հայ ժողովուրդի ծագման մասին: Յաջորդ օրը ձեռքը կաշիէ պայուսակ մը, բաց օձիքով շապիկ վրան, բարձրացաւ ուսուցչական ամպիոն:

Ոչ միայն տպաւորիչ էր պատմական հարցերուն շուրջ իր հմտութիւնը, այլեւ բանաւոր խօսքի հմայքը։ Մեզի տրուած դասախօսութիւններէն ոմանք ձանձրացուցիչ եւ քնացնող էին: Մօրուս Հասրաթեանինը՝ արթնցնող: Դասախօսութենէ մը աւելին էր: Ոգեւորող շունչ էր եւ ազգային բարձր գիտակցութիւն ներշնչող: Հայ ըլլալու հպարտութիւնը ջամբող: Ե. դարու ոսկեդարով խանդավառուած երիտասարդիս համար, այնպէս կը թուէր, որ Մօրուս Հասրաթեանը Ե. դարէն փրթած եւ 20-րդ դար փոխադրուած տիպական հայու բեկորն էր:

Աւելի ամբողջացաւ իր տիպարին ոգեկանութիւնը, երբ դասախօսութենէն ետք, սփիւռքահայ ուսուցիչներուս ընկերակցեցաւ դէպի Օշական՝ Ս. Մեսրոպ Մաշտոցի դամբարանի ուխտագնացութեան: Եթէ տակաւին այդ ոգին մնացած է, Մաշտոցի դամբարանին ամէն հայու այցելութիւն վերահայանալու եւ հայկականութեան մէջ ամրանալու առիթ մըն է: Իսկ Մօրուս Հասրաթեանի պէս մեծ հայու մը հետ այցելութիւնը բոլորովին ուրիշ բովանդակութիւն ունէր: Ես 1962-ին այդ բախտաւորներէն եղայ:

Յուշի ծուէններս չքակած յայտնեմ, որ Մօրուս Հասրաթեան հայաստանաբնակ այն գիտնական հայերէն էր, որ սփիւռքահայ դպրոցն ու ուսուցիչը ոչ միայն բարձր գնահատող էր, այլեւ անոնց հայապահպանման նուիրական ծառայութեան առջեւ խոնարհող։

Փայլուն տպաւորութիւններով բաժնուեցանք իրմէ: Իմ հոգիի յիշատակարանիս մէջ անջնջելիօրէն դրոշմուեցաւ իր անունը:

Քանի մը տարի ետք, 1965-ին իմացայ, որ Պէյրութ եկած է Հայկազեան գոլէճի հրաւէրով` հայագիտական ամպիոնի դասախօս: Ինչ լաւ ընտրութիւն կատարած է ըսի Վեր. Տիգրան Խըլոբեանը Մօրուս Հասրաթեանը հրաւիրելով:

Շուտով անդրադարձայ, որ վերապատուելին ալ ուսուցչական մեր խումբին մէջ էր: Մօրուս Հասրաթեանը միաժամանակ դասախօսեց Հ.Բ.Ը.Մ.ի Հիւսիւսեան հայագիտական հիմնարկէն ներս: Երկուքին հայագիտականի ուսանողներն ալ իրապէս եւ լայնօրէն օգտուեցան իր բազմահմուտ գիտնականի անսպառ պաշարէն: Ոչ միայն իր ուսանողները, այլեւ հայ գաղութն ու իր մտաւորականութիւնը: Բաշխուեցաւ լիաբուռն: Իր հրապարակային լսարաններու մնայուն ունկնդիրները հաստատեցին, որ ինք ոչ միայն պատմական գետնի վրայ հեղինակութիւն է, այլեւ՝ գրականագիտական եւ մշակութաբանական նիւթերու մէջ:

Լիբանանահայ կեանքի ցաւոտ օրերն էին: Թէեւ Մեծ Եղեռնի յիսնամեակը սառցահալի ծառայած էր, բայց տակաւին ամբողջովին չէին քանդուած իրարմէ բաժնող պատերը: Ոչ միայն ժողովրդական մակարդակի վրայ, այլեւ՝ մտաւորական: Մօրուս Հասրաթեանի ներկայութիւնը նոր շունչ բերաւ միասնականութեան՝ իր խօսքով ու գործունէութեամբ: հայութեան ընդհանրական շահերէն մեկնող բարի տրամադրութիւններով եւ լայնախոհ մօտեցումներով: Բոլոր շրջանակներու եւ հատուածներու մտաւորականները կ՚այցելէին իր տունը: Գաղութին մէջ տարածուեցաւ հետեւեալը. ես լսեցի նաեւ իրմէ:

Օր մը իր մօտ բանաստեղծ Գառնիկ Ադդարեանի գտնուած պահուն կ՚այցելէ գրագէտ Վահէ Օշականը: Իրարու հետ անծանօթներ միաժամանակ կը հանդիպին Մօրուս Հասրաթեանի մօտ: Հայրենի հիւրը անմիջապէս կը զգայ, որ երկու մտաւորական այցելուները զիրար չեն ճանչնար: Կը զարմանայ։ Իրարու ծանօթացնողը կ՚ըլլայ ինք՝ չխ նայելով իր սաստը։ Վրդովումով պատմած ատեն կ՚ըսէր.

– Ինչպէս կարող է պատահել, որ նոյն քաղաքում ապրող երկու օժտուած յայտնի գրագէտներ զիրար չճանաչեն: Թող իրենց վերապահեն գաղափարական-քաղաքական կողմնորոշումները եւ հայ գիրի ու մշակոյթի շուրջ համախմբուեն:

Կոմունիստ բանաստեղծը եւ դաշնակցական գրագէտը իրարու ծանօթացնողը կ՚ըլլար Խ. Հայաստանէն եկած եւ հայրենի հողին ուժը իր երակներուն մէջ կրող հայը, որ համազգային մտածողութեան տէր էր…։

Նոյնիսկ եթէ հետագային չմտերմացան անոնք, բայց անծանօթներ մնալու ամօթանքը սրբուեցաւ:

1965 տարին Մեծ Եղեռնի յիսնամեակին հետ յատկանշուեցաւ Սայեաթ-Նովայի ծննդեան 250-ամեակի յոբելինական տարիով: Բացառիկ շուքով հանդիսութիւններէ անկախաբար, ուսումնասիրական եւ գեղարուեստական բնոյթի գրականութեամբ ողողուեցաւ հայրենի աշխարհը: Սայեաթ-Նովան վերածնաւ իբրեւ հայ բանաստեղծութեան հանճարափայլ սիրերգուն: Կարեւոր դեր ունեցաւ անոր մէջ Մօրուս Հասրաթեանը՝ որպէս սայեաթնովագէտ: Ատրպէյճաներէն եւ վրացերէն գրուած բանաստեղծութիւններուն հայացումով եւ Սայեաթ-Նովայի ստեղծագործական ժառանգութեան վերծանումով եւ գիտական արժեւորումով նոր էջ բացաւ սայեաթնովագիտութեան մէջ։ Հետագային Պարոյր Սեւակ իր ծաւալուն մենագրութեան մէջ ակնածանքով յիշեց եւ գնահատեց Մօրուս Հասրաթեանի բանասիրական եւ թարգմանական աշխատանքը:

Մօրուս Հասրաթեան Պէյրութ գտնուած օրերուն Պէյրութ փոխադրեց նաեւ Սայեաթ-Նովան: Այնքան հիացումով լեցուն էր յորդազեղ հոգին, որ իր զրոյցները յաճախ կը համեմէր Սաեաթ-Նովայի տաղերէն մէջբերումներով։ Ինք իմաստուն զրուցակից, իմաստուն տաղերգուն մասնակից կը դարձնէր իր զրոյցներուն:

