Գրականութեան մէջ, եւ արուեստի մէջ առհասարակ, միշտ էլ եղել են, ու կան, ստեղծագործողներ, որոնց մուտքը չի եղել շոնդալից եւ ստեղծագործական կեանքն էլ եղել է անաղմուկ։ Նոյնքան անաղմուկ էլ նրանք դարսում են տարին տարու վրայ, գիրքը գրքի վրայ, եւ մի օր անդրադառնում ենք, որ մարդը անառարկելի վաստակ ունի եւ ծանրակշիռ գրական ժառանգութիւն։ Զարմանում ես, կարող ես զարմանք արտայայտել, բայց ճիշդը, ի հարկէ, հիանալն է։
… Ձեռքս առայ բանաստեղծ Պէպօ Սիմոնեանի նոր գիրքը՝ շատ գեղեցիկ եւ ճաշակով հրատարակուած «Ակնթարթներ մարդու եւ կեանքի առօրեայէն» (Պէյրութ, 2012) արձակ էջերի ժողովածուն, եւ ակամայ յիշեցի իր նախորդ գրքերը, իր անցած գրական ուղին։ Պէպօ Սիմոնեանի առաջին գիրքը՝ «Նախերգանք»ը իսկապէս որ նախերգանք էր, նախերգանք ոչ միայն իբրեւ առաջին գիրք, բանաստեղծական առաջին խօսք, «առաջաերգ», ինչպէս կ՚ասէր մեր երկուսի սիրելի գրողը, այլեւ նախերգանք, սկիզբ, առաջաբան գրողական իմաստաւոր կեանքի եւ տպաւորիչ ու հարուստ գրական ստեղծագործութեան։ «Նախերգանք»ը գրական յայտ էր եւ լուրջ ու խոստումնալից յայտ։ Եւ պատահական չէ, որ գիրքը նկատեց ու դրուատեց ե՛ւ Սփիւռքի, ե՛ւ Հայաստանի մամուլը։ Շատերը ողջունեցին բանաստեղծի ծնունդն ու գրական մուտքը, նոյնիսկ դժուարահաճ ու չհաւան Վահէ Օշականը, որ, այնուամենայնիւ, առաջին հայեացքից շատ աննկատ վերապահութեամբ վերաբերուեց բանաստեղծի հայրեներգական շեշտերին։ Առաջին այդ գրքում արդէն ուրուագծւում են Պէպօ Սիմոնեանի երեք անթաքոյց նախընտրութիւնները՝ խոնարհումը արեւմտահայ բանաստեղծութեան, սէրը բնութեան գեղեցկութեան ու յաւերժութեան, եւ անմնացորդ նուիրումի զգացումը՝ հայրենիքի ու Հայաստանի հանդէպ։
Նրա յաջորդ ժողովածուն՝ «Կանաչներու առասպելը» (1977) արդէն կայացած եւ վերջնականապէս ձեւաւորուած բանաստեղծի գիրք էր։ Կենսական ուժերով լեցուն, երիտասարդական զօրաւոր եռանդով ու աւիւնով կեանքին նայող բանաստեղծը այս գրքում լիովին տրւում էր դէպի բնութեան խորհրդի գաղտնարանները տանող ընթացքին, եւ բնութիւնը այս գրքում դառնում է բանաստեղծի տեսած, զգացած ու ապրած կեանքի եւ իրականութեան այլաբանութիւնը։ «Կանաչներու առասպելը» գրքում արդէն զատորոշւում է Պէպօ Սիմոնեանի ապագայ մի այլ գրքի ու երեւի թէ իր ամբողջ բանաստեղծութեան գլխաւոր հերոսը՝ ծառը, անանո՛ւն ծառը։
«Ծուէն ծուէն երիզներ» գիրքը (1980) արձակ ժողովածու էր։ Բանաստեղծը չափածոյ խօսքով իրեն արդէն պարզել էր ընթերցողի առաջ, բայց ըստ երեւոյթին իր ներաշխարհում ընթերցողին ասելու դեռ շատ բան կար, բանաստեղծը կարիք էր զգում ընթերցողին հաղորդակից դարձնելու իր ներքին տուայտանքներին, տարակոյսներին եւ մանաւանդ կեանքի հանդէպ ունեցած պայծառ հայեացքին ու հրճուանքին։ Բանաստեղծը երկրորդ անգամ էր այցելել Հայաստան։ Եւ ոչ միայն գրքում ընդգրկուած «Հեքիաթ Հայաստանի մասին» յուզիչ ու անկեղծ գործը, այլեւ Հայաստանի հետ կապուած միւս գրութիւնները վկայում ու հաստատում էին իր առաջին գրքի միւս անթաքոյց «մեղքը»՝ սէրն ու հրճուանքը Հայաստանի հանդէպ։ Յիշում եմ տարիներ առաջ Պէյրութում ընկերոջս տանը տեսնել Պէպօ Սիմոնեանի այդ ժողովածուն։ Գիրքը ձեռքս առայ եւ բարձրաձայն կարդացի խորագիրը, եւ սխալ կարդացի «Ծուէն ծուէն երազներ»։ Ընկերս ուղղեց սխալս՝ «ոչ թէ երազներ, այլ երիզներ՝ «Ծուէն ծուէն երիզներ»։ Յետոյ երբ գիրքը կարդացի, ասի՝ «Շահէ, այս գիրքը կարող էր կոչուել նաեւ «Ծուէն ծուէն երազներ», եւ սխալ չէր լինի»։ Այո, բանաստեղծի թաքուն խոհերից ու երազներից շատ բան կար այդ գրքում։
Թւում է՝ առաջին գրքի իր երկու խոստումները՝ բնութեան թեմայի եւ հայրենիքի գաղափարի իր ընդգծումները «Կանաչներու առասպելը» եւ «Ծուէն ծուէն երիզներ» գրքերով բանաստեղծը լիովին իրագործել էր։
1981 թուականին Հայաստանի ընթերցողը, որոնց թւում եւ այս տողերը գրողը, հնարաւորութիւն ունեցաւ ծանօթանալու Պէպօ Սիմոնեանի բանաստեղծութեանը, Երեւանում «Սփիւռքահայ գրողներ» մատենաշարով լոյս տեսաւ իր «Մարդեղութիւն» անունը կրող ժողովածուն եւ արժանացաւ բացառիկ ուշադրութեան։