Տէր եւ տիկին Նիկողոս եւ Սիրարփի Յակոբեանները որոշած էին ճաշարան մը բանալ: Դիմեցին եւ խորհուրդ առին Մօրուս Հասրաթ եանէն՝ ճաշարանին հայկական անուն մը տալու: Լիբանանահայութեան մէջ Սայեաթ-Նովան մնայուն ներկայութիւն դարձնելու մտադրութեամբ տուած էր մեծ աշուղին անունը: Ճաշարանը բացուեցաւ եւ գործեց մինչեւ լիբանանեան պատերազմի սկսած տարին, Համրայի Ժան Տ՚Արգ փողոցի ներքին ուղղութեան հակող վայրին մէջ: Մօրուս Հասրաթեան զինք ճաշարան հրաւիրել փափաքողներուն կը թելադրէր, որ անպայման «Սայեաթ-Նովա» ճաշարանը հիւրասիրեն: Այդպէս ալ կ՚ըլլար: Այնուհետեւ «Սայեաթ-Նովան» դարձաւ հայկական հաւաքավայր: Լիբանանահայ գրողները, որ մինչ այդ իրարու հանդիպելու առիթներ չէին ունենար, Մօրուս Հասրաթեանի նախաձեռնու թեամբ ամսօրեայ մէկտեղումներ սկսան ունենալ։ Բոլոր կողմերու գրող մտաւորականներով կայացած հանդիպումները դրականօրէն անդրադարձան լիբանանահայ գրական կեանքի աշխուժութեան վրայ։ Լիբանանահայ գրողներու կողմէ հոն պատուասիրուեցան ֆրանսահայ գրողներ՝ Զարեհ Որբունին, Բիւզանդ Թոփալեանը, ինչպէս նաեւ Վաղարշակ Նորենց ու այլ հայրենական գրողներ: Կերպով մը մտաւորականներու բոյնը դարձաւ։ Գրիգոր Շահինեանի «Ահեկան»ի բազմաձայն զրոյցները եւ աշխատակիցներու հետ ընդլայնուած հաւաքոյթներու վայր ծառայեց «Սայեաթ-Նովա» ճաշարանը:

Երեկոյ մըն ալ մեր ընթրիքի հիւրը եղաւ Մօրուս Հասրաթեանը, «Սայեաթ-Նովա» ճաշարանին մէջ: Մտերմական զրոյցի անմոռանալի պահեր ապրեցանք։ Իր կեանքի դժուար տարիներուն մասին անդրադարձաւ, վստահելով մեր մտերմութեան: Երեկոյի զրոյցի ընթացքին տեղեկացանք, որ ինք որքան մտերիմ եղած է Եղիշէ Չարենցին եւ Ակսել Բակունցին։ Իր բնորոշումով` «բացառիկ անձնաւորութիւններ» Յակոբ Մանանդեան, Թորոս Թորամանեան, Կարապետ Մելիք-Օհանջանեան խոր ազդեցութիւններ ունեցած են իր վրայ: Ինքզինք բախտաւոր կը համարէր երիտասարդական տարիներուն այսպիսի մեծութիւններ ճանչցած ըլլալուն եւ մտերմանալուն համար: Առանց Եղիշէ Չարենցին անարդարանալի եւ անիրաւ սպանութեան հանդէպ իր ցասումն ու ընդվզումը թաքցնելու, այն կարծիքի էր, որ Եղիշէ Չարենց մինչեւ քառասուն տարիքը տուած էր իր գլուխ գործոցները…: Հսկան էր` իր վիթխարի շունչով եւ տարերքով արդի մեր բանաստեղծութեան: Մեր եղերաբախտ բանաստեղծներ՝ Պետրոս Դուրեանի, Վահան Տէրեանի, Միսաք Մեծարենցի, Դանիէլ Վարուժանի նման անաւարտ կեանքով մեկնեցաւ աշխարհէն Եղիշէ Չարենց: Ով գիտէ դեռ ինչ գլուխ գործոցներ կրնար տալ…: Մեր գրականութեան ճակատագիրը եղերական եղած է:

1915-ը եւ 1937-ը մեծ կորուստներու տարիներ եղած են: Այդ դաժան տարիներուն, ես ալ, ըսաւ, ենթարկուած եմ հալածանքի եւ բռնամիջոցներու: 1939-ին բանտարկուած եմ: Մեր իշխանութիւնները սխալ կը հասկնային մեր առողջ ազգայնականութիւնը: Կրնաք երեւակայել, որ Րաֆֆին ընդյատակեայ ձեռքէ ձեռք փոխանցելով կը կարդայինք: Այդպէս է, որ կարդացած էինք «Խենթը», «Դաւիթ Բէկը», եւ «Սամուէլ» պատմավէպը։ Մեր կազմաւորման վրայ անոնց ընթերցումները անփոխարինելի դեր կատարած են:

Արեւմտահայ գրականութեան նկատմամբ մեծ համարում ունեցողներէն էր Մօրուս Հասրաթեանը եւ ան կ՚երեւար նաեւ պէյրութահայութեան մասին իր պայծառ պատկերացումէն: Հայկական Պոլիսի շարունակութիւնը կը նկատէր Պէյրութը: Ինչո՛ւ հայկական Պէյրութը նոր Վարուժաններ պիտի չծնէր…: Այնքան հաւատքով առլի էր պէյրութահայութեան կարելիութիւններուն վերաբերեալ:

Ես ականատես եղայ նաեւ Մօրուս Հասրաթեանի զայրացկոտ մէկ պահուն: Տեղի ունեցած մշակութային ասուլիսի մը իր եզրափակիչ խօսքը թղթակցութեան մէջ, կա՛մ հարազատօրէն վերարտադրուած էր, կա՛մ որոշ բարեփոխումներու ենթարկուած՝ ինչպէս սովոր էր մամուլի թղթակցութիւններու պարագային: Թղթակիցները խօսքեր վերարտադրելու իրենց ճիգին մէջ կը ներմուծեն երբեմն արտայայտութիւններ, որոնք երբեք ալ ըսուած չեն ըլլար խօսողին կողմէ:

Մօրուս Հասրաթեան զայրացած էր անոր համար, որ չէր ընդուներ իր բանաւոր խօսքը թղթակիցը վերարտադրէ այնպէս ինչպէս որ է:

Կու գար այնպիսի վարչակարգ ունեցող երկրէ մը, ուր խօսքի կատարեալ ազատութիւն չկար։ Իր արտասանած ամէն խօսքին համար պատասխանատու էր եւ հաշուետու։ Բայց Մօրուս Հասրաթեան կաղապարի մարդ չէր, այլ ինքզինքէն յորդող հայը:

Պարբերական մէկ այցելութեանս, որուն ներկայ էր Գառնիկ Ադդարեանը, լսեցի իր զայրոյթի պոռթկումը: Գառնիկ Ադդարեանն ու ես փորձեցինք ողոքել: Դժուար եղաւ համոզել զինք: Մամուլին մէջ տպուածը կարելի չէր հերքել: Մամուլն ալ ունէր իր արժանապատուութիւնը։ Յանգեցանք եզրակացութեան մը, որ Մօրուսը իր բանաւոր խօսքը գրի առնէ այնպէս, ինչպէս ինք կ՚ուզէ եւ նոյն մամուլին մէջ տպուի: Այդպէս ալ եղաւ: Կարեւորը Մօրուս Հասրաթեանը իր վրդովմունքէն դուրս բերելն էր:

Մօրուս Հասրաթեանը միայն Հայաստանի մէջ չէ, որ սխալ հասկցողներ կային, այլ նաեւ Պէյրութի մէջ։ Այնճար հրաւիրուած էր: Տեղւոյն «Յառաջ» ազգային գոլէճին իր զեղուն ելոյթին խոստացեր էր Հայաստանէն բնալուծարանի նուէր մը: Պէյրութ վերադարձին կարծրներէ սուր քննադատութիւններ ուղղուեցան իրեն: Իր պատասխանը միանշանակ էր.

– Հայեր են: Հայ աշակերտը գործածելով բնալուծարանը հոգեպէս կը կապուի Հայաստանին:

Այս էր հայրենասիրութեան ուղին, որուն ուղեւորն էր Մօրուս Հասրաթեանը:

Երեկոյ մը Մօրուս Հասրաթեանը ընթրիքի հիւրը եղաւ տէր եւ տիկին Վահրիճ եւ Վերժին Ճէրէճեաններուն: Վերժինը Հիւսիւսեան Հայագիտականի ուսանողուհին էր: Մեծ յարգանք կը տածէր իր ուսուցիչի անձին, հեղինակութեան եւ հայագիտական նիւթերու դասաւանդութեան հանդէպ: Իր յարգանքին որպէս գործնական արտայայտութիւն հրաւիրած էր իրենց տունը: Մտերիմ զրոյցի: Վահրիճը, ազգային կեանքի մէջ դերակատարութիւն ունեցած ղեկավար անձնաւորութիւն, շատ պատմելիք ունէր պէյրութահայութեան կեանքէն, իրագործումներէն եւ ցաւերէն: Մօրուս Հասրաթեանն ալ խորհրդահայ իրականութեան մէջ ապրած իր փորձառութենէն: Համակարծութիւնը շատ մը էական հարցերու շուրջ ակներեւ էր: Յատկապէ՛ս ինչ կը վերաբերէր Հայրենիք-Սփիւռք կապերու առաւել զարգացման, Խ. Հայաստանի դէպի Սփիւռք բացումի քաղաքականութեան եւ հայրենիքէն մեր ակնկալութեան։ Այդ երեկոյի ընթացքին Մօրուս Հասրաթեանը անգամ մը եւս ինքզինք դրսեւորեց ամբողջական հայու ապրումներով: հայ մը, որ կը տագնապէր սփիւռքահայութեան բաժանուածութենէն, ամուլ պայքարներէն, հայրենիքի մէջ դեռ յամեցող անհանդուրժողականութենէն, Վանը Երեւանին կցուած տեսնելու անկատար երազներէն: հակառակ Սփիւռքի երկպառակտումներուն, համոզուած էր այն իրողութեան, որ հայկական Սփիւռքը ո՛ւժ մըն էր, որուն կարեւոր դեր կը վերապահէր Հայկական Դատի հետապնդման ճամբուն վրայ…։

Յուշ մըն ալ, որ կը յամենայ յիշողութեանս մէջ, իմ ըրած մէկ ակնարկութիւնն էր: Մօրուս ըսելով խօսիլը չէի համարձակեր.

– Փրոֆ., – ըսի, թոյլ տուէք որ ձեզ նմանցնեմ ուրիշ մեծ հայու մը:

– Շուրջիններուս հետաքրքրութիւնները սրուեցան։

– Գարեգին կաթողիկոս Յովսէփեանն էր ան: Ան ալ Ձեզ պէս երբ կը խօսէր, աւելի ոգի էր եւ կը վերանար իր խօսքով: Ան եկեղեցական, դուք աշխարհական մեծութիւններ էք: Ձեր հասարակաց գիծն է նաեւ հայագիտութիւնը։

– Ի՞նչ կ՚ըսէ, Վահրիճ, – հարց տուաւ Մօրուս Հասրաթեան:

– Նմանութիւնը ճիշդ է, – պատասխանեց:

Պէյրութ գտնուած օրերուն, զուգադիպած էր նախկին լիբանանահայ եւ Ամերիկեան համալսարանի հոգեբանութեան եւ մանկավարժութեան դասախօսուհի դոկտ., փրոֆ. Բերկրուհի Նաճարեան-Սվաճ եանի Պէյրութ այցելութիւնը, որ Ամերիկա հարս գացած էր: Լիբանան կը գտնուէր 6 ամսուայ ընթացքին վարելու նախկին B.U.S., եւ այժմ L.A.U.-ի ուսումնական տեսչութիւնը։

Այս երկու արժէքաւոր հայերը պէտք է ծանօթանային իրարու:

Ձեռնարկեցի եւ ծանօթացուցի: Երկուքն ալ գոհ մնացին:

Իր հարազատներուն տան մէջ, Բերկրուհիին մեկնելուն առիթով ողջերթի ընդունելութիւն մը կազմակերպուած էր: Ընտանեկան պարագաներուն հետ հրաւիրուած էին Մօրուս Հասրաթեանը, տէր եւ տիկին Վահէ եւ Էմմա Օշականը եւ մենք:

Մօրուս Հասրաթեանին եւ Վահէ Օշականին միատեղ գտնուիլը հետաքրքրական իրադարձութիւն էր ինծի համար: Ծանօթացնելու

հարկ չկար, որովհետեւ Վահէ Օշականը մէկէ աւելի անգամներ հանդիպած էր հայրենի մեծ հիւրին:

Մօրուս Հասրաթեան համարում ունէր գեղագէտ, քննադատ Յակոբ Օշականի հանդէպ՝ արեւմտահայ գրականութեան ընդհանուր շրջագիծէն ներս: Այդ օրերուն «Բագին»ի մէջ լոյս տեսնող Վահէ Օշա կանի ամերիկեան եւ եւրոպական գրականութեան եւ դէմքերուն նուիրուած յօդուածները կարդացած ըլլալով գնահատեց Վահէ Օշականի բերած նպաստը արեւմտեան մշակոյթին հայ մտքին հետ շփումին առընչութեամբ: Բարձր գնահատեց նաեւ Բերկրուհի ՆաճարեանՍվաճեանը, որպէս հայ իգական սեռի արժանաւոր ներկայացուցիչներէն հայուհի մը, որ գրաւած էր պատուաբեր դիրքեր օտար համալսարաններու դասախօսի ամպիոններուն վրայ՝ յարգել տալով իր հեղինակութիւնը:

Երեկոն իր անկեղծ եւ մտաւորական մթնոլորտով անմոռանալի մնաց եւ ապրեցաւ Մօրուս Հասրաթեանէն յուշի բեկոր որպէս…։

Իր մենութեան պահերուն կարօտի կրակը կ՚այրէր զինք: Կարօտը իր օճախին, իր տիկնոջ, զաւկին եւ առհասարակ իր հայրենի տան: Պէյրութի մէջ, 22-23 Յունիս 1965, Ս.ին (տիկնոջ անունը Սիրանոյշ) ուղղուած ոտանաւորին մէջ գրած է.

Այս ինչ հրաշք է, որ ամէն գիշեր
Այս հեռու, օտար ափերում
Պաշարում են ինձ բիւրաւոր յուշեր
Եւ իմ խուցին մէջ ինձ անխօս գերում.

Եւ իմ անուրախ այս մենակ կեանքում
Հին ատրուշանիս կրակն անթեղած
Փոթորկի ուժով անվերջ բորբոքում
Բոցավառում է իմ գոյը խեղած:

Նոր կարօտներու դուռ բանալով մեկնեցաւ Մօրուս Հասրաթեան՝ միանալու համար իր հարազատներուն: Ինչքա՜ն հարազատացած էր նաեւ Պէյրութի իր սրտակից բարեկամներուն, որոնցմէ բաժանումն ալ եղաւ յուզումնալից: Շուտով չմոռցուեցաւ իր անունը: Իր էութենէն բեկոր մը եւ լուսաւոր հետք մը ձգած էր իր ետին…: Ինքն ալ չմոռցաւ իր Պէյրութի բարեկամները եւ անպատասխան չէր ձգեր իրեն ուղղուած նամակները։ Բացիկի վրայ կը գրէր եւ անպայման կը գրէր: Հակառակ իր այն խոստովանութեան, թէ «ընդհանրապէս գրել չեմ սիրեր»:

1969-ին Երեւան վերստին հանդիպեցանք: Նոյն մագաղաթեայ դէմքով Մօրուս Հասրաթեանն էր: Պետական թանգարանն էր իր պաշտօնատեղին՝ որպէս անոր արժանաւոր տնօրէնը: Ակադեմիայի թղթակից անդամ, հնագէտ եւ պատմաբան։ Որքան զգալի էր իր գուրգուրոտ վերաբերումը։ Առաջին տպաւորութիւնս այն կ՚ըլլար, որ ճիշդ մարդը ճիշդ տեղը նշանակուած էր: Հազուադէպօրէն պատահող: Ուրիշ առիթով այցելած էի թանգարան, բայց ուրիշ էր Մօրուս Հասրաթեանի ուղեկցութեամբ եւ մեկնութիւններով: Հայ հին քաղաքակրթութեան եւ մշակոյթի ցուցանիշ առարկաներ, – վազեր, տարազներ, արձաններ, արձանիկներ եւ այլ թանկագին իրեր, – կեանք ու շունչ կ՚առնէին հայ անցեալով շնչող եւ ապրող հնագէտին խօսքերով։ Իր շունչով պատրաստուած հայուհի մըն ալ կար, որպէս քարտուղարուհի։ Իրմով հաղորդակից կը դառնայինք թանգարանի պատմական արժէքներուն: Ինք թանգարանի մարդ եղած էր նախապէս պաշտօնավարելով Նիւթական մշակոյթի պատմութեան, Կուսակցութեան պատմութեան հիմնարկներէն ներս եւ Յեղափոխական թանգարանի տնօրէնութիւնը վարելով։ Հայաստանի պատմութեան պետական թանգարանի տնօրէնութիւնը երկար տարիներ վարելով մեծ համբաւ շահած էր Հայաստանի մէջ եւ շատերէն կը լսէինք, որ ոչ միայն գիտական լրջութիւն դրած է իր աշխատանքներուն մէջ, այլեւ՝ նոր նիւթերով հարստացուցած է զայն: Նիւթեր, որոնք նաեւ հայագիտութեան զարգացման կը ծառայէին:

Հայաստանը ոտքերով չափչփած հնագէտ-պատմաբանը միայն հնութիւններ ուսումնասիրողը չէր եղած, այլ՝ պեղումներ կատարողը Զանգեզուրի շրջաններուն մէջ։ Եւ իւրաքանչիւր հնութեան յայտնաբերումով երջանկացողը:

Առաջին այցելութեանս թանգարան պատուիրած էր, որ ամէն օր հանդիպիմ: Եթէ ոչ ամէն օր, բայց քանի մը օրը անգամ մը անպայման: Զինք խօսակից ունենալու՝ որպէս թանգարանի շնչող էակ:

Օր մըն ալ մեզ հրաւիրած էր իր տունը: Ժամադրուած էինք թանդարան: Աշխատանքի ժամէն ետք, ժամը 4:00-ին Աբովեան փողոցն ի վեր քալեցինք: Աբովեանը ամէնէն բազմամարդ փողոցն էր: Մարդերով խայտացող: Ամէն անցորդ կա՛մ կը բարեւէր, կամ կը լսուէր իր անուան արտասանուիլը.

– Մօրու՛սը… Մօրուսը…։

Այնքան մեծ էր իր ժողովրդականութիւնը, որ այդ օրերուն կարելի էր համեմատել Շիրազինին հետ: Մէկը պատմաբան, միւսը բանաստեղծ: Երկուքին հասարակաց գիծը՝ արժանապատիւ հայրենասիրութիւնն էր:

Աբովեան փողոցը չվերջացած շէնքի մը երկրորդ թէ երրորդ յարկն էր իր բնակարանը: Մեզ ընդունեցին տիկինը՝ Սիրանոյշը, որ վաստակաւոր ուսուցչուհի մըն էր, եւ իր ընկերուհին: Պատրաստուած էր թէյասեղան մը, կարկանդակի տեսակներով, պանիրեղէններով եւ ձիթապտուղով: Ամէն ինչ վայելուչ էր: Սեղանապետը Մօրուս Հասրաթեանն էր: Առաջին հերթին պարտք համարեց ծանօթացնել մեզ՝ զիս հայ դպրոցի տնօրէն եւ դպրութեան նուիրեալ, իսկ տիկինս՝ անգլերէն լեզուի եւ գրականութեան դասախօս։ Այնուհետեւ, իրեն յատուկ հաղորդականութեամբ եւ ջերմութեամբ կրկին վեր առաւ հայ ուսուցիչին դերը անցեալ դարերուն եւ ներկայ օրերուն: Չմոռցաւ ոգեկոչել մանկութեան տարիներու ուսուցչուհին, որ իրեն սորվեցուցած էր հայկական այբուբենի տառերը: Սեղանին շուրջ մէկտեղուածներս, բոլորս ալ տարբեր մակարդակի ուսուցիչներ էինք։ Շոյիչ արտայայտութիւններն էին մեծ ուսուցիչի գնահատականները: Ինք հպարտ էր յիչելով համալսարանի դասախօսները՝ Մանուկ Աբեղեանը, Յակոբ Մանանդեանը, Հրաչեայ Աճառեանը, Լէօն: Իւրաքանչիւրը անոնցմէ մէյ մէկ բարձր հեղինակութիւններ եղած են: Անոնցմէ առածը իւրացնելով, հայագիտական նորութիւններ աւելցնելով իր կարգին փոխանցած էր նորերուն: Իրեն աշակերտածներն ալ իրմով հպարտ էին: Մասնագիտութեան գծով զինք ղեկավար ունենալով եւ գիտական աշխատանքներու համար ուղեցոյց: Երեկոյի ընթացքին մտերմական խօսակցութիւնները զարգացան այլ ուղղութեամբ եւս։ Իմ այն ակնարկութեանս, որ ընդհանրապէս հայ հնագիտութեան եւ հայ հին պատմութեան կը վերաբերէր իր մասնագիտութիւնը: Սխալ պատկերացում է, ըսաւ, զիս հին պատմութեամբ սահմանափակելը: Նոր եւ նորագոյն պատմութեան հարցերը նոյնքան զիս հետաքրքրած են: Նորագոյն պատմութեան ազատագրական պայքարները, կռուած հերոսները, ազգայնական եւ այլ կարգի որակումներով նսեմացուած օրերուն, Մօրուս Հասրաթեանը եղած է խիզախաբար անոնց գնահատութիւնը կատարողը:

Բառացի կերպով ըսաւ, հայ ժողովուրդի ազգային ազատագր-ա կան շարժման զինեալ պայքարի ամենապայծառ, ամենասիրուած եւ ժողովրդականութիւն վայելող դէմքերը եղած են Անդրանիկը, Փարամազը եւ Հրայր Դժոխքը: Անդրանիկը կը նկատէր ազգային հերոսի ամբողջական տիպարը, Իսկ Փարամազը Հայ յեղափոխութեան ամէնէն մեծ ընկերվարական գործիչը: Անդրանիկի մասին գրի առած յուշեր ալ ունի: Անդրանիկը իր պատկերացումով եւ տպաւորութեամբ բացառիկ էր իբր հնարամիտ զօրավար, պայծառ անհատականութիւն եւ անկախ քաջամարտիկ։ Մեծ հիացումով կ՚արտայայտուէր անոր մասին:

Ազատագրական պայքարի իր գնահատումները կ՚երթային Ղարաբաղի եւ Սիւնիքի հերոսական մարտնչումներուն, որոնց սեւեռակէտն էր հասնիլ ինքնիշխանութեան: Ջատագովն էր բոլոր դարերու ազատագրական պայքարներուն, զանոնք նկատելով հայ ժողովուրդի պատմութեան առանձնայատկութիւնը։