Հայաստանը իրական եւ հոգեկան հայրենիք էր, բայց կար նաեւ Լիբանանը, ուր ծնուել, հասակ առել եւ ապրում էր գրողը։ Բանաստեղծը, յիրաւի բանաստեղծը,- իսկ Պէպօ Սիմոնեանը իսկական բանաստեղծ է,- չէր կարող չզգալ ու չապրել Լիբանանի կեանքի եւ բնութեան գեղեցկութիւնը, հմայքն ու կախարդանքը մի երկրի, որի անունը մարդկութեանը յայտնի է աստուածաշնչեան ժամանակներից։ Բայց մեզ՝ հայերիս, եւ մանաւանդ հայ գրողի, բանաստեղծի, հայ մտաւորականի համար Լիբանանը թանկ եւ հարազատ երկիր է ոչ միայն իր պատմականութեամբ ու բնական գեղեցկութեամբ, այլեւ՝ որ այդ երկիրը եղել է հարիւր հազարաւոր հայերի փրկութեան ափն ու վերջին հանգրուանը, դառնալով երկրորդ հայրենիք տարագիր եւ հայրենազուրկ մարդկանց համար։ Եւ Պէպօ Սիմոնեանը գեղարուեստական հրաշալի փոխակերպութեան է վերածել ոչ միայն Լիբանանում աչք բացած, հասակ առած եւ կեանք ապրած հայ մարդու անկեղծ ու անխառն զգացումները, այլեւ Լիբանանի հոգեւոր ու պատմական կեանքի ու ընթացքի կարեւոր իրականութիւններն ու խորհրդանիշները։ «Լիբանան» բառը ինքը հայ բանաստեղծութեան եւ հայ երգի կարեւորագոյն եւ մշտամնայ, անվերջ հոլովուող բառերից մէկն է, որ վաղուց մեր կեանքում վերածուել է գեղեցիկ փոխաբերութեան։
Լեառն Լիբանան եւ իւր մայրեր…
Կարծում եմ, որ Պէպօ Սիմոնեանի բանաստեղծութիւնը իր լրումին հասաւ «Ծառին ճիչը» (1991) գրքում։ Բանաստեղծի այս գրքում առկայ էր խռովայոյզ ապրումների եւ խոհափիլիսոփայական մտորումների ներդաշնակ միասնութիւն։ Գրքի հիմնական գեղարուէստական պատկեր-կերպարը, ի հարկէ, ծառն է, իր նախընտիր եւ նախասիրելի կերպար-խորհրդանիշը։ Դեռեւս հին յոյներն էին արձանագրում մարդկանց եւ բոյսերի ճակատագրերի ընդհանրութիւնը։ Նոր ժամանակների մեծ գրողները աւելի հեռուն էին գնում։ Լեւ Տոլստոյն, օրինակ, կարծում էր, որ մարդը պէտք է ապրի ինչպէս ապրում է բնութեան ստեղծած ամէն մի պարզ էակը, առանց մարդկային յարաբերութինների բերած աղաւաղումների, մարդը պէտք է այս կեանքում ապրի ծառի պէս։ Ասուածի բազում վկայութիւնները կան մեծ գրողի ստեղծագործութեան մէջ, բայց բաւական է յիշել իր «Երեք մահ» նշանաւոր պատմուածքը։
Պէպօ Սիմոնեանը իր այս գրքում ամբողջացնում է իր բանաստեղծական մտածողութիւնը՝ վերջնականապէս ընտրելով ազատ բանաստեղծական ձեւը՝ անյանգ բանաստեղծութեան թերեւս ամենադժուար կերպը՝ վերլիբր ասուածը։ Միեւնոյն ժամանակ, բանաստեղծը գնում է դէպի մարդու եւ բնութեան միասնութեան, մարդկային կեանքի եւ բնութեան տարերքի ներքին ընդհանրութիւնների խոհափիլիսոփայական իմաստաւորումը, անցողիկի եւ մնայունի, այժմէականի եւ յաւերժականի բանաստեղծական պատկերումները։
«Ձեւով մը» «Ծառին ճիչը» գրքի շարունակութիւնը կարող է համարուել Պէպօ Սիմոնեանի բանաստեղծական վերջին հատորը՝ «Միջերկրականի լոյսերուն դիմաց» (2004)։ Բանաստեղծական այս փառահեղ գրքում գալիս-միանում-ամբողջանում են Պէպօ Սիմոնեանի նախորդ գրքերում ու ժողովածուներում արտայայտուած տրամադրութիւնները, իր նախասիրած թեմաները արծարծւում են գեղարուեստական նոր փոխակերպումներով ու նոր փոխաբերութիւններով։ Բանաստեղծի խօսքը այս գրքում մտնում է խաղաղ երգի հուն, խռովայոյզ ապրումները, ներքին տագնապներն ու մտահոգութիւնները, հոգեկան վերելքների եւ վայրէջքների բանաստեղծական արծարծումները տրւում են հանդարտ, ներհուն, երբեմն ներհայեցողական, երբեմն պարզ պատկերագրական, երբեմն բանաստեղծական ներսուզումների, բնազանցական խոհերի ու ապրումների տեսքով։
«Միջերկրականի լոյսերուն դիմաց» ժողովածուն շատ իւրայատուկ կառուցուածք ունի։ Կարծում եմ սխալուած չեմ լինի, եթէ ասեմ, որ հեղինակը այն մտայղացել-կազմել է իբրեւ մէկ ամբողջական-միասնական երկ։ Այս գիրքը բանաստեղծական կենսագրութիւն է, եւ կենսագրութիւնն է ոչ միայն հեղինակի, այլեւ կենսագրութիւնը իր սերնդի, կենսագրութիւնը Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի տարիներից կեանք մտած մարդկանց, չափածոյ կենսագրութիւնը Պէյրութի հայութեան։ Պէպօ Սիմոնեանը բանաստեղծական խօսքով ոգեկոչում է այլեւս անցեալ դարձած ժամանակը՝ վերստեղծելով այն ժամանակակից Պէյրութի խորապատկերին։ Եթէ ուշադրութեամբ կարդանք գիրքը, ապա կը տեսնենք հեղինակի նուրբ եւ հետեւողական մօտեցումը՝ Միջերկրական ծովը, Պէյրութ քաղաքը այդ ծովի ափին, ապա «Մանկութեանս փողոցը», յետոյ՝ «Փողոց մը Պուրճ-Համուտէն», ապա «Փողոցին շունը» եւ այսպէս շարունակուող մի քանի այլ բանաստեղծութիւն, որ ներքին միասնութիւն են կազմում եւ թւում են մեծ մի պոէմի առանձին մասեր։ Բայց պոէմը շարունակւում է, օտար երկնքի տակ տեւող հայ մարդու գիտակցութեան մէջ արթնանում է հայրենիքի միտքը, հայրենիքի գաղափարը, իր ներաշխարհում հնչում են ցեղային նկարագրի զօրաւոր մեղեդիները «Երկիր Նայիրի», «Գեղօն՝ Հայոց Յաղթանակին», «Լոյս Զուարթ խմբերգ» եւ այլ բանաստեղծութիւններ։ Յետոյ գալիս են հայոց մեծ ողբերգութեան, հայոց անփարատ վշտի սաղմոսները՝ «Ուխտավայր Տէր-Զօր՝ կամ երկխօսութիւն մեռելներուս հետ», «Կոտորածները» եւ այլ բանաստեղծութիւններ։ Սրանք էլ իրենց հերթին մի այլ ամբողջութիւն են կազմում եւ թւում են մի այլ պոէմի հատուածներ։
Բանաստեղծական խօսքը շարունակւում է, եւ Եղեռնի թեման իր հետ բերում է մի նոր թեմա՝ վերապրողների հոգեկան դրաման, այն ահռելի հոգեկան տառապանքը, որ բաժին է ընկնում վերապրողներին, որովհետեւ նրանք կրում են ոչ միայն իրենց ծանր ճակատագիրը, այլեւ դաժանաբար մորթուածների եւ սպանուածների ցաւը եւ կորսուած հայրենիքի ողբերգութիւնը։
«Արշիլ Կորքի» բանաստեղծութեամբ մի նոր շարք է սկսւում, մի նոր թեմա է արծարծւում, եւ դա հայ տարագրի ճակատագրի թեման է, տարագրութիւնը իբրեւ որեւէ մարդու վիճակուած ամենամեծ ողբերգութիւն։ «Անտունիներ», «Իմ տարագրի հայրենիքս», «Տարագիր Կիլիկիան», «Տարագիր լոյսին վերադարձը» եւ այլ բանաստեղծութիւններ ներկայացնում են հայրենիքից հեռու ապրող ժամանակակից հայ մարդուն բաժին ընկած տագնապներն ու ոգորումները, հոգեկան տառապանքներն ու ճակատագրի անյուսութիւնը։ Այսպէս, գրքի ներսում գոյանում-ամբողջանում է բանաստեղծութիւնների մի այլ ինքնուրոյն շարք, մէկ այլ կարեւորագոյն թեմա։
Պէպօ Սիմոնեանի բանաստեղծութեան մէկ այլ ուշագրաւ յատկանիշը այն է, որ նա երբեք չի մնում որեւէ մէկ թեմայի սահմաններում։ Անձնական տպաւորութիւններով, մանկութեան յուշերով ու յիշատակներով օծուած բանաստեղծութիւններից, զուտ անձնական թուացող ապրումներից ու զգացումներից բանաստեղծը աննկատելիօրէն անցնում է առաւել ընդհանուր համազգային եւ համամարդկային թեմաների, նիւթերի ու առարկաների։ Միշտ այսպիսին է ճշմարիտ բանաստեղծը, որի նպատակը ոչ թէ իր Եսի պատկերումն է, այլ իր Եսի պրիսմակի միջով երեւցող իրեն շրջապատող մարդկային ու առարկայական աշխարհը։ Ահա, օրինակ, գրքի բանաստեղծութիւնների մի այլ փունջ, որ ինքը խորագրել է “Nature Morte” եւ թուագրել է՝ I, II, III, IV։ Համաշխարհային գրականութեան մէջ իրերի առարկայական աշխարհը առանձնակի տեղ ունի, որովհետեւ մարդու ձեռքով ստեղծուած իրերը ոչ միայն մարդկային աշխատանքի եւ ստեղծագործութեան արդիւնքն են, այլեւ ժամանակի յստակ դրոշմը կրող իրակութիւններ։ Իրերի բազմազան գոյութիւնը, լինելով մարդկային ստեղծագործութեան նիւթ եւ արդիւնք եւ դրանով արդէն որոշակի մտածողութեան, ճաշակի եւ գեղագիտութեան արտայայտութիւն, միեւնոյն ժամանակ մարդկային ստեղծագործութեան նիւթ եւ արդիւնք եւ դրանով արդէն որոշակի մտածողութեան, ճաշակի եւ գեղագիտութեան արտայայտութիւն, միեւնոյն ժամանակ մարդկային հոգեբանութեան, մարդու ներաշխարհի արտացոլումն է։ Անկարելի է բանական մարդու ե՛ւ ֆիզիքական, ե՛ւ հոգեկան կեանքը պատկերացնել առանց իրեն շրջապատող իրերի առարկայական աշխարհի, ուստի եւ բնական ու հասկանալի է մարդու առանձնակի նուրբ եւ բանաստեղծական վերաբերմունքը իրերի հանդէպ։ Դա առաւել ընդգծուած ձեւով արտայայտուել է ե՛ւ գեղանկարչութեան, ե՛ւ բանաստեղծութեան մէջ։ Համաշխարհային բանաստեղծութիւններից հարիւրաւոր օրինակներ կարելի է բերել։ Թերեւս բաւական է յիշել չիլիացի մեծ բանաստեղծ Պաբ լօ Ներուդայի հասարակ եւ պարզ իրերին նուիրուած բանաստեղծութիւնների երեք պատկառելի հատորը՝ “Odas elementares”ը։ Աշխարհի միւս ծայրում ճապոնիայում, բանաստեղծութեան մէջ իրերի հետ կապուած յատուկ գեղագիտական ըմբռնում կայ, գրական համընդհանուր հասկացութիւն՝ «մոնօ-նօ-աւարէ», որ նշանակում է թէ՝ «իրերի թաքուն հմայքը»։
«Նատիւրմորտ» խորագրուած իր այս բանաստեղծութիւններում, թւում է, Պէպօ Սիմոնեանը գնում է աւանդական ճանապարհով՝ ջանալով թափանցել իրերի աշխարհի թաքուն խորքերը, տեսնել իրերի իսկական դէմքը։ Իր ժամանակակից վաղամեռիկ հայ բանաստեղծը ժամանակին մատնանշել է ամէն մի իրաւ բանաստեղծի այդ յաւերժական ճիգն ու տառապանքը եւ սքանչելի ձեւակերպում է տուել իր տողի՝ «Իրերն իրենց տեսքը թաքցնում են ինձնից»։ Իր բանաստեղծութիւններում Պէպօ Սիմոնեանը չի բաւարարւում իրերի գեղանկարչական ընկալումով եւ պատկերումով, ինչը նա արել է փայլուն ձեւով. դրանք աւելի շուտ պատրուակ ու առիթ են բանաստեղծի՝ աշխարհին ուղղուած քննախոյզ, գնահատող եւ արժեւորող, առարկայական աշխարհին գեղարուեստական իմաստ եւ բովանդակութիւն հաղորդող հայեացքը դրսեւորելու համար։ Այս չորս բանաստեղծութիւնը մի ներքին ամբողջութիւն են կազմում. եթէ առաջին բանաստեղծութիւնները արձանագրում է յանկարծակի անշարժացած յարաշարժ իրականութեան մի պահը՝ բնութեան խոհանոցային առարկաներ՝ սոխ, սմբուկ եւայլն, փոխակերպելով դրանք, դարձնելով անհաս իրականութեան առեղծուածները բովանդակող խորհրդանիշեր, ապա երկրորդ բանաստեղծութիւնը ներկայացնում է մարդու փոքր միջավայրը՝ սենեակը, մարդուն շրջապատող առօրէական իրերի աշխարհը։ Երրորդ բանաստեղծութիւնը ընդարձակում է սենեակի սահմանները. այս բանաստեղծութեան նիւթը դուրսն է այլեւս՝ «անժպիտ երկինք մը», «երկինք սլացած շէնքեր», «դաշտերը փռուած անծաղիկ» եւայլն։ Առաջին բանաստեղծութեան ներքին քնարական յուզումը երկրորդ բանաստեղծութեան մէջ վերածւում է մի անանուն տագնապի ու անհանգստութեան՝ անկենդան սենեակում իրերը շնչասպառ են լինում։ Երրորդ բանաստեղծութեան մէջ գոյները աւելի են թանձրանում, տագնապը վերածւում է ահի եւ երկիւղի, վախի ու սարսափի։ Բայց դա այն է, ինչ այսօր թագաւորում է Երկիր մոլորակի վրայ, ինչը այսօրուայ մարդկային կեանքից այլեւս անկարելի է դուրս հանել։ Չորրորդ նատիւրմորտը բանաստեղծին տանում է դէպի իրերի աշխարհի եւ մարդկային գոյութեան փիլիսոփայական-բնազանցական ընկալումն ու պատկերումը։
Բանաստեղծական իր ներթափանցումները իրերի իմաստակիր եւ խորհրդաւոր աշխարհը շարունակւում են գրքի այլ սքանչելի բանաստեղծութիւններում՝ «Պատը», «Պատուհանը», «Խոհանոցը», «Կաղամբ», «Դուռը» եւայլն։
Պէպօ Սիմոնեանի բանաստեղծութեան մէջ տեւում եւ շարունակւում է հայ գրականութեան հիմնական գծերից մէկը՝ աշխարհի ռոմանտիկական ընկալումը եւ ռոմանտիկական վերաբերմունքը ամէն ինչի հանդէպ։ Մ եր գրականութեան այդ առանձնայատկութիւնը անշուշտ կապւում է մեր ժողովրդի նոր ժամանակների կեանքի եւ պատմութեան հետ։ Եթէ Պէպօ Սիմոնեանի այս գրքում «Ռոմանթիք զգայնութիւններ» բանաստեղծութիւնը նոյնիսկ չլինէր, միեւնոյն է, իր բանաստեղծութեան մէջ ռոմանտիկական շունչն ու զգացողութիւնը ակնյայտ են։ Եւ դա գեղեցկացնում է իր բանաստեղծութիւնը եւ իւրօրինակ հմայք է տալիս ձեւամտածողութեամբ արդիական իր բանաստեղծութեանը։ Եւ եթէ չլինէր նաեւ գրքի վերջին բանաստեղծութիւնը, որ Պէպօ Սիմոնեանը խորագրել է «Տէր, ողորմեա՜, Տէր, ողորմեա՜», միեւնոյն է, ընթերցողին հասու են գրքի գրեթէ բոլոր բանաստեղծութիւններում առկայ բանաստեղծի խորունկ մարդասիրութիւնը եւ ազնիւ տագնապը մարդկութեան համար։
Կարեւոր հանգամանք է, որ Պէպօ Սիմոնեանը մշակել է բանաստեղծութեան իր արտայայտչաձեւը, որ դասական բանաստեղծական մտածողութեան եւ տողարձակ ազատ կերպի համադրումն է՝ ներքին կշռոյթով, բանաստեղծութեան տողերը առաջ տանող ուժականութեամբ եւ տեղ-տեղ էլ ռոմանտիկական բանաստեղծութեանը բնորոշ բարձրաշունչ ու բարձրահունչ ոգումներով։
«Ծառին ճիչը» գրքում, քիչ է ասել, թէ բանաստեղծի հերոսը ընթանում է դէպի բնութեան կատարեալ ընկալումն ու պատկերումը, աւելին՝ նա ձուլւում է բնութեանը, եւ բանաստեղծի Եսը դառնում է նախնական եւ անաղարտ բնութեան մարմնաւորումը, կերպարը, արտայայտիչը՝
Ես ծառերու պէս կ’ուզեմ ծառանալ..