Իմ այն ակնարկութեանս, որ հայկական ճարտարապետութիւնն ալ լաւ ուսումնասիրած է, գլուխով դրական նշան տուաւ: Պէյրութ կեցութեանս շրջանին, ըսաւ, Կարապետ Պապահէքեանի մեկենասութեամբ եւ Վազգէն Թիւթիւնճեանի խմբագրութեամբ «Հայաստանի յուշարձանները» կոթողային հատորին ներածականը ես գրեցի: Բաւական ուշացումով, 1975-ին լոյս տեսաւ:

Ոչ միայն հայկական ճարտարապետութեան, այլեւ հայ մշակոյթի բոլոր բնագաւառներու նուաճումներուն գիտակ էր, ընդգծելով անոնցմով հայութեան ունենալիք հպարտութիւնը՝ համաշխարհային մշակոյթի համակարգէն ներս անոր գրաւած դիրքով:

Այդպիսին էր Մօրուս Հասրաթեանը իբր հայ եւ հայ մշակոյթի առաքելատիպ նուիրեալը:

1979 Փետրուար 25-ին երբ մահացաւ, անոր կորուստը սգացին հայրենի ժողովուրդն ու մտաւորականութիւնը։ Անոնց հետ պէյրութահայութեան գիտակից զանգուածները։ Ես կորսնցուցի հոգեւոր հայր մը:

Նոյն թուականի ամառը Երեւան էի: Մեկնելէս առաջ ունեցայ այն մտածումը, թէ ինչպէ՞ս պիտի գտնեմ Երեւանը առանց Մօրուս Հասրաթեանի։

Այցելեցի իր տունը: Տնեցիները զիս չէին ճանչնար, ոչ ալ ես՝ զիրենք: Մուրատ զաւկին ընտանիքն էր: Քաղաքավարական սուրճէ մը ետք հեռացայ….։

Թարմ ըլլալով տակաւին իր մեկնումը, յիշողութեանս մէջ վերականգնեցաւ Մեծ Հայու իր անձնաւորութեան դիմաստուերը:

11 Դեկտեմբեր, 2012

 

 

ՅՈՒՇԵՐ ԵՒ ՏՊԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ ՈՒՍՈՒՑԻՉ ԵՒ ՈՒՍՈՒՑՉԱՊԵՏ ԲԵՆԻԱՄԻՆ ԺԱՄԿՈՉԵԱՆԷՆ

Ով չէր ճանչցած զինք կամ չէր լսած իր անունը: Տիգրանակերտի Հայնի գիւղէն էր, գիւղի ծնունդին յատկանիշներով, գերմանական վարժապետանոցէն շրջանաւարտ, գերմանական կարգապահութեամբ դաստիարակուած ամբողջ կեանք մը նուիրեց դաստիարակչական եւ մանկավարժական կեանքին եւ պատրաստեց սերունդներ, որոնցմէ շատեր այսօր նոյն պատնէշին վրայ Սփիւռքի տարբեր ափերուն, մամուլի, կրթական գործին եւ գրականութեան կը ծառայեն: Իրեն պաշտօնակից եւ գործակից ունեցաւ Ասատուր Էլճանեան, Արմենակ Էլոյեան, Միհրան Նաճարեան, Միհրան Սէֆէրեան եւ Միհրան Աղազարեան:

Անուրանալի է, որ ուսուցչական այս ընտրեալներու եւ իր հեղինակութեամբ ղեկավարուած կրթական օճախին մէջ Եղեռնէն վերապրած, հացի եւ ջուրի նման ուսման ծարաւ ունեցող առաջին, երկրորդ եւ երրորդ սերունդները հայութեան կնիքով մկրտեց։ Կոչումով ուսուցիչն էր ան եւ այդպէս մնաց իր պաշտօնավարութեան մինչեւ վերջին տարիները, հակառակ յետոյ ստանձնած տնօրէնի հանգամանքին:

Միշտ փնտռեց իր ուսուցիչ պաշտօնակիցներուն մէջ իր նմանը եւ իր խմորը ունեցող անձը:

Ուսուցիչէն կ՚ակնկալէր որ մաքուր տարազով եւ փողկապով ներկայանայ աշակերտներուն: Ինք ալ այդ ձեւով կը հագուէր: Չէր պահանջեր, բայց կը թելադրէր դասաւանդման ուսուցչի տետրակը ունենալ: Ես մինչեւ օրս կը պահեմ իր հետ պաշտօնավարութեան շրջանէն ուսուցչական նախապատրաստական տետրակներս: Ըստ իր մանկավարժական մեթոտին, ուսուցիչին դասարան մտնելէն առաջ ամէն ինչ նախագծուած պէտք է ըլլար։ Դասի պահանջքը եւ նոր դասաւանդութեան բացատրութիւնը: Հայերէն լեզուով աւանդուող նիւթերը, կրօն, բարոյագիտութիւն, գիտութիւն, աշխարհագրութիւն, Հայոց պատմութիւն, քերականութիւն, խմորատիպ իր պատրաստութիւններն էին, որոնք տպագրական արուեստի զարգացման օրերուն խոցելի կը նկատուէին: Հայոց լեզուի դասագիրքը թանգարանն էր: Զայն նկատելով ամէնէն ընտիր հայերէնը եւ իր բնագիրներու ընտրութեամբ ջերմօրէն պաշտպանն էր արեւմտահայերէնին: Չէր հանդուրժեր հոլովական տարբերութիւնները: Օր մը նախակրթարանի չորրորդ դասարանին անգիր սորվելու համար տուած էի Սիլվա Կապուտիկեանի «Խօսք իմ որդուն»ը։ Իր ներկայութեամբ լսելէ ետք քերթուածին արտասանութիւնը, հետեւեալ նկատողութիւնը կատարեց:

Թէ մօրդ անգամ մտքիցդ հանես
Քո մայր լեզուն չմոռանաս…

«Թէ մօրդ» հոլովը փոխեց «թէ մայրդ» հոլովի: Առարկեցի բնագրի այս փոփոխութեան համար: «Կրկնելով կը վարժուին այդ սխալ հոլովաձեւին», ըսաւ ան, արեւմտահայերէնի հանդէպ լեզուական նախանձախնդրութեամբ։

Լիբանանահայ դպրոցներուն մէջ իր տնօրէնութեան օրերուն եւ Սահակեանով սկսաւ մարզահանդէսի դրութիւնը: Դասերէն չէր զոհեր մարզահանդէսի պատրաստութեան համար: Առաւօտները աղօթքէն ետք 7:00-էն 7:30 մարզանքի կը յատկացնէր: Բոլոր մարզանքներուն յղացումը իրն էր: Մարզանքները ուսուցանողը ինք կ՚ըլլար եւ եթէ նոյնիսկ մարզանքի ուսուցիչ ունենար, ինք շատ կը միջամտէր, այն աստիճան, որ մարզանքի ուսուցիչը վիրաւորուած կը զգար: Ժամկոչեանի ժամանակաշրջանին ապրողները լաւ կը յիշեն, որ մարզահանդէսին աշակերտութիւնը կը բաժնուէր երկու խումբի, կարմիր եւ կապոյտ: Ժողովուրդն ալ նոյն ձեւով, սակայն մեծամասնութիւնը կարմիրներու կողմը կ՚ըլլար։ Մարզահանդէսի խաղերու ցուցադրութենէն բուրգերու եւ շրջանակաձեւ մարզանքի խաղերը զերծ կ՚ըլլային կարմիր կապոյտ մրցակցութենէն: Կուժերու պարը եւս կ՚ընդունուէր բաւարարութեամբ: Բարձրագոյն դասարանի աշակերտուհիները ձեռքերնին կաւէ կուժ կ՚երգէին «Համբարձում եայլա, եայլա ջան եայլա»։ ՄարզաՀանդէսը կ՚եզրափակուէր «Հայ ենք մենք, ուր որ ալ ըլլանք Հայ ենք մենք» երգով:

Ընդհանրապէս կարմիրները յաղթական դուրս կուգային մարզահանդէսէն: Յաջորդ օրը դպրոցը փակ կը մնար: Նոյն օրը եւ յաջորդող օրերուն աշակերտները իրարու դէմ լարուածութեամբ կը վերաբերէին։ Բենիամին Ժամկոչեան հակառակ որ ինքզինք անաչառ ցոյց կու տար, բայց տեղ մը կու գար, որ ինք ալ կարմիրներուն հետ կ՚ըլլար, որովհետեւ հոգիով կարմիր էր:

Մարզահանդէսէն ետք Մայիս ամսուն կու գար «Վարդահանդէս»ը։ Այս ալ Սահակեանի յատուկ հանդէսներէն էր, որ վերջընթեր դասարանը աւարտական դասարանին կը նուիրէր: Յայտագիրը բնութեան եւ կենդանական աշխարհին նուիրուած կ՚ըլլար: Սրահը կը լեցուէր վարդերու բոյրով։

Ամէն Դեկտեմբերի վերջերը կը սպասուէր Սահակեանի տօնավաճառը: Կազմակերպողը կ՚ըլլար Մայրերու միութիւնը վերին հսկողու թեամբ Բենիամին Ժամկոչեանի: Աննշան չէր ըլլար հասոյթը: Ուսուցչական կազմ եւ Մայրերու միութիւն կը լծուէին նուիրահաւաքի: Վաճառուող ուտեստեղէնները եւ յատուկ պատրաստուած ձեռագործները նուիրուած կ՚ըլլային ծնողներու եւ դպրոցի բարեկամներուն կողմէ: Մսաշօթը (լահմաճուն), գնդիկները (միջուկով քէօֆթէ), պանրածալը (սուպէօրէկ) ամէնէն փնտռուած ճաշերն էին: Սահակեանի շահը փնտռողները իրարու միջեւ կը քրթմնջէին ոգելից ըմպելիքներու բացակայութեան մասին: Ժամկոչեան կը մնար անդրդուելի: Հակառակ անոր գաղտնաբար ալքոլ բերողներ կ՚ըլլային, որոնք կը խմէին առանց տնօրէնի գիտակցութեան։ Այս շրջագծին մէջ պատմեմ նաեւ հետեւեալը: Ս.Դ.Հ.Կ-ի 10-րդ համագումարին առիթով Ամերիկայէն ժամանած էին Սեդրակ Շահէն եւ Մարտիրոս Թարայեան: Ճաշի հիւրերն էին Բենիամին Ժամկոչեանին: Ճաշարանը, նախկին Այնապի, ներկայիս Ֆաուար Անթիլիաս, մեր նստելէն քիչ ետք Խորէն կաթողիկոսը իր հիւրերով նստաւ մեզմէ քանի մը սեղան անդին: Սեդրակ Շահէնը, որուն համար լիբանանեան օղին նախընտրած ոգելից խմիչքներէն էր, ջերմօրէն խնդրեց որ լիբանանեան օղին ապսպրուի սպասեակէն: Ես ալ տեղի տալով իր թախանձանքին ապսպրեցի օղին: Ժամկոչեանն ու իր ընտանեկան պարագաներէն ոմանք ընդվզումով ընդունեցին այս ապսպրանքը եւ Ժամկոչեան յարեց՝ մինչեւ այսօր ոչ ոք համարձակած է խմիչք գործածել իմ սեղանիս շուրջ։ Մինչ այդ – Խորէն կաթողիկոսը որ անցաւ մեր մօտէն, յարեց՝ ի՞նչ է, պրն. Ժամկոչեան, քէ՞ֆ կ՚ը նէք. այո, բողոքականեան ըսաւ ան:

Խորէն կաթողիկոս իր հիւրերուն ապսպրեց ուիսքի եւ գարեջուր։ Խորէն կաթողիկոս ուիսքիով եւ գարեջուրով, իսկ մենք ալ օղիով պատուեցինք մեր հիւրերը:

Ոգելից խմիչքի վերաբերեալ ուրիշ պատահար մըն ալ վերյիչեմ:

Ուսուցչուհիի մը ամուսնութեան առիթով ուսուցչական կազմով այցելութեան գացինք: Հիւրընկալը, ուսուցչուհիին ամուսինը խմիչքը սիրող էր, գիտնալով որ Բենիամին Ժամկոչեանը իր գտնուած տեղը ոգելից խմիչք չէր ուզեր տեսնել, ան խմիչք գործածող այր ուսուցիչները խոհանոց կանչեց եւ խմիչք հիւրասիրեց։ Ժամկոչեան զգաց այս խաղը եւ լռութիւն պահեց։ Յաջորդ օրը աշակերտութեան բարոյախօսութեան նիւթը դարձուց ոգելից խմիչքը եւ յուզումով եւ ցասումով յարեց՝ եթէ խմիչքի գաւաթը ես ալ ըլլամ ձեզի հրամցնողը, ձեռքէս առէք եւ գետին նետեցէք: Հարկաւ ակնարկութիւնը աշակերտներէն աւելի ուսուցիչներուն կ՚երթար:

Ալքոլի չափ հակառակ էր ծխախոտին: Զինք յարգող նախկին սաներէն մէկը հեռաձայն կը ստանայ Ժամկոչեանէն, անունը լսելուն պէս ծխախոտը գրպանը կը դնէ:

Բարեբախտաբար հրդեհ չի յառաջանար:

Իր տան մէջ իր անուանակոչութիւնը Բարեկենդանին եւ Վարդանանցին կը զուգադիպէր: Ան ուսուցիչները կը հիւրասիրէր բողոքականեան ոճով, թէյ եւ խմորեղէններ:

Որպէս տնօրէն եւս իւրայատկութիւններ ունէր: Նախապէս տնօրէնին կողմէ նշուած պարտականութիւններու քանակը ուսուցիչին կողմէ սրբագրուելէ ետք պէտք է դրուէր տնօրէնին սենեակին առջեւ գտնուող սեղանին վրայ: Մէկ մէկ ստուգուելէ ետք իր կողմէ, կարգ մը նշումներով կը վերադարձուէին ուսուցիչներուն: Որպէս տնօրէն ճշդած կ՚ըլլար լեզուական նիւթերու պարագային քանի շարադրութիւն, քանի ուղղագրութիւն, քանի քերականական վարժութիւն պէտք է իրագործուէին շաբաթական դրութեամբ: Միւս նիւթերուն համար ալ քանի գրաւոր տրուած ըլլալը պիտի նշուէր:

Մնայուն ուսուցիչին համար անհաճոյ պարտականութիւն էր իր դասապահերուն ներկայ գտնուիլ դասարան, որպէսզի երբ անհրաժեշտ պարագային, անակնկալ հիւր կամ ծնողք, դասարանը ձգել ստիպուած ըլլար, ուսուցիչը զինք փոխարինէր հսկողութեան համար:

Հսկողութեան նշանակումները կիսամեայ եւ ամավերջի քննութիւններուն համար կը կատարէր սրահին մէջ ըստ աշխարհագրական դիրքի: Օրինակ մը տալու համար – աջ թեքումէ ետք ձախակողմեան անկիւնի գրասեղանի ետին: Երկու հոգիներ կային որ շատ կը չարչարուէին այս մատնանշումէն, մին արուեստագէտ Փօլ Կիրակոսեանն էր, միւսն ալ տնտես Յարութիւն Աճէմեանն էր (տնտեսին համար այս սահմանային ոճը անհասկնալի էր. նոյնիսկ տնօրէնին մատնանշած առարկային ուր ըլլալը չէր գտնուեր):