Բնութեան այսօրինակ զգացողութիւնը, բնութեան հետ ներդաշնակ կապը արդէն իսկ խորապէս մարդկային ու բարոյական բարձր բովանդակութիւն են ենթադրում։ «Մ իջերկրականի լոյսերուն դիմաց» գրքում այդ բովանդակութիւնը նոր, աւելի խաղաղ, աւելի ներհուն եւ աւելի իմաստուն արտայայտութիւն է ստանում, անանուն ծառի ճիչը մարդու եւ մարդկութեան համար բանաստեղծի խռովքն ու տագնապը այս գրքում լսելի են բանաստեղծի խաղաղ ձայնով։
«Նախերգանք» գրքի առաջին բանաստեղծութեան առաջին տողի մէջ Պէպօ Սիմոնեանը արտայայտում էր սկսնակ բանաստեղծի վախն ու տագնապը գալիք ժամանակների եւ իր ստեղծագործութեան յետագայ ընթացքի հանդէպ.
Եթէ տրուի ինծի հասնիլ իմ լիութեան ոսկէ աշնան…
Բայց այդ տողի մէջ նաեւ թաքուն ըղձանք կայ ու ներքին վստահութիւն՝ «լիութեան ոսկէ աշնան» հասնելու։ Այսօր վստահօրէն կարող ենք ասել, որ, այո՛, Պէպօ Սիմոնեանը ստեղծել է հրաշալի բանաստեղծութիւն եւ վաստակեալ՝ հասել է իր «լիութեան ոսկէ աշունին», ի վերջոյ, այն բանին, ինչին երազում է հասնել ամէն մի բանաստեղծ։
«Ծառին ճիչը» եւ «Միջերկրականի լոյսերուն դիմաց» ժողովածուները ոչ միայն Պէպօ Սիմոնեանի բանաստեղծութեան, այլեւ սփիւռքահայ գրականութեան, էլ առաւել ճիշդ արդի հայ բանաստեղծութեան նուաճումներ են, բանաստեղծական վաւերական երեւոյթ։
Պէպօ Սիմոնեանի բանաստեղծութիւնը միանգամայն արժանի է գրականագիտական լուրջ եւ հիմնաւոր ուսումնասիրութեան, ինչը, վստահ եմ, մի օր կը լինի։
Պակաս ուշագրաւ երեւոյթ չէ Պէպօ Սիմոնեանի գրականագիտական վաստակը։ Գրականագիտութիւնը մեր սփիւռքահայ գրականութեան ամենացաւոտ տեղն է։ Տասնիններորդ դարի վերջին եւ մանաւանդ քսաներորդ դարի առաջին տասնամեակում արեւմտահայ գրականութեան մէջ, եւ առհասարակ մամուլի էջերում, իշխում էր ֆրանսիական գրականութիւնից, Ռեմի դը Գուրմոնից եւ ուրիշներից սկիզբ առած տպաւորապաշտական գրականագիտութիւնը։ Որեւէ գրողից, գրական որեւէ երկից ստացած անձնական զգացումներն ու տպաւորութիւնները մատուցւում եւ ներկայացւում էին իբրեւ գրականութեան բարձրագոյն ճաշակ եւ վերջնական գնահատութիւն։ Գիտական-քննական մօտեցումը գրեթէ ի սպառ բացակայում է այդ յօդուածներում եւ էսսէներում։ Այս հանգամանքը, ի հարկէ, ամենեւին չի նուազեցնում գրական այդ շարադրանքների արժէքն ու նշանակութիւնը։ Արտաշէս Յարութիւնեանի եւ այլ մեծատաղանդ հեղինակների գրութիւնները, անհատական մօտեցումով հանդերձ, այսօր էլ պահպանում են իրենց ուժն ու հմայքը, եւ այսօր էլ դրանք գրական-քննադատական մտածողութեան ընտիր նմուշներ են։ Խնդիրն այն է, որ 1915 թուականից յետոյ մտածողութեան այդ ձեւը փոխանցւում է սփիւռքահայ գրականութեանը եւ իր կերպը պահում է մինչեւ հիմա։ Գրական այդ մօտեցումը որդեգրեցին հիմնականում մեր գրողներն ու բանաստեղծները։ Տաղանդաւոր մարդիկ տուեցին տաղանդաւոր գրութիւններ, իսկ յետոյ իրենց անխուսափելի բացակայումը բերեց ասպարէզի պարապութիւն։ Ուսումնասիրութեան գիտական նախահիմքերի եւ գիտական աւանդոյթների չգոյութիւնը ասպարէզը թողեց առանձին անհատների, որոնց թիւը այսօր յուսահատուելու չափ քիչ է։ Եւ նրանք, սակաւաթիւ այդ անհատները, ունենալով գրական տաղանդ ու բարձր ճաշակ, լաւ ծանօթ լինելով եւ գիտնալով, թէ ինչ է բանասիրութիւնը եւ գրականագիտութիւնը իբրեւ գիտութիւն, տասնեակ տարիներ զբաղուել են գրականագիտութեամբ, ջանալով լինել եւ մնալ գիտական ուսումնասիրութեան անհրաժեշտ բարձրութեան վրայ։
Այդ սակաւաթիւ անհատներից մէկը, անշուշտ Պէպօ Սիմոնեանն է, ասուածի լաւագոյն վկայութիւնը՝ գրականագիտական ուսումնասիրութիւնների եւ յօդուածների «Էջեր եւ Նիւթեր Գրականութեան» խորագիրը կրող երկու հատորը (Ա. հատոր, 2007, Բ. հատոր, 2009)։ Պէպօ Սիմոնեանը նախընտրութիւններ ունեցող հեղինակ է։ Եւ շատ հետաքրքրական են հայ գրականութիւնից իր նախընտրած ժամանակները, գրողներն ու գրքերը։ Իր մեծագոյն սէրը, անշուշտ, քսաներորդ դարի սկզբի արեւմտահայ գրականութիւնն է։ Դարասկիզբը իր վերելքով ու հարստութեամբ, բացառիկ ժամանակ է թէ՛ արեւմտահայ եւ թէ՛ արեւելահայ գրականութեան պատմութեան մէջ։ Այդ շրջանը, յիրաւի, մեր գրականութեան արծաթէ դարն է։ Եւ այդ շրջանի գրականութեան ուսումնասիրութեամբ զբաղուելը արդէն ինքնին ինչ-որ բան նշանակում է։
Շատ ուշագրաւ են Պէպօ Սիմոնեանի ուսումնասիրութիւնները նուիրուած «Մ եհեան» եւ «Բարձրավանք» հանդէսներին։ Նա առհասարակ հիացում եւ ակնածանք ունի Կոստան Զարեանի գրականութեան հանդէպ, ինչը,- սա կասկածից վեր է,- այսօր էլ հազուադէպ երեւոյթ է թէ՛ Հայաստանի եւ թէ՛ սփիւռքահայ գրականութեան մէջ։ Պէպօ Սիմոնեանի այս վերաբերմունքը գալիս է ոչ թէ պարզ տպաւորութիւնից, այլ տարիների հանգամանալի ուսումնասիրութիւնից ու ճանաչումից։ Նա տասնեակ յօդուածներ եւ գրախօսութիւններ է տպագրել Կոստան Զարեանի գրականութեան եւ գրքերի շուրջ, որոնք այս գրքերում չեն ընդգրկուել։ Եւ սա բնականաբար, որովհետեւ ամէն մի գիրք ի վերջոյ որոշակի խնդիր եւ սահմանափակ ծաւալ ունի։ Բանասիրական-գրականագիտական պատշաճ քննութեան արդիւնք են Գեղամ Բարսեղեանին, Մ ելքոն Կիւրճեանին, Թլկատինցիին, «Նաւասարդ» գրական-գեղարուեստական տարեգրքին եւ արեւմտահայ գրականութեան շատ երեւելի այլ անձերի ու գրական իրողութիւնների նուիրուած յօդուածները։
Փարիզի «Մ ենք»ը իր ծննդեան օրերից ի վեր տեղի է տուել հակասական կարծիքների եւ հակասական վերաբերմունքի։ Պէպօ Սիմոնեանը ջանում է ի մի բերել, ճշդել «Մենք»ի իրական տեղն ու դերը։ Այս կապակցութեամբ կարեւոր եմ համարում իր դիրքորոշումը Վազգէն Շուշանեանի ու անոր գրականութեան հանդէպ։
Մեր գրականութեան պատմութեան մէջ վերանայելու-վերաքննելու-վերարժեւորելու շատ բան կայ։ Եւ վաղուց ժամանակն է ա՛յլ, բոլորովին նո՛ր, առաւել սթափ հայեացքով մօտենալու գրական, թւում է՝ վաղուց արդէն մէկ ընդմիշտ արժեւորուած եւ կայուն տեղ զբաղեցնող շատ երեւոյթների։ Այսօր դրա հրամայական պահանջը դնում են ժամանակն ու մեր ազգային եւ հասարակական գիտակցութեան մէջ կատարուած փոփոխութիւնները։ Սփիւռքահայութեան տարտղնուած կեանքը, տարագրի վիճակն ու հոգեբանութիւնը, սփիւռքահայութեան ֆիզիքական եւ հոգեկան կացութիւնը տարբեր երկրներում, տարբեր իրականութիւնների մէջ, անշուշտ, ազդել են նաեւ գրականութեան եւ մշակոյթի երեւոյթների ստեղծման եւ դրանց ճանաչման ու գնահատութեան վրայ։ Արեւելահայ, այսինքն՝ Հայաստանի պարագայում մեծ եւ հիմնական դեր է խաղացել խորհրդային ռեժիմի պարտադրած գաղափարախօսական դիրքորոշումը։
Եւ ստացուել է, որ գրական առասպելներ են ծնուել եւ տեւելու իրաւունք են ստացել թէ՛ Սփիւռքում, եւ թէ՛ Հայաստանում։ Գրական առանձին անհատականութիւններ փառաբանուել, մինչեւ երկինք են հասցուել ամենեւին էլ ոչ գեղարուեստական ուժի, տաղանդի եւ արուեստի հիման վրայ։ Եւ այսօր ստեղծել են բաւական նուրբ ու բարդ իրավիճակներ. Հայաստանը այսօր չի կարողանում ազատուել.- մարդիկ կան, որ չեն ուզում եւ ամէն կերպ խոչընդոտում են դրան.- զանազան Նայիրի Զարեանների, Հրաչեայ Քոչարների ու Սուրէն Վահունիների փառաբանութիւններից, սփիւռքահայ գրականութեան մէջ էլ անուններ կան, որ շարունակում են հոլովուել սովորոյթի եւ մի երկու այլ հանգամանքների ուժով։
Առանց վայրկեան իսկ տատանուելու պէտք է ասեմ, որ այդ նուրբ իրավիճակներից մէկը կապւում է Շահան Շահնուրի եւ իր վէպի հետ։ Պէպօ Սիմոնեանը գրում է Շահան Շահնուրի մասին, քննում է նրա գրականութիւնը եւ, ի պատիւ Պէպօ Սիմոնեանի, անկեղծօրէն եւ անվարան շարադրում է իր վերաբերմունքը։