Դպրոց եկող առաջին անձը կ՚ըլլար եւ վերջին մեկնողը, կէսօրուան ճաշի չէր երթար: Առտու լաւ նախաճաշած կուգար, իրիկունն ալ լաւ ընթրիք կ՚ընէր: Իրեն համար այս դրութիւնը նաեւ առողջապահական նշանակութիւն ունէր:

Չէր արտօներ ուսուցիչներուն աշակերտները ֆիզիքական պատիժի ենթարկել (ծեծել): Օր մը աշակերտ մը ապտակեցի, տեսնելով ապտակելս՝ տղաս, ըսաւ, ականջը կրնայ խլանալ եւ դուն պատասխանատու կը մնաս: Ինք գլանով աշակերտներուն ափին կը զարնէր, որը թէեւ կը ցաւցնէր, սակայն հետեւանքներ չէր ունենար: Ինքնաշարժի վարորդութիւնը կանուխէն սորված էր եւ շարժավարին բացակայութեան աշակերտները ինքը կը հաւաքէր: Իր կարծիքով տնօրէնը «ամենագէտ» եւ «ամենակարող» անձը պէտք է ըլլար: Օրին մէկը ան կազմակերպած էր խմբային հեծելարշաւ աւարտական դասարանին եւ նոր շրջանաւարտ եղած աշակերտներուն մասնակցութեամբ դէպի Ժպէյլ Ինքը կը հանդիսանար գլուխը այդ հեծելանուորդներուն:

Ձմրան եւ յատկապէս Մարտ ամիսներուն թիթեղաշէն Սահակեան դպրոցի թիթեղներէն քանի մը հատը թռած կ՚ըլլային: Ան կանուխէն դպրոց ժամանելուն պէս իր առաջին գործը կը նկատէր զանոնք մուրճով ամրացնելը։

Տնօրէնին դաստիարակչական դերին խոր համոզումով ամէն առաւօտ դաստիարակչական պահ հաստատած էր եւ Աւետարանի ընթերցումէն ետք ընթերցումին վերաբերեալ նիւթերուն շուրջ կը խօսէր: Ուսուցիչներուն ալ առիթ կու տար որ խօսին այլազան բարոյագիտական նիւթերու մասին։ Շաբաթ մը պատահեցաւ հետեւեալը:

Հայրս սպաննուած էր եղբայրասպան կռիւներու ընթացքին: Շաբթուան խօսելիքներէս մէկուն նիւթը հայրական սէրն էր: Յուզումի շեշտէս անդրադարձաւ որ կորսնցուցած եմ իմ կեանքիս թանկագին էակը:

Չուշացաւ խօսքէս ետք ինծի գալու եւ ներողութիւն խնդրելու այդ նիւթը ինծի սահմանած ըլլալուն համար:

Խոստովանիմ, որ անգիր խօսքի վարժութիւնը եւ փորձառութիւնը Սահակեանի յարկին տակ ձեռք ձգած եմ հաստատուած այդ պահերու շնորհիւ: Բենիամին Ժամկոչեան ինք եւս անգիր կը խօսէր եւ ան լաւ ճարտասան էր: Կը յիշեմ իր առինքնող խօսքը Աւետիք Իսահակևանի 80-ամեակի ձեռնարկին, ինչպէս նաեւ Մեսրոպ Մաշտոցի 1600ամեակի խօսքը, երկուքն ալ Եունէսքոյի սրահին մէջ։

Սահակեան մարզադաշտ ունենալը մեծ առաւելութիւն կու տար հին Սահակեանին, կէսօրուայ դադարին աշակերտները կը հաւաքէի դաշտ ու ֆութպոլի փորձ մրցում կ՚ընէինք:

Օր մը խաղը վերջանալէն վերջ, ուսուցիչներուն աշակերտներուն հետ խաղը քաջալերելու սկզբունքով գնահատեց, բայց… յարելով` դուն այս աշակերտներուն խումբին հետ խաղալով միւս աշակերտներուն վրայ հսկողութիւնդ կը տուժէ եւ կը թերանայ:

Տարօրինակ խօսելու եւ յարաբերելու եղանակ որդեգրած էր ուսուցիչներուն հետ: Մէկ ուսուցչական ժողովէն միւս ժողովը ուսուցչարան դրուած թելադրանքի տետրակ մը ունէր, անոր մէջ իր նշմարած ուսուցիչներու թերութիւնները կ՚արձանագրէր ընդհանրական ոճով, որ վիրաւորական չէր ըլլար անոնց համար:

Գարեգին Ա. կաթողիկոս Յովսէփեանի հովանաւորութեամբ Անթիլիասի մէջ կազմակերպուած ուսուցչական Ա. համագումարին տնօրէն մը հաստատում մը կ՚ընէ ըսելով թէ ուսուցիչը իրաւունք չունի հիւանդանալու: Ժամկոչեան կ՚առարկէ այս անհեթեթ գաղափարին դէմ: Յաջորդ օրը նոյն տնօրէնը կը բացակայի համագումարէն հիւանդութեան պատճառաւ։ Ժամկոչեանի մօտեցումը իրաւացի էր:

Սահակեանի տարեկան ձեռնարկներու ծիրին մէջ կար նաեւ Մայիս 10, Սահակեանի օրը, որը ծնունդ առած էր Բենիամին Ժամկոչեանի Հայաստան կատարած առաջին այցելութենէն որպէս պետական հիւր: Մայիս 10-ին ան մէկտեղում ունեցած էր 1945-ին հայրենիք ներգաղթած նախկին սահակեանցիներու հետ: Ան յարմար նկատեց այդ օրը կոչել Սահակեանի օր, որ շարունակուեցաւ երկար տարիներ:

1974 Մայիս 10-ին կազմակերպուած էր հաւաքոյթ մը Սահակեանի մէջ տօնելու համար Սահակեանի օրը: Օրուան խորհուրդին մասին խօսեցաւ տիկ. Ազատուհի Սիմոնեան Գալայճեան, որուն խօսքին մէջ յատկանշական էր սա միտքը թէ յաջորդող տարին, որ պիտի հանդիսանայ նոր Սահակեանի կառոյցին մէջ առաջին ուսումնական տարեշրջանը, ինչ պէտք էր փոխադրել այնտեղ հին Սահակեանէն: Անշուշտ կրթական հարուստ փորձը, աւանդութիւնները, յիշողութիւնները: Բայց կարելի պիտի չըլլար փոխադրել Սահակեանի երկարակեաց ծառերը, որոնք ունէին իրենց սաղարթներուն ետին պահուած անմոռանալի յիշողութիւնները այս հինաւուրց հաստատութեան։ Բենիամին Ժամկոչեան պատասխան խօսքով հանդէս եկաւ: Ան ըսաւ, որ ինք պիտի երթար իր աշակերտներուն շետ նոր Սահակեան եւ պիտի շանդիսանար շաղախը հին եւ նորակառոյց Սահակեանին միջեւ, փոխանցելով իր հարուստ կրթական փորձառութիւնը գալիք սահակեանցի սերունդներուն:

Ափսոս, որ չիրականացաւ իր երազը տնօրէնութեան պաշտօնը շարունակելու նոր Սահակեանի յարկին տակ: Ան դառնութեամբ բաժնուեցաւ իր անձին հետ նոյնացած Սահակեանէն:

Շրջափակին մէջ շրջագայած մէկ պահուն ըսաւ՝ Սահակեանի բանալիները քեզի միայն կրնամ վստահիլ…։