«Ի՜նչ կը վերաբերի Նարեկի սրբապղծումին, որ «Նահանջը առանց երգի» վէպի հերոսներէն Սուրէնի լեզուով կ՚արտայայտուի, որ Շահնուրի տիպարն է, ոչ երէկուան, ոչ այսօրուան եւ ոչ ալ վաղուան լուսարձակի տակ կրնայ արդարացուիլ»։ Պէպօ Սիմոնեանը գործածում է ճիշդ բառը՝ սրբապղծում։ Պէպօ Սիմոնեանը ի՞նչ մեղք ունի, երբ դա է Շահնուրի ողջ գրականութիւնը։ Պէպօ Սիմոնեանի գրականագիտական քննութիւնը պատշաճ է, պատճառաբանութիւնները եւ փաստարկումները՝ հիմնաւոր ու տրամաբանական։ Որքա՞ն կարելի է հանդուրժել կեղծ, փքուն, ուռճացուած իրողութիւնները, որոնք, մանաւանդ, Վոլտերի սատիրական խօսքի իմաստով ասած, բաւարար հիմք չունեն։ Այդ նիւթին նուիրուած յօդուածները այստեղ չեմ մանրամասնում, բայց իր դիրքորոշումը համարում եմ ազնիւ ու արդարացի, քննութիւնը՝ լուրջ գրականագիտական։
Երկու հատորի բազմաթիւ նիւթեր՝ գրական դիմանկարներ ու գրախօսութիւններ, նուիրուած են սփիւռքահայ գրականութեանը։ Թւում է՝ չկայ մի ուշագրաւ գրական երկ կամ երեւոյթ, որ վրիպած լինի Պէպօ Սիմոնեանի ուշադրութիւնից։ Եւ նա կարողանում է ամէն մի հեղինակի, ամէն մի գրողի համար գտնել նրան բնորոշող ճիշդ խօսքերը, ցոյց տալ գրական երեւոյթի էութիւնը, արժեւորել այն։ Պէպօ Սիմոնեանը արդարացիօրէն սփիւռքահայ գրականութիւնը համարում է միասնական ու ամբողջական երեւոյթ, այդ միասնականութեան նախահիմքը տեսնելով մեր ժողովուրդի պատմական ճակատագրի եւ սփիւռքահայութեանը վիճակուած տարագիր կեանքի հանգամանքի մէջ։ Գրականագէտը նոյն սիրով ու համոզումով է խօսում ե՛ւ Պէյրութում ու Սուրիայում, ե՛ւ Ֆրանսիայում ու Ամերիկայում, ե՛ւ Պոլսում ու Արգենտինայում մշակուող հայ գրականութեան մասին։ Չափազանցութիւն չի լինի, եթէ ասեմ, որ Պէպօ Սիմոնեանի գրականագիտական այս երկու հատորը կարող են սփիւռքահայ արդի գրականութեան ուղեցոյց ձեռնարկ կամ դասագիրք դառնալ ընթերցողի համար։
Այս երկու հատորում առանձին տեղ ունի Հայաստանն ու հայաստանեան գրականութիւնը։ Եւ Պէպօ Սիմոնեանի պարագային դա չէր կարող չլինել։ Ինձ համար դժուար է այսօր մատնանշել սփիւռքահայ մի այլ գրողի, որ տասնեակ տարիներ այդքան նուիրումով կապուած լինի Հայաստանի կեանքին ու Հայաստանի գրականութեանը։ Պէպօ Սիմոնեանը հոգեւին կապուած է Հայաստանին թէ՛ իր բանաստեղծութեամբ եւ թէ՛ իր գրական-գրականագիտական յօդուածներով։ Այստեղ էլ նա մնում է հաւատարիմ համախոհն ու արժանաւոր սանը Հայաստանի մեծ զաւակի՝ Կոստան Զարեանի։ Գաղտնիք չէ, որ, ի վերջոյ, Հայաստանի գաղափարը, Հայաստանի զօրաւոր էութիւնն է ստեղծել Կոստան Զարեանի մեծ գրականութիւնը։ Պէպօ Սիմոնեանը մեծ խոնարհումով եւ երկիւղածութեամբ է գրում արեւելահայ դասական գրականութեան եւ առանձնակի սիրով ու համակրանքով՝ վերջին տասնամեակների արեւելահայ հեղինակների ու գրական երեւոյթների մասին։
Պէպօ Սիմոնեանը, որովհետեւ ինքը շատ լուրջ եւ ծանրակշիռ մարդ է, շատ լուրջ է վերաբերում իր ուշադրութեանը արժանացած գրական բոլոր իրողութիւններին, նոյնիսկ այնպիսի անլուրջ ու զաւեշտական երեւոյթների, որպիսիք Հայաստանի գրողների միութեան հրաւիրած համագումարներն ու ժողովներն են, որոնք իրականում պարզապէս խորհրդային համանման ժողովրդի ծաղրապատկերներն ու ծաղրանկարն են։ Բայց դա խօսում է Պէպօ Սիմոնեանի Հայաստանի եւ հայկականութեան հանդէպ ունեցած խոր յարգանքի ու ակնածանքի մասին։ Իր վերաբերմունքը, իր մօտեցումը տեղ չի թողնում կասկածելու, թէ Պէպօ Սիմոնեանը որքան Սփիւռքի, նոյնքան եւ աւելի Հայաստանի զաւակն է, Հայաստանի գրողը եւ բանաստեղծը։ Նա ինքը քանի անգամ գրել է այդ մասին, ասել է բանաստեղծական խօսքով, ասել է նրբութեամբ ու զգացումով, երբեմն այլաբանօրէն, երբեմն էլ՝ փոխաբերութեամբ եւ խօսուն ու իմաստաւոր պատկերով՝
Իմ ծառս հո՛ն է Մեծ Լերան լանջին..
Եւ երբեմն էլ այդ մասին ասել է անթաքոյց շիտակ խոստովանութեամբ. «Երբ հոս եմ, Լիբանանի հողին վրայ, հայրենիքիս կարօտը կը մաշեցնէ զիս։
Բայց ամէն անգամ, երբ Լիբանանէն հեռանամ, նոյնի՛սկ եթէ մայր հողիս ջերմութիւնը զգամ քայլերուս տակ, կ՚ապրիմ Լիբանանի կարօտը, Լիբանանի վերադարձի բուռն փափաքը, անբացատրելի ցանկութիւնը…» («Երկու հայրենիքներու միջեւ…»)։
Իր խաչն է, տարագրութեան մէջ ծնուած հայի եւ սփիւռքահայ բանաստեղծի իր ճակատագիրը։ Բայց հայոց գիրն ու հայ բանաստեղծութիւնը վաղուց ի վեր սրբագործում են բոլոր տարագիր բանաստեղծների դրաման։
… Եւ, անշուշտ, մարդը։
Առինքնող ու գրաւիչ հրաշալի անձը։
Միշտ բարեշնորհ, լուրջ ու ծանրակշիռ անձնաւորութիւնը, ուսուցիչ ե՛ւ իր աշակերտների, ե՛ւ իրենից կրտսերների, ե՛ւ ընկերների համար։ Եւ մեզ համար ուսուցիչ՝ մե՛ր ցանկութեամբ ու մե՛ր կամքով։ Եւ անկարելի է, որ այդ սրտի ու այդ հոգու տէր մարդը անտարբեր լինէր այն ամէնի հանդէպ, ինչ կատարւում էր իր շուրջը՝ հայկական կեանքում՝ Սփիւռքում կամ Հայաստանում, լիբանանեան իրականութեան մէջ, ի վերջոյ՝ ամբողջ աշխարհում։ Բանաստեղծի զգայուն սիրտը միշտ արձագանգել է իրեն յուզող հարցերին ու խնդիրներին։ Այդպէս են ծնուել «Մարդկային իրաւանց հարցեր» (1994) եւ «Ակնթարթներ» (2012) գրքերը, որոնք բացայայտում են գրողի բարոյական դիրքորոշումները մեր ժամանակների կարեւորագոյն խնդիրների հանդէպ։
Զարմանալի կարող է թուել, որ հայ գրողը գրում է այնպիսի նիւթերի մասին, արծարծում է այնպիսի հարցեր, որոնք անմիջական որեւէ կապ չունեն հայութեան եւ հայկական իրականութեան հետ։ Ամենատարբեր խնդիրներ են մտահոգում եւ զբաղեցնում գրողին։ Նա գրում է մեքենական մեր դարում մարդու բարոյական անկումի եւ արժեզրկման, ցեղային խտրականութեան, այսօր աշխարհում գոյութիւն ունեցող զանգուածային հսկայ շերտերի անգրագիտութեան, կենսոլորտի ապականման եւ նման տասնեակ այլ խնդիրների ու հարցերի մասին։ Պէպօ Սիմոնեանը, ի հարկէ, շատ լաւ գիտի, որ գրածը մի բուռ հայերն են կարդալու (Սփիւռքի հեղինակների հատուկենտ գրքեր են հասնում Հայաստան) եւ որ իր գրածով աշխարհում բան չի փոխուելու, իր գրելով աշխարհում ոչ երեխաների սովամահութիւնը կը վերանայ, ոչ Հարաւային Ափրիկէի վէրքը կը փակուի եւ ոչ էլ մարդկային կեանքը կեղեքող բազում չարիքները կը վերանան աշխարհի երեսից։ Գիտի, բայց, այնուամենայնիւ, գրում է։ Եւ գրում է, որովհետեւ չի կարող չգրել։ Շատ մարդիկ կան, որոնք կարող են չգրել, որոնք չեն գրում, լռում են եւ կամ անտարբեր են ձեւանում։ Բայց եւ կան մարդիկ, որոնց համար լռելը տանջանք է կամ դաւաճանութիւն մարդկութեան հանդէպ։ Ահա նրանք էլ չգրել չեն կարող։ Եւ այնուամենայնիւ գրողի գրելով ինչ-որ բան աշխարհում փոխւում է. թէկուզ շատ աննշան, շատ աննկատելի մի բան գրողի բառի ու տողի առջեւ տեղի է տալիս, նահանջում է։
Նոյնը վերաբերում է եւ «Ակնթարթներ» գրքին, միայն թէ այստեղ երեւոյթները դիտուած են առանց հրապարակախօսական շեշտի, աւելի խոհափիլիսոփայական հայեացքով եւ մօտեցումով։ Եւ դա է այսօրինակ հրապարակախօսական գրքերի բարոյական բովանդակութիւնն ու արժէքը։
Մահաթմա Գանդիի՝ արդի հասարակութեան եօթ մեղքը մատնանշող եօթ կարեւորագոյն պատուիրանը իր մի էսսէին բնաբան դարձրած գրողը, դատելով ըստ իր մշակած գրականութեան, ապրել եւ ստեղծագործել է բարոյական բարձրագոյն սկզբունքների հետեւելով։ Եւ ստեղծել է վաւերական ու արժէքաւոր գրականութիւն։
Դէ, էլ ինչ մնաց ասելու։ Մնաց վերջին ու ամենակարեւոր խօսքը, մնաց ասելու՝ իմ Ուրծաձոր գիւղից քեզ կրտսերական խոնարհում ու ողջոյն, հրաշալի բանաստեղծ, հմուտ գրականագէտ, սիրելի ընկեր ու բարեկամ Պէպօ Սիմոնեան։
ԿԱՄԱՐ (2013), թիւ 19
Երուանդ Տէր-Խաչատրեան