Ուսուցչութեանս տասերորդ տարին տնօրէն նշանակուեցայ Ազգային Ռուբինեան վարժարանին: Պատահական հանդիպումի մը ընթացքին, երբ Ռուբինեանէն Սահակեան փոխադրուած էի, ըսաւ՝ դուն արդէն տնօրէն էիր, ինչ պէտք ունէիր Սահակեան տնօրէն երթալու:

– Ես չգացի, ըսի, զիս տարին: Երանի գացած չ՚ըլլայի, պատերազմը ամբողջ վրայէս անցաւ:

Որպէս ուսուցիչ, որպէս տնօրէն, որպէս հասարակական մարդ, իւրայատուկ մարդ էր Բենիամին Ժամկոչեան:

19 Սեպտեմբեր, 2014

 

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՃԱՄԲԻ ՈՒՂԵՒՈՐԸ – Երուանդ Տէր-Խաչատուրեան

ԳՐԱԿԱՆ ԴԻՄԱՆԿԱՐՆԵՐ ԵՒ ԴԻՄԱՍՏՈՒԵՐՆԵՐ

Աղօթք եւ բանաստեղծութիւն Գրիգոր Նարեկացիի «Մատեան Ողբերգութեան» մէջ
Մտաւորականի տիպար մը՝ Հակոբ Պարոնեան
Մեր նորավէպին իշխանը՝ Գրիգոր Զօհրապ
Ռուբէն Սեւակ
Արեւմտահայ բանաստեղծութեան խոհական քնարերգակը
Կոստան Զարեանի շուրջ
Գարեգին Ա. Կաթողիկոս Յովսէփեան
Գրագէտի ըմբոստ անհատականութիւն մը, որ Վազգէն Շուշանեանն էր
Գիծեր Օննիկ Սարգիսեանի դիմաստուերէն
Քնարերգութեան եւ արձակի ինքնայատուկ դէմքերէն՝ Գուրգէն Մահարի
Հրաչեայ Քոչար
Հայ երգարուեստի «անեղծ ու մաքուր մեղեդին»
Մահուընէ եօթը տարիներ ետք – Անդրանիկ Անդրէասեան
Պերճ Զէյթունցեանի դիմանկարը
Բեղուն վաստակի տէր գրագէտին չիջումը
Բանաստեղծ ու վիպասող Արմէն Մարտիրոսեան

 

ԳՐԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ԳԻՐՔ

«Արեւելահայ գրականութիւն»
Զապէլ Եսայեանը՝ իր նամակներուն մէջ
«Հատընտիր»ի եւ Պ. Սեւակի մասին
Գարեգին Բ. Կաթողիկոսի «Հող, Մարդ եւ Գիր» Հատորի մասին
Ա. Ծառուկեանի «Երազային Հալէպը»
Ա. Ծառուկեանի «Մեծերը եւ… միւսները»
Գիրքերու աշխարհը եւ մենք
Ռուբէն Սեւակի նաՀատակութիւնը թատերգութեամբ Հրանդ Մարգարեանի
Հրաչեայ Թամրազեանի «Գրիգոր Նարեկացին եւ Կիլիկիայի բանաստեղծական դպրոցի արուեստը»
Ռ. Հատտէճեանի «Կեանքը խմբագրատունէն ներս» – «Յուշատետր-71»ը
Վլադիմիր Պետրոսեանի «Ռուբէն Սեւակը եւ մեր ժամանակը»
Աբրահամ Ալիքեանի «Հանդիպակաց ափեր»ը
Եուրի Խաչատրեանի «Ազատ էջեր»ը
Գիրքը՝ ինքնակատարելագործման դպրոց
Ի՞նչ գիրք տանք մեր մանուկներուն եւ պատանիներուն ձեռքը

ՀԱՅՐԵՆԻՔ, ԼԵԶՈՒ ԵՒ ԱԶԳՈՒԹԻՒՆ

Հայրենիք Հասկացողութիւնը սփիւռքահայ մտածողութեան մէջ
Հայկական ինքնութեան պահպանման ռազմավարութիւնը
Հայրենի հողին երազանքը…

Հայկական դատը Հայ-թուրք երկխօսութիւններու լոյսին տակ
Հայրենիքը, Հայրենասիրութիւնը… եւ Հացը
Հայ լեզուի տարին եւ մտաւորականութիւնը
Արեւմտահայերէնի ապագան
Հայկական Սփիւռքը եւ արեւմտահայերէնը
Արեւմտահայերէնի ապագային մտահոգութեամբ
Ազգային գաղափարախօսութեան ակունքները

ԼԻԲԱՆԱՆԱՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆ-ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԵԱՆՔ ԵՒ ՄՇԱԿՈՅԹ

Լիբանանահայ գաղութի մշակութային կեանքի
վերականգնումը եւ աշխուժացումը
Պատկերներ
Խոհեր լիբանանահայ գրական կեանքի մասին
Մեր գրական քննադատութեան մասին
Լիբանանահայութեան դերակատարութեան պատմական Հոլովոյթը
Ճոն Փաթրիկի «Խաղաղ մենաստան»ը
Վահրամ Փափազեան թատերախումբի բեմադրութեամբ
Գրականութեան ուժն ու հմայքը
Խոհեր սփիւռքահայ գրականութեան անցեալի, ներկայի եւ ապագայի մասին
Գրական մտորումներ
Հայ գրողը եւ ազգային մտածողութիւնը
Լիբանանահայ գրական մամուլի մասին
Գրական Հարցեր

 

ՀՈԳԵՒՈՐ ՀԱՐՍՏՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՄՏԱՀՈԳՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Քրիստոնէութեան կարգ մը դժուար սկզբունքներու մասին
Մշակոյթը` ընտանիքէն, դպրոցէն, եկեղեցիէն մինչեւ մշակութային կառոյցները
Քանդե՛լ մշակութային պատուարները
Ի խնդիր սփիւռքահայ մշակոյթի պահպանման եւ պաշտպանութեան
Մշակոյթը եւ ազատութիւնը
Ազգապահպանում եւ մշակոյթ
Մշակութային ցեղասպանութեան նոր վայրագութիւնները
Հայրենիք-Սփիւռք մշակութային կապի մասին

 

ԽՈՀԵՐ ԵՒ ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐ

Բնութիւն, ծառը, մարդերը եւ քաղաքակրթութիւնը
Խոհեր Հին տարուան անցումի վախճանակէտին…
եւ նոր տարուան տարեմուտի սեմին
ՈՒժի տրամաբանութիւնը եւ տրամաբանութեան ուժը
Դէմի եւ անդէմի պարագաները
Մտորումներ
Մտորումներ…
Խոհեր սփիւռքի եւ սփիւռքահայ
Հոգեխառնութեան մասին
Մարդը, մեծ մարդը եւ ուրիշ մարդեր
Խօսքի մարդը եւ խօսքին մարդ
Կեանքը, ժամանակը, մարդը՝ որոնք կ՚անցնին

 

ՅՈՒՇԵՐՈՒ ԲԵԿՈՐՆԵՐ

Դպրեվանքեան տպաւորութիւններ
Սանինի գագաթը
Աշխատաւորութեան տօնը
Վարձքով գիրք կարդալու տարիներէն
Դպրաց դասի տարիներէն
Աշակերտական ըմբոստութիւններ
Օրերը եւ ես կամ օրերը եւ իր ուղեւորը
«Այս առաւօտ երկինքն Հայոց, ես տօնական, շքեղ տեսայ»
Յուչի բեկորներ Պարոյր Սեւակէն
Յուչի բեկորներ մեծ Հայէ մը
Յուշեր եւ տպաւորութիւններ ուսուցիչ եւ ուսուցչապետ Բենիամին Ժամկոչեանէն

 

ՊԷՅՐՈՒԹ «ՇԻՐԱԿ» ՀՐԱՏԱՐԱԿՉԱՏՈՒՆ 2